149
AXBOROT XAVFSIZLIGI SOHASIDAGI JINOYATLAR, ASOSIY TUSHUNCHALAR
VA TURLARI
Usmonaliyev Najmiddin Qo’shboq o’g’li
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi “Tergov faoliyati” kafedrasi o’qituvchisi.
G’ulomov Akromjon Qobiljon o’g’li
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 323-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15535741
Annotatsiya
Ushbu maqolada axborot xavfsizligi sohasida sodir etilayotgan jinoyatlar, ularning turlari,
zamonaviy texnologiyalar ta’sirida qanday shakllarda yuzaga kelayotgani va bu jinoyatlarga
qarshi kurashish choralari yoritilgan. Raqamli dunyoning kengayishi bilan axborotga bo‘lgan
ehtiyoj ortmoqda, shu bilan birga axborotni himoya qilish masalasi ham dolzarb bo‘lib
bormoqda. Mazkur maqola axborot jinoyatlarining tahlili, statistikasi va ularni oldini olish
yo‘llarini ko‘rib chiqadi.
Kalit so‘zlar:
Axborot xavfsizligi, kiberjinoyat, ma’lumotlar himoyasi, xakerlik, raqamli tahdidlar,
phishing, kiberhujum.
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi insoniyatga katta imkoniyatlar bilan birga
yangi tahdidlarni ham keltirmoqda. Bugungi kunda deyarli har bir sohada axborotdan
foydalaniladi, shu sababli uning xavfsizligi dolzarb masalaga aylangan
1
. Axborot xavfsizligiga
tajovuz qiluvchi shaxslar tomonidan sodir etilayotgan jinoyatlar — kiberjinoyatlar — global
muammoga aylangan. Mazkur maqolada ushbu jinoyatlarning asosiy shakllari, ularni sodir
etish usullari va ularga qarshi kurashish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi
2
.
Axborot xavfsizligi — bu har qanday formatdagi (raqamli, yozma yoki og‘zaki) axborotni
ruxsatsiz kirish, o‘zgartirish, o‘g‘irlash, yo‘q qilish yoki buzilishdan himoya qilish faoliyatidir
3
.
Bu atama ayniqsa axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi fonida muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Axborot xavfsizligi tizimi foydalanuvchilar, tashkilotlar, davlatlar tomonidan
ishlatiladigan axborot resurslarini himoya qilishga xizmat qiladi. Bu resurslar quyidagilar
bo‘lishi mumkin:
- shaxsiy ma’lumotlar (passport, karta raqamlari),
- moliyaviy ma’lumotlar (hisob-kitoblar),
- tijorat sirlar,
- intellektual mulk,
- davlat sirlarini o‘z ichiga olgan strategik ma’lumotlar.
Axborot xavfsizligi quyidagi uch muhim tamoyilga tayangan holda tashkil etiladi:
Maxfiylik (Confidentiality)
Axborotga faqat vakolatli shaxslar kirishi mumkin.Misol:
Foydalanuvchi parollari shifrlanib saqlanadi.
1
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия //Общество
и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
2
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
3
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni sotish maqsadisiz noqonuniy
ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
150
Butunlik (Integrity)
Axborot o‘zgartirilmasligi yoki buzilmasligi kafolatlanadi.Misol
uchun, bankdagi hisob-kitoblarni faqat ruxsatli tizim o‘zgartira oladi.
Mavjudlik (Availability)
Axborot kerak bo‘lganda, u mavjud va foydalanishga tayyor
bo‘lishi kerak. Misol: Onlayn to‘lov tizimi har doim ishlashi zarur (DDoS hujumlar aynan bunga
zarar yetkazadi).
Axborot xavfsizligiga tahdid soluvchi holatlar quyidagicha bo‘lishi mumkin:
- texnik nosozliklar
– serverlar ishdan chiqishi, tizim nosozligi.
`- xodim xatolari
– bilmasdan noto‘g‘ri ma’lumot yuborish, phishing havolalarga bosish.
-
ataylab qilingan hujumlar
– xakerlar, viruslar, zararli dasturlar.
2017-yil – Wanna Cry hujumi:
Dunyo bo‘ylab 200 000 dan ortiq kompyuter tizimiga
kirib, ularni shifrlab qo‘ygan va to‘lov talab qilgan.
