44
YURAK ISHEMIK KASALLIKLARI ETIOLOGIYASI, KLINIKASI,
DIAGNOSTIKASI, PROFILAKTIKA VA DAVOLASH USULLARI
Isroilov Asilbek Muxiddin o‘g‘li
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti Patologiya va sud-
tibbiyot asoslari kafedrasi assistenti, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy,
Farg‘ona, O‘zbekiston, tel: +998 95 485 00 70, e-mail: info@camuf.uz
Rahmonaliyev Marufjon Murodjon o‘g‘li
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti talabasi, O‘zbekiston,
Farg‘ona, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy, tel: +998 95 485 00 70,
e-mail: info@camuf.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550023
Annotatsiya:
Yurak ishemik kasalliklari (YIK) – bu yurak mushaklarining kislorod bilan
yetarli darajada ta’minlanmasligi natijasida yuzaga keladigan, keng tarqalgan va o‘limga olib
keluvchi yurak-qon tomir tizimi kasalliklaridan biridir. Mazkur maqolada YIKning asosiy
shakllari, tarqalish statistikasi, klinik ko‘rinishlari, diagnostika usullari, profilaktika choralar
hamda zamonaviy davolash usullari batafsil yoritilgan. Diagnostikada EKG, exokardiografiya,
stress testlar va koronar angiografiya muhim rol o‘ynaydi. Profilaktika choralari ichida
sog‘lom ovqatlanish, chekishni tashlash, muntazam jismoniy faollik, qon bosimi va xolesterin
darajasini nazorat qilish asosiy o‘rin tutadi. Dori vositalaridan aspirin, statinlar, betta-
blokatorlar va nitratlar keng qo‘llaniladi. Jarrohlik davolash usullari sifatida koronar
shuntlash va angioplastika bilan stent o‘rnatish muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqola yurak
ishemik kasalliklarini erta aniqlash, oldini olish va samarali davolash bo‘yicha tibbiy xodimlar
hamda keng jamoatchilik uchun muhim axborot manbasi bo‘lib xizmat qiladi. Maqolada
statistik ma’lumotlar asosida kasallik xavfi va profilaktikaning dolzarbligi asoslab berilgan.
Kalit so’zlar:
yurak ishemik kasalligi, stenokardiya, miokard infarkti, diagnostika,
profilaktika, statinlar, angioplastika, koronar shuntlash, qon bosimi, xolesterin.
Kirish:
Yurak ishemik kasalliklari (YIK) – bu yurak mushaklarining qon bilan yetarli
darajada ta’minlanmasligi natijasida yuzaga keladigan, keng tarqalgan va dunyo bo‘yicha
o‘limning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Bu holat, asosan, yurakni qon bilan
ta’minlaydigan koronar arteriyalarning aterosklerotik torayishi bilan bog‘liq.
YIK quyidagi asosiy shakllarga ega:
1. Stabil stenokardiya.
2. Nostabil stenokardiya.
3. Miokard infarkti.
4. Miokardial ishemik kardiomiopatiya.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2018-yilda YIK qon aylanish tizimi kasalliklari sababli
yuzaga kelgan o‘limlarning 53 foizini tashkil qilgan bo‘lib, bu umumiy o‘limlarning 24 foiziga
teng. 2024-yilning yanvar-mart oylarida esa O‘zbekistonda qayd etilgan o‘lim holatlarining
57,9 foizi aynan yurak va qon aylanish tizimi, jumladan, yurak ishemik kasalliklari sababli
sodir bo‘lgan.
Diagnostika:
YIKni erta aniqlash kasallikni muvaffaqiyatli davolash imkoniyatini oshiradi. Bunda
quyidagi usullar qo‘llaniladi:
Klinik baholash: Bemorning shikoyatlari – ko‘krak sohasidagi og‘riq, nafas qisishi,
jismoniy mashqlar vaqtida og‘riqning kuchayishi – diqqat bilan tahlil qilinadi.
45
Elektrokardiogramma (EKG): Yurakning elektr faolligi qayd etilib, ishemiya yoki infarkt
belgilari aniqlanadi.
Exokardiografiya: Ultrasonografiya orqali yurak mushaklari harakati va yurak klapanlari
faoliyati o‘rganiladi.
Koronar angiografiya: Yurak arteriyalarining rentgen tasviri olinib, ularning torayish
darajasi aniqlanadi.
Stress testlari: Yurakning jismoniy zo‘riqish paytidagi ishlashi baholanadi. Bu testlar
jismoniy mashq yoki maxsus dorilar yordamida o‘tkaziladi.
Profilaktika:
Yurak ishemik kasalliklarining oldini olishda sog‘lom turmush tarziga amal qilish muhim
ahamiyatga ega. Profilaktik chora-tadbirlar quyidagilardan iborat:
Sog‘lom ovqatlanish: Xolesterin va zararli yog‘larning iste’molini cheklash kerak. Kunlik
xolesterin miqdori umumiy kaloriyaning 5-7 foizidan oshmasligi kerak (bu taxminan 200–300
mg). To‘yingan yog‘ kislotalari kunlik kaloriyaning 10 foizidan, xavf yuqori bo‘lsa 5–6 foizidan
ko‘p bo‘lmasligi kerak. To‘yinmagan yog‘lar esa 20–35 foizni tashkil qilishi mumkin.
Jismoniy faollik: Haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi yoki 75 daqiqa
yuqori intensivlikdagi aerobik mashqlar (masalan, piyoda yurish, yugurish, suzish,
velosipedda yurish) tavsiya etiladi.
