48
ARTERIAL GIPEREMIYA: PATOLOGIK ANATOMIYA VA MORFOLOGIK
O‘ZGARISHLAR TAHLILI
Isroilov Asilbek Muxiddin o‘g‘li
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti Patologiya va sud-
tibbiyot asoslari kafedrasi assistenti, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy,
Farg‘ona, O‘zbekiston, tel: +998 95 485 00 70, e-mail: info@camuf.uz
Valixonova Dildora Voxidzoda
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti talabasi, O‘zbekiston,
Farg‘ona, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy, tel: +998 95 485 00 70,
e-mail: info@camuf.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550053
Annotatsiya:
Ushbu maqolada arterial giperemiya – to‘qimalarda arterial qon
oqimining ortishi bilan kechuvchi patologik jarayon sifatida yoritilgan. Maqola patologik
anatomiya faniga asoslangan bo‘lib, arterial giperemiyaning etiologiyasi, patogenezi,
morfologik belgilariga chuqur tahlil berilgan. Ma’lumki, arterial giperemiya ko‘pincha
yallig‘lanish jarayonining boshlanish bosqichida yoki fiziologik sharoitlarda kuzatiladi. Ammo
patologik sharoitda uning rivojlanishi qator kasalliklar, xususan, infeksiyalar, travmalar,
o‘sma jarayonlari va autoimmun holatlarning klinik belgilari bilan bog‘liq. Morfologik jihatdan
bu holat kapillyar va arteriolalarning kengayishi, to‘qimalarning qizarganligi, haroratning
ko‘tarilishi, endotelial shish va eritrotsitlar to‘planishi bilan xarakterlanadi. Klinik amaliyotda
arterial giperemiyani to‘g‘ri aniqlash yallig‘lanish, regeneratsiya va neoplastik jarayonlarni
erta bosqichda tashxislashda muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada arterial va venoz
giperemiyalar o‘rtasidagi farqlar ham keltirilib, ushbu holatlarni differensial diagnostika
qilish mezonlari bayon qilingan. Ushbu tahliliy maqola talabalarga, shifokorlarga va patolog-
anatomiya sohasi vakillariga arterial giperemiyaning mohiyatini yanada chuqurroq anglashda
yordam beradi.
Kalit so’zlar:
arterial giperemiya, patologik anatomiya, yallig‘lanish, kapillyar
kengayish, to‘qima qon ta’minoti, morfologik belgilar, patogenez, differensial tashxis.
Kirish:
Giperemiya
– bu qon tomirlarida qon hajmining ortishi bilan xarakterlanuvchi
patologik holat boʻlib, u turli etiologik omillar natijasida yuzaga keladi. Giperemiyaning ikkita
asosiy turi mavjud: arterial (aktiv) va venoz (passiv) giperemiya. Ushbu maqolada aynan
arterial giperemiya, uning kelib chiqish sabablari, patologik mexanizmlari, morfologik
belgilari va klinik ahamiyati haqida batafsil to‘xtalib o‘tiladi.
Arterial giperemiya
– bu to‘qimalarga arterial qon oqimining ortishi bilan
xarakterlanuvchi holat bo‘lib, asosan mahalliy (lokal) shaklda namoyon bo‘ladi. Bu holat
odatda organizmning fiziologik javobi sifatida ko‘rilsa-da, patologik sharoitda ham rivojlanishi
mumkin. Arterial giperemiya ko‘plab patologik jarayonlarning boshlang‘ich bosqichida asosiy
rol o‘ynaydi va ayrim hollarda organizmning shikastlanishga nisbatan himoya reaksiyasi
sifatida qaraladi. Arterial giperemiya – bu to‘qimalarda arterial qonning ortiqcha to‘planishi
bilan tavsiflanadigan muhim patologik holatdir. U yallig‘lanish, shikastlanish, fiziologik va
patologik jarayonlar natijasida yuzaga keladi. Patologik anatomiya nuqtai nazaridan arterial
giperemiya to‘qima shikastlanishining dastlabki bosqichi sifatida katta ahamiyatga ega. Uning
morfologik belgilari – tomirlar kengayishi, eritrotsitlar bilan to‘lishi va metabolik faollikning
ortishi – patologik jarayonlarning rivojlanishini belgilab beradi. Ushbu holatni aniqlash va
baholash diagnostika va davolashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, arterial
49
giperemiyaning uzoq davom etishi to‘qima distrofiyasi va boshqa asoratlarni keltirib
chiqarishi mumkin. Shu bois, bu holatni chuqur o‘rganish, ayniqsa, patologik anatomiya fanida
katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Patologik anatomiya nuqtai nazaridan arterial giperemiyani o‘rganish kasalliklarning
patogenezini va ularning oqibatlarini chuqur tushunishga yordam beradi. Ayniqsa,
yallig‘lanish, regeneratsiya va o‘sma jarayonlarida arterial giperemiya muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi. Shuningdek, bu holatning morfologik belgilarini aniqlash tashxis qo‘yishda
ahamiyatlidir.
