ISITMA ETIOLOGIYASI, KLINIK KECHISHI VA PATOGENEZI

52

ISITMA ETIOLOGIYASI, KLINIK KECHISHI VA PATOGENEZI

Isroilov Asilbek Muxiddin o‘g‘li

Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti Patologiya va sud-

tibbiyot asoslari kafedrasi assistenti, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy,

Farg‘ona, O‘zbekiston, tel: +998 95 485 00 70, e-mail: info@camuf.uz

Turg‘unova Nodira Musajon qizi

Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti talabasi, O‘zbekiston,

Farg‘ona, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy, tel: +998 95 485 00 70, e-mail:

info@camuf.uz

https://doi.org/10.5281/zenodo.15551844

Annotatsiya:

Ushbu maqolada isitmaning (pyreksiyaning) etiologiyasi, klinik kechishi

va patogeneziga oid dolzarb jihatlar patologik anatomiya fani doirasida keng yoritilgan. Isitma
organizmning yallig‘lanish, infeksion yoki toksik omillarga javoban rivojlanadigan kompleks
himoya va moslashuv reaksiyasi bo‘lib, uning asosida termoregulyatsiya markazining
o‘zgarishi yotadi. Maqolada isitmaga olib keluvchi asosiy sabablar sifatida infeksion agentlar
(bakteriyalar, viruslar, parazitlar), immun reaksiyalar, onkologik jarayonlar, dori vositalari va
metabolik buzilishlar ko‘rsatilgan. Shuningdek, isitmaning rivojlanish mexanizmlari
(pirogenlarning roli, prostaglandin E2 ishtiroki) ilmiy asosda yoritilgan. Klinik belgilari
bosqichma-bosqich tahlil qilinib, isitmaning turlari – doimiy, to‘lqinsimon, hektik, intermittent
va atipik isitmalar ajratib ko‘rsatilgan. Maqolada isitmaning patologik anatomik o‘zgarishlari,
ya’ni yurak, jigar, buyrak, asab tizimi va qon aylanish tizimida yuzaga keluvchi morfologik
o‘zgarishlar keng bayon etilgan. Ushbu ilmiy ish tibbiyot sohasi mutaxassislari, talabalar va
tadqiqotchilar uchun nazariy hamda amaliy jihatdan foydali manba hisoblanadi.

Kalit so’zlar:

isitma, etiologiya, patogenez, termoregulyatsiya, gipotalamus,

prostaglandin E2, pirogen, infeksiya, patologik anatomiya, yallig‘lanish, klinik kechish.

Kirish:

Isitma (pyrexia, febris)

organizmning yalligʻlanishga, infeksiyaga yoki boshqa

patogen omillarga javoban rivojlanadigan kompleks himoya-va-adaptiv reaksiya hisoblanadi.
U organizmning normal tana harorati (36.0–37.5°C) oshishi bilan xarakterlanadi. Isitma koʻp
hollarda infeksion kasalliklarning ajralmas belgisi boʻlib, ayni vaqtda yalligʻlanish
jarayonining muhim klinik koʻrsatkichi sanaladi. Patologik anatomiya nuqtayi nazaridan
qaralganda, isitma nafaqat kasallik belgisi, balki organizmda yuz berayotgan morfologik,
immunologik va biokimyoviy oʻzgarishlarning aks etishidir.

Isitmaning rivojlanishi, davomiyligi va ogʻirlik darajasi uning etiologik omiliga,

bemorning yoshi, immun holati, birlamchi va ikkilamchi kasalliklar mavjudligiga bogʻliq.
Mazkur holatning toʻlaqonli tushuntirilişi isitmaning patogenezi va klinik kechish
xususiyatlarini chuqur oʻrganishni talab qiladi. Patologik anatomiya fani isitmaning
rivojlanish mexanizmlarini, organizmdagi morfologik oʻzgarishlarni va ularning fiziologik
me'yorlardan chekinishini aniqlashda muhim rol oʻynaydi.

Asosiy qism:

1.