Facebook (2019):
540 million foydalanuvchining ma’lumotlari ommaga sizib chiqqan.
Bu maxfiylik tamoyilining buzilishidir.
O‘zbekistonda holatlar:
DXX va Axborot xavfsizligi markazi tomonidan 2023-yil
davomida 1000 dan ortiq kiberhujumning oldi olingan (manba: DXX hisobotlari)
4
.
Axborot xavfsizligi sohasidagi jinoyatlar turlari:
- xakerlik: axborot tizimlariga noqonuniy kirish;
- fishing: qalbaki sahifalar orqali foydalanuvchi ma’lumotlarini qo‘lga kiritish;
- DDoS hujumlar: serverlarni faoliyatdan to‘xtatish maqsadida katta miqdorda so‘rovlar
yuborish - Ma’lumotlarni shifrlab garovga olish (ransomware) - Moliyaviy firibgarlik va
identifikatsiya ma’lumotlarini o‘g‘irlash
5
;
2023-yilgi statistikaga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har 39 soniyada bir kiberhujum ro‘y beradi.
AQSHda 2022-yilda 800 mingdan ortiq kiberjinoyat holati qayd etilgan. O‘zbekiston ham bu
tahdidlardan mustasno emas. DXX va Axborot xavfsizligi markazi tomonidan o‘tkazilgan
monitoringlarga ko‘ra, oxirgi yillarda kiberjinoyatlar soni sezilarli darajada oshgan
6
.
Kiberjinoyatlarga qarshi kurashish uchun quyidagi choralar zarur:
- axborot xavfsizligi siyosatini ishlab chiqish va doimiy yangilab borish;
- zamonaviy antivirus va xavfsizlik tizimlaridan foydalanish;
- hodimlarni muntazam ravishda kiberxavfsizlik bo‘yicha o‘qitish;
- xalqaro hamkorlik va qonunchilikni takomillashtirish;
- fuqarolarning raqamli savodxonligini oshirish;
Axborot xavfsizligi sohasidagi jinoyatlar zamonaviy jamiyat uchun jiddiy tahdid bo‘lib,
ularning oldini olish strategik ahamiyatga ega. Kiberjinoyatlar nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy
va ijtimoiy sohalarda ham salbiy oqibatlarga olib keladi. Shu boisdan ushbu jinoyatlarga qarshi
kompleks yondashuv, innovatsion texnologiyalar va xalqaro hamkorlik muhimdir. Faqatgina
texnik vositalar emas, balki yuridik va ma’naviy mas’uliyat ham bu borada hal qiluvchi rol
4
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
5
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
6
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси, унинг ўзига хос хусусиятлари
//Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 5-2. – С. 116-128.
151
o‘ynaydi
7
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Musayev G.F. va boshqalar. "Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar
(kiberjinoyatlar): turlari, kvalifikatsiyalanishi va ularga nisbatan tergov harakatlarini o'tkazish
taktikasi". O'quv qo'llanma. Toshkent: Baktria press, 2020. inter euroconf
2.
Shakurov R.R., Vohidov M.M. "Kiber huquq sohasi sifatida". O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi Yuristlar malakasini oshirish markazi, 2022. yurkitob
3.
"Kiberjinoyatlarni tergov qilishning o'ziga xos jihatlari: muammolar va yechimlar".
cyberleninka
4.
"Jinoyatlarni tergov qilishda axborot texnologiyalaridan foydalanish". O‘zbekiston
Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. akadmvd
5.
"Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida sodir etilgan kiberjinoyatlarning
huquqiy tavsifi". cyberleninka
6.
"Kibermakonda sodir etilayotgan jinoyatlarga qarshi kurashishning tashkiliy-huquqiy
masalalari". Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в
уголовном процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
7.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
8.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
9.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
10.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
11.
Murodov B., Botaev M. Jinoyat protsessida begunoh shaxslarni reabilitatsiya qilish
asoslarini tahlil qilish // Jamiyat va innovatsiya. – 2020. – V. 1. – No 1. – B. 166-176.
12.
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3
(2016): 47-50.
13.
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3),
47-50.
14.
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni
7
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
152
sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va
innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
15.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси,
унинг ўзига хос хусусиятлари //Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №.
5-2. – С. 116-128.
16.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
17.
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