Chekishdan voz kechish: Chekish YIKning asosiy xavf omillaridan biri bo‘lib, u o‘lim
holatlarining 10–15 foiziga sabab bo‘ladi. Chekish qon tomirlarini toraytiradi, qon bosimini
oshiradi va qonning quyuqlashishiga olib keladi.
Qon bosimini nazorat qilish: Yurak-qon tomir tizimi sog‘lig‘ini saqlash uchun qon bosimi
darajasini muntazam kuzatib borish zarur. Sistolik bosim 120 mmHg dan, diastolik bosim esa
80 mmHg dan oshmasligi kerak.
Stressni boshqarish: Tadqiqotlar stress YIK xavfini 40–50 foizgacha oshirishi
mumkinligini ko‘rsatgan. Shuning uchun psixologik salomatlikni qo‘llab-quvvatlash va
stressni kamaytirish muhimdir.
Davolash:
Yurak ishemik kasalliklarini davolashda tibbiy va jarrohlik usullar qo‘llaniladi. Davolash
tanlovi kasallikning og‘irlik darajasi va bemorning umumiy holatiga bog‘liq.
Dori-darmonlar orqali davolash:
Antiagregantlar – (masalan, Aspirin) qon ivishini kamaytirib, tromb hosil bo‘lishining
oldini oladi.
Statinlar – xolesterin darajasini pasaytiradi va ateroskleroz rivojlanishini sekinlashtiradi
(Atorvastatin, Rosuvastatin, Simvastatin va boshqalar).
Betta-blokatorlar – yurak urishini sekinlashtirib, yurakning kislorodga bo‘lgan ehtiyojini
kamaytiradi (Atenolol, Metoprolol, Bisoprolol va boshqalar).
Nitratlar – yurak tomirlarini kengaytirib, qon oqimini yaxshilaydi (Nitroglitserin,
Izosorbid dinitrat va boshqalar).
Xirurgik usullar:
1. Koronar shuntlash (bypass operatsiyasi): Bu usulda sog‘lom qon tomiri (odatda
oyoqdan, qo‘ldan yoki ko‘krakdan olingan) yurakning toraygan koronar arteriyasini aylanib
o‘tuvchi yo‘l sifatida o‘rnatiladi. Jarrohlik umumiy narkoz ostida bajariladi va bemor
reanimatsiya bo‘limida kuzatuvga olinadi.
46
2. Angioplastika va stent o‘rnatish:
Jarayon son yoki qo‘ldan arteriyaga kateter kiritish bilan boshlanadi.
Kontrast modda yuborilib, koronar arteriyalar holati aniqlanadi.
Ballon yordamida toraygan joy kengaytiriladi.
Metall stent o‘rnatilib, arteriya ochiqligini saqlab turish ta’minlanadi.
Xulosa:
Yurak ishemik kasalliklari bugungi kunda nafaqat rivojlangan, balki
rivojlanayotgan mamlakatlarda ham keng tarqalgan bo‘lib, sog‘liqni saqlash tizimi uchun
jiddiy muammo hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi statistikasiga ko‘ra, YIK yurak-qon
tomir tizimi kasalliklari orasida yetakchi o‘lim sababi bo‘lib, 2024-yilning dastlabki uch oyida
umumiy o‘lim holatlarining 57,9 foizini tashkil etgan. Ushbu ko‘rsatkich profilaktik va
davolash choralari samaradorligini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. YIKning asosiy xavf omillari
– noto‘g‘ri ovqatlanish, kamharakatlilik, stress, chekish va yuqori qon bosimidir. Shu bois
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, jismoniy faollikni oshirish, xolesterin va qon bosimini
nazorat qilish kasallikni oldini olishda muhim omillardir. Diagnostika usullari kasallikni erta
aniqlash imkonini beradi, bu esa davolashda yuqori natijalarga erishishga xizmat qiladi. Dori
vositalari va jarrohlik usullari orqali bemorlarning hayot sifatini oshirish va o‘lim xavfini
kamaytirish mumkin. Xulosa qilib aytganda, yurak ishemik kasalliklariga qarshi kurashish
uchun davlat miqyosida profilaktik dasturlarni kuchaytirish, aholining tibbiy savodxonligini
oshirish va zamonaviy diagnostika va davolash usullarini keng joriy etish zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator
ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632.
2.
Ergashev, B. (2025). Gingivitning bakteriologik etiologiyasi va profilaktikasi. In
International Scientific Conference "Innovative Trends in Science, Practise and Education",
1(1), 122–128.
3.
Ergashev, B. (2025). Bemorlar psixologiyasi va muloqot ko’nikmalari. Modern Science
and Research, 4(2), 151–156.
4.
Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik
simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838.
5.
Ergashev, B. (2025). Stomatologiyada tish kariesi: Etiologiyasi, diagnostika va davolash
usullari. Modern Science and Research, 4(3), 821–828.
6.
Ergashev, B. (2025). Tish emal prizmalariga yopishib olgan tish blyashka matrixning
mikrobiologiyasi va tarkibi. Modern Science and Research, 4(3), 815–820.
7.
Ergashev, B. (2025). Advances in oral health: Prevention, treatment, and systemic
implications. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1108–1114.
8.
Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari.
Modern Science and Research, 4(4), 686–691.
9.
Ergashev, B. (2025). Karies va paradont kasalliklari profilaktikasi. Modern Science and
Research, 4(4), 732–741.
10.
Ergashev, B. (2025). Psychological support for cancer patients. ИКРО Журнал, 15(01),
164–167.
47
11.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Oral trichomoniasis: Epidemiology, pathogenesis,
and clinical significance. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and Biodiversity, 1(1), 19–
27.
12.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Transmission dynamics of tuberculosis: An
epidemiological and biological perspective. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and
Biodiversity, 1(1), 28–35.