Isitmaning etiologiyasi:

Isitmaning etiologiyasi keng va turli omillar bilan bogʻliq boʻlib, ularni quyidagi

guruhlarga boʻlish mumkin:

Infeksion agentlar:

Bakteriyalar (masalan, Staphylococcus aureus, Mycobacterium

tuberculosis), viruslar (Influenza, Coronavirus), zamburugʻlar va parazitlar (masalan,

53

Plasmodium spp.) tomonidan chaqirilgan infeksiyalar isitmaning eng keng tarqalgan
sababchilari hisoblanadi.

Yalligʻlanish va immun reaksiyalar:

Autoimmun kasalliklar (masalan, sistemali qizil

yuguruk, revmatoid artrit) yoki allergik reaksiyalar natijasida sitokinlarning ko‘p ajralishi
ham isitmaga olib kelishi mumkin.

Onkologik holatlar:

Ayrim malign neoplaziyalar, xususan limfomalar va leykemiyalar

isitma bilan kechishi mumkin (paraneoplastik sindrom).

Dori vositalari va kimyoviy modda toksikozlari:

Ba’zi antibiotiklar, sulfanilamidlar,

antiepileptiklar va boshqa moddalar isitmaga sabab bo‘ladi (dori-induktsiyalangan isitma).

Gemolitik va nekrotik jarayonlar:

Gemolitik anemiyalar, infarktlar, abscess va

to‘qimalar nekrozi holatlarida isitma kuzatiladi.

2.

Isitmaning patogenezi:
Isitmaning patogenezi asosida termoregulyatsiya markazining (gipotalamusning oldingi

sohasidagi preoptik zonasi) sezgirligini oʻzgartiruvchi pirogen moddalarning ta’siri yotadi.
Patogenezni quyidagi bosqichlar orqali izohlash mumkin:

Eksogen pirogenlar:

Infeksion agentlarning toksinlari (masalan, lipopolisaxaridlar)

organizmga kirgach, fagotsitar hujayralarni (makrofaglar, monotsitlar) faollashtiradi.

Endogen pirogenlar:

Faollashgan immun hujayralar tomonidan interleykin-1 (IL-1),

tumor nekroz faktori (TNF-α), interleykin-6 (IL-6) kabi sitokinlar ajratiladi. Bu moddalarning
qon orqali gipotalamusga yetib borishi bilan termoregulyatsiya markaziga ta’sir qiladi.

Prostaglandinlar sintezi:

Sitokinlar gipotalamusda arakidons kislotasi metabolizmini

faollashtirib, prostaglandin E2 (PGE2) sintezini kuchaytiradi. PGE2 termoregulyatsiya
markazi sensivligini oshirib, tana haroratining "set-point" darajasini yuqorilantiradi.

Fiziologik javoblar:

Tana haroratini oshirish uchun periferik qon tomirlar torayadi

(vazokonstriksiya), termogenez kuchayadi (qaltirash, mushaklar titrashi), issiqlik chiqarish
esa kamayadi. Natijada tana harorati koʻtariladi.

Isitma odatda uchta asosiy bosqichda kechadi:

1. Boshlanish (ko‘tarilish) bosqichi: Bemorda sovuq urishi, qaltirash, yurak urish

tezlashuvi (taxikardiya), umumiy holsizlik, titroq kuzatiladi. Termogenez kuchaygan bo‘ladi.

2. Yuqori harorat bosqichi: Tana harorati yuqori darajada ushlanib turadi (39–41°C).

Terlama kam bo‘ladi, yurak urishi, nafas olish tezlashadi. Bemor hushyor bo‘lishi mumkin,
lekin tez charchaydi. Agar bu bosqich uzayib ketsa, turg‘un isitma yoki giperpireksiya
rivojlanishi mumkin.

3. Tushish bosqichi: Isitma yoki to‘satdan (krizis), yoki asta-sekin (lizis) tarzda pasayadi.

Terlash kuchayadi, yurak urishi sekinlashadi, bemor o‘zini yengil his qilishi mumkin.