Asosiy qism:
Arterial giperemiyaning etiologiyasi:
Arterial giperemiya ko‘pincha mahalliy sabablar tufayli yuzaga keladi. Uning asosiy
sabablari quyidagilardan iborat:
1. Nerv reflektor ta’sirlar – simpatik innervatsiya susayganda yoki parasimpatik ta’sir
kuchayganda qon tomirlari kengayadi.
2. Kimyoviy moddalar – gistamin, bradikinin, prostaglandinlar kabi mediatorlar qon
tomirlarini kengaytiradi.
3. Yallig‘lanish – yallig‘lanishning boshlang‘ich fazasida har doim arterial giperemiya
rivojlanadi.
4. Fizik omillar – issiqlik, mexanik ta’sirlar (massaj, bosim), UV va infraqizil nurlar.
5. Patologik jarayonlar – o‘sma o‘sishi, infeksiyalar, avtoimmun jarayonlar, travmalar.
Patogenez:
Arterial giperemiya rivojlanish mexanizmi quyidagicha kechadi:
Arteriyalarning tonusi susayib, ularning kengayishi kuzatiladi.
Bu orqali to‘qimalarga kirayotgan qon miqdori ortadi.
Qonning ortiqcha kelishi kapillyar va arteriolalarda bosimni oshiradi, bu esa ularning
cho‘zilishiga olib keladi.
Giperemiyalangan to‘qimada modda almashinuvi faollashadi, lekin uzoq davom etsa, u
distrofik o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin.
Morfologik belgilar:
Patologik anatomiya nuqtai nazaridan arterial giperemiya quyidagi morfologik
o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi:
Giperemiyalangan to‘qima shishgan, issiq, nam va qizargan bo‘ladi.
Mikroskopik ko‘rinishda kapillyar va arteriolalarning kengaygani, ularning ichida ko‘p
sonli eritrotsitlar mavjudligi kuzatiladi.
Endoteliy hujayralarining shishishi, ba’zida esa ularning nekrozi aniqlanadi.
To‘qimalarda metabolik faollik kuchayganligi sababli, lizosomal fermentlar ko‘proq
ishlab chiqariladi, bu esa yallig‘lanishga turtki bo‘lishi mumkin.
Arterial giperemiyaning klinik shakllari:
1. Fiziologik arterial giperemiya – jismoniy faollik, emotsional holatlar (uyalish),
issiqlikka javob tarzida yuzaga keladi.
2. Patologik arterial giperemiya – yallig‘lanish, shikastlanish, infeksiya kabi omillar
ta’sirida rivojlanadi.
Arterial giperemiyaning klinik ahamiyati:
Arterial giperemiya klinik jihatdan bir nechta muhim holatlarda uchraydi:
50
Yallig‘lanish – har qanday yallig‘lanish jarayoni arterial giperemiya bilan boshlanadi.
Reparatsiya (tiklanish) – to‘qima tiklanishida qon ta’minoti muhim rol o‘ynaydi.
O‘sma jarayonlari – o‘sma to‘qimalari ko‘pincha o‘ziga xos giperemiya markazini hosil
qiladi.
Tashxis – giperemiyalangan hududlarda o‘zgarishlarni aniqlash orqali yallig‘lanish yoki
o‘sma borligini ko‘rsatish mumkin.