4. Isitmaning turlari:

Patologik anatomiya va klinik ko‘rinishiga ko‘ra isitmalar

quyidagi turlarga bo‘linadi:

Doimiy (continua) isitma:

Tana harorati bir necha kun davomida 38–39°C atrofida

bo‘ladi. Masalan, qizilcha, o‘tkir bronxit.

To‘lqinsimon (remittens) isitma:

Harorat kun davomida o‘zgarib turadi, lekin

normalga qaytmaydi. Ko‘proq sepsisda uchraydi.

Intermittent isitma:

Harorat bir necha soat yoki kun oralig‘ida keskin ko‘tarilib, yana

normallashadi. Masalan, bezgak (malarial isitma).

54

Hektik (sepsisga xos) isitma:

Juda yuqori haroratli va kuchli tebranishlar bilan

xarakterlanadi.

Atypik (paradoksal) isitma:

Masalan, keksa yoshli yoki immuniteti pasaygan

bemorlarda harorat ko‘tarilishi past darajada yoki umuman bo‘lmasligi mumkin.

5. Isitmaning patologik anatomik o‘zgarishlari:

Isitma o‘zi mustaqil nozologik birlik emas, lekin u bilan kechuvchi asosiy kasalliklar

organizmda morfologik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi:

Yurak:

Miyokard distrofiyasi, mikrosirkulyatsiyaning buzilishi, yurak ritmining

oʻzgarishi (taxiaritmiya).

Markaziy asab tizimi:

Gipertermiya fonida bosh miya qon aylanishi buzilishi, neyronlar

shishishi, subaraknoid qon quyilishlar kuzatilishi mumkin.

Qon va limfa tizimi:

Limfa tugunlari va taloqda giperplaziya, granulomatoz reaksiyalar.

Ba’zi hollarda gemorragik sindrom.

Ichki organlar:

Jigar va buyraklarda parenximatoz distrofiyalar, nekroz o‘choqlari,

infarktlar yuzaga kelishi mumkin.

To‘qimalar:

Haroratning keskin ko‘tarilishi oqibatida oqsillar denaturatsiyasi, hujayra

membranalarining o‘zgarishi, ATP zaxirasining kamayishi kuzatiladi. Isitma – bu
organizmning yallig‘lanish, infeksiya yoki boshqa patogen omillarga qarshi ko‘rsatuvchi
kompleks javobidir. U o‘zida fiziologik va patologik mexanizmlarni birlashtirib, muhim
diagnostik ahamiyatga ega. Patologik anatomiya fanida isitma jarayonida yuz beruvchi
morfologik o‘zgarishlarni o‘rganish, asosiy kasallikni aniqlash va to‘g‘ri davolash yo‘llarini
tanlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, isitmaning tipi, davomiyligi va klinik belgilari
asosiy kasallikning og‘irligini va kechishini baholashda muhim mezon hisoblanadi.

Xulosa:

Isitma organizmning kasallikka, ayniqsa yalligʻlanish va infeksion jarayonlarga

javoban rivojlanadigan universal fiziologik va patologik javobidir. Patologik anatomiya fanida
isitma organizmda yuz beruvchi morfologik oʻzgarishlarning muhim ko‘rsatkichi sifatida
o‘rganiladi. Maqolada keltirilgan tahlillarga ko‘ra, isitma faqat harorat oshishi bilan
chegaralanmay, balki organizmning immun, endokrin va nerv tizimi faoliyatidagi keng
ko‘lamli o‘zgarishlarni ham o‘z ichiga oladi. Isitmaning etiologik omillari juda xilma-xil bo‘lib,
bakterial, virusli, zamburug‘li va parazitar infeksiyalar, shuningdek, autoimmun kasalliklar,
dori toksikozlari va onkologik jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Patogenezdagi asosiy mexanizm — pirogenlarning gipotalamusdagi termoregulyatsiya

markaziga ta’siri orqali tana haroratining "set-point" darajasining yuqorilanishidir.
Prostaglandin E2 ning bu jarayondagi roli hal qiluvchi bo‘lib, u tana haroratini oshirishga olib
keladi. Klinik jihatdan isitma uch bosqichda kechadi: boshlanish, yuqori harorat davri va
haroratning pasayish bosqichi. Har bir bosqichda muayyan patologik va klinik belgilar
namoyon bo‘ladi.

Isitmaning organizmdagi morfologik o‘zgarishlari yurak mushaklarida distrofik

jarayonlar, jigar va buyrakda parenximatoz distrofiyalar, asab tizimida shish va qon aylanish
buzilishlari ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ushbu xulosalar shuni ko‘rsatadiki, isitma nafaqat
simptom, balki umumiy patofiziologik jarayon sifatida e’tiborga olinishi va kompleks
baholanishi lozim. Maqola orqali isitmaning rivojlanish mexanizmlarini chuqur anglash, uni
klinik amaliyotda to‘g‘ri baholashga yordam beradi.

55

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator

ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632.

2.

Ergashev, B. (2025). Gingivitning bakteriologik etiologiyasi va profilaktikasi. In

International Scientific Conference "Innovative Trends in Science, Practise and Education",
1(1), 122–128.
3.

Ergashev, B. (2025). Bemorlar psixologiyasi va muloqot ko’nikmalari. Modern Science

and Research, 4(2), 151–156.
4.

Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik

simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838.
5.

Ergashev, B. (2025). Stomatologiyada tish kariesi: Etiologiyasi, diagnostika va davolash

usullari. Modern Science and Research, 4(3), 821–828.
6.

Ergashev, B. (2025). Tish emal prizmalariga yopishib olgan tish blyashka matrixning

mikrobiologiyasi va tarkibi. Modern Science and Research, 4(3), 815–820.
7.

Ergashev, B. (2025). Advances in oral health: Prevention, treatment, and systemic

implications. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1108–1114.
8.

Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari.

Modern Science and Research, 4(4), 686–691.
9.

Ergashev, B. (2025). Karies va paradont kasalliklari profilaktikasi. Modern Science and

Research, 4(4), 732–741.
10.

Ergashev, B. (2025). Psychological support for cancer patients. ИКРО журнал, 15(1),

164–167.
11.

Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Oral trichomoniasis: Epidemiology, pathogenesis,

and clinical significance. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and Biodiversity, 1(1), 19–
27.
12.

Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Transmission dynamics of tuberculosis: An

epidemiological and biological perspective. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and
Biodiversity, 1(1), 28–35.
13.

Ergashev, B. J. (2025). Uch shoxli nervning yallig’lanishi: Klinikasi, etiologiyasi va

davolash usullari. Research Focus, 4(3), 162–169.
14.

Ergashev, B. J. (2025). Tish kariesi tarqalishining ijtimoiy va biologik omillari: Tahliliy

yondashuv. Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 427–430.
15.

Rakhmanov, Sh., Bakhadirov, M., & Ergashev, B. (2025). Skin diseases laboratory

diagnosis. Международный мультидисциплинарный журнал исследований и
разработок, 1(3), 130–132.
16.

Ergashev, B. J. (2025). Tish olish operatsiyasidan keyin yuzaga chiqishi mumkin bo’lgan

asoratlar. Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 421–426.
17.

Ergashev, B. J. (2025). Tish og’rig’ining etiologiyasi, klinik belgilari va zamonaviy

davolash usullari. Educational Development, 1(1), 57–63.
18.

Ergashev, B. J. (2025). To‘liq va qisman adentiya etiologiyasi va patogenezidagi muhim

faktorlar. Is’hoqxon Ibrat Followers Journal, 1(1), 9–17.
19.

Ergashev, B. J. (2025). Yuz nervining yallig’lanishi: Klinikasi, etiologiyasi, davolash

56

usullari. Research Focus, 4(3), 155–161.
20.

Ergashev, B. J. (2025). Energetik ichimliklarning tish emal qavatiga ta’siri va oldini olish

usullari (adabiyotlar sharhi). Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 416–420.