Arterial giperemiyaning oqibatlari:
Arterial giperemiya odatda qaytuvchan holat hisoblanadi. Biroq, agar u uzoq vaqt davom
etsa yoki patogen omillar bilan bog‘liq bo‘lsa, quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
To‘qimalarda distrofik o‘zgarishlar (parenkimatoz va stromal distrofiyalar)
Interstitsial shish,
Endoteliya zararlanishi
Reaktiv yallig‘lanish jarayonlari
Differensial tashxis
Arterial giperemiyani venoz giperemiyadan farqlash zarur:
Ko‘rsatkich Arterial giperemiya Venoz giperemiya
Rangi Yorqin qizil To‘q ko‘k-qizil,
Harorati Ko‘tarilgan Past bo‘lishi mumkin,
Pulsatsiya Kuchsiz yoki kuchli Ko‘zga tashlanmaydi,
To‘qimaning holati Issiq, shishgan Sovuq, siyrak qonli.
Xulosa:
Arterial giperemiya — bu to‘qimalarda arterial qon hajmining oshishi bilan
kechuvchi muhim patologik jarayon bo‘lib, u ko‘plab kasalliklarning boshlang‘ich bosqichida
yuzaga chiqadi. Bu holat fiziologik va patologik omillar ta’sirida rivojlanib, asosan lokal
xarakterga ega. Fiziologik arterial giperemiya jismoniy faollik, hissiy kechinmalar yoki issiqlik
ta’sirida kuzatilsa, patologik shakli infeksiyalar, yallig‘lanish va shikastlanishlarda paydo
bo‘ladi. Patologik anatomiya nuqtai nazaridan arterial giperemiya kapillyar va
arteriolalarning kengayishi, to‘qima qizarishi, haroratning oshishi, endotelial shish va
eritrotsitlarning to‘planishi bilan namoyon bo‘ladi. Bu o‘zgarishlar to‘qimaning metabolik
faolligini kuchaytiradi, ammo uzoq davom etganda distrofik o‘zgarishlar va reaktiv
yallig‘lanishga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, maqolada arterial giperemiya venoz
giperemiya bilan taqqoslab tahlil qilinib, ularning klinik farqlari yoritilgan. Arterial
giperemiyaning erta aniqlanishi klinik tashxis, shuningdek davolash taktikasi tanlashda katta
ahamiyatga ega. Ushbu maqolada taqdim etilgan nazariy va morfologik bilimlar tibbiyotda,
ayniqsa patologik anatomiya fanida, mazkur holatni anglash va baholash uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi. Bu esa bemor holatini to‘g‘ri baholash va davolashda muhim o‘rin egallaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator
ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632.
2.
Ergashev, B. (2025). Gingivitning bakteriologik etiologiyasi va profilaktikasi. In
International Scientific Conference "Innovative Trends in Science, Practise and Education",
1(1), 122–128.
51
3.
Ergashev, B. (2025). Bemorlar psixologiyasi va muloqot ko’nikmalari. Modern Science
and Research, 4(2), 151–156.
4.
Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik
simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838.
5.
Ergashev, B. (2025). Stomatologiyada tish kariesi: Etiologiyasi, diagnostika va davolash
usullari. Modern Science and Research, 4(3), 821–828.
6.
Ergashev, B. (2025). Tish emal prizmalariga yopishib olgan tish blyashka matrixning
mikrobiologiyasi va tarkibi. Modern Science and Research, 4(3), 815–820.
7.
Ergashev, B. (2025). Advances in oral health: Prevention, treatment, and systemic
implications. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1108–1114.
8.
Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari.
Modern Science and Research, 4(4), 686–691.
9.
Ergashev, B. (2025). Karies va paradont kasalliklari profilaktikasi. Modern Science and
Research, 4(4), 732–741.
10.
Ergashev, B. (2025). Psychological support for cancer patients. ИКРО Журнал, 15(01),
164–167.
11.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Oral trichomoniasis: Epidemiology, pathogenesis,
and clinical significance. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and Biodiversity, 1(1), 19–
27.
12.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Transmission dynamics of tuberculosis: An
epidemiological and biological perspective. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and
Biodiversity, 1(1), 28–35.
