Hukumat va qonun

Мақолада ҳуқуқбузарликлар оқибатида жабрланувчига етказилган зарарларни қоплаш тартиби, усуллари ва чораларини такомиллаштиришга оид мулоҳазалар билдирилган.

Ҳозирги кунда профилактика хизматларининг ҳуқуқбузарликлар профи-лактикаси фаолиятини белгилаб берувчи ва тартибга солувчи нормативҳуқуқий ҳужжатларни уларнинг миқёси, юридик кучи ва уларни қабул қилувчи субъектларнинг ваколат доирасига қараб қуйидагича таснифлаш мумкин:

Ўзбекистон Республикаси Президентди Шавкат Мирзиеёв: “Биз “Адолат – қонун устуворлигида” деган тамойил асосида жамиятимизда қонунга ҳурмат, ҳуқуқбузарлик ҳолатларига муросасизлик ҳиссини кучайтиришга қаратилган ишларимизни жадал давом эттирамиз. Бу борада ҳуқуқбузарлик ҳолатларининг олдини олишга алоҳида эътибор қаратилади

Мамлакатимиздаги кенг кўламли ислоҳотлар доирасида аҳолининг тинч ва осойишта ҳаётини таъминлаш ҳамда жамиятимизда қонунга итоаткорлик ва жамоат хавфсизлиги маданиятини шакллантиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Жумладан, жамоат хавфсизлигини таъминлаш йўналишидаги ишларни “Халқ манфаатларига хизмат килиш” тамойили асосида ташкил этишнинг мутлақо яиги механизм ва тартиблари жорий этилиб, давлат органларининг жамоатчилик тузилмалари билан ўзаро мақсадли ҳамкорлиги йўлга қўйилди.

Субъект - тушунчаси фаол фаолият кўрсатувчи, билувчи, онг ва иродага эта бўлган индивид ски ижтимоий гуруҳ. «Субъект» тушунчасини юнон файласуфлари субъект тушунчаси билан бир хил маънода тушунишган. Жамият уни тадқиқ этувчи тадқиқотчи учун эса обьктдир, ўзидан ташқи олам учун уни ўрганувчи субьектдир.

Истиқлолга эришгач мамлакатимизда жиноят содир этилганидан сўнг айбдорларни фош этиш ва жазолаш, жабрланувчиларга етказилган зарарни қоплашдан кўра жиноятларнинг олдини олган маъқуллиги эътироф этилиб, суд-ҳуқуқ соҳаси ислоҳ қилинди. Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 19 апрелдаги 180-қарори билан маҳаллий ҳокимиятларда жазони ижро этиш муассасаларидан бўшатилган шахсларга ижтимоий-маиший ёрдам кўрсатиш комиссиялари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ҳузурида яраштириш комиссиялари ва «Маҳалла посбони» жамоатчилик тузилмаси ташкил этилди.

Мақолада ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ҳамда фуқаролик жамияти институтларининг самарали алоқаларини йўлга қўйишда улар ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик принциплари ва шаклларини илмий-назарий ҳамда амалий жиҳатдан таҳлили амалга оширилган. Таҳлил натижасида муаллиф томонидан тегишли таклиф ва хулосалар ишлаб чиқилган.

Мазкур мақолада ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоқ асосларига атайин қарши мақсадда тузилган битимларнинг ҳақиқий эмаслиги, муаммонинг назарий ва амалий жиҳатлари ҳамда суд амалиёти масалалари ёритилган.

Мақолада муаллиф томонидан халқаро хусусий ҳуқуқнинг ҳуқуқ тизимидаги ўрнига доир назарий масалалар таҳлил қилинган. Маыоланинг асосий қисмида Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқининг кичик тизими сифатидаги халқаро хусусий ҳуқуқнинг бошқа норматив-ҳуқуқий тузилмалар билан ўзаро нисбати кўрсатиб ўтилган. Муаллиф фикрига кўрса ҳуқуқий тартибга солиш
жараёнининг ривожланиши ва янги элементлар билан бойишига қараб халқаро хусусий ҳуқуқнинг ички тузилиши ҳам ўзгариб боради.

Қонунчилик ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг ҳақиқийлиги, самарадорлиги, ушбу актларни ташкил қилувчи ҳуқуқ нор- маларни доимий ва қатъий равишда татбиқ этилишига боғлиқ. Бироқ давлат томонидан ўрнатилган ҳуқуқий нормалар уларни амалга оширишнинг мураккаб механизмларисиз тартибга солиш ролини бажара олмайди. Ўзбекистон Республикаси Биринчи Президенти Ислом Каримов таъкидлаб ўтганидек, «Қонун қабул қилиш - бу ишнинг ярми холос. Уларнинг ҳаётга тўла татбиқ қилинишига эришиш даркор. Бунинг учун қабул қилинган қонунларнинг кундалик турмушимизда амалга ошишини таъминловчи таъсирчан механизмини яратиш лозим» 

Мамлакатимизда фуқаролик жамияти институтлари, хусусан нодавлат нотижорат ташкилотларини фаолият юритиши учун норматив-хуқуқий база рухсат берувчи тартибларни соддалаштириш ва нодавлат нотижорат ташкилотлари учун қулайликлар ва енгилликлар яратиш йўли билан мунтазам равишда такомиллаштирилиб борилмоқда.

Инсоният нима қилмасин албатта бирор ниятни ёки бошқача айтганда бирор мақсадни кўзлаб амалга оширади.
Масалан, қадимдан инсоният овчилик, чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланган. Булардан мақсад инсоннинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қондириш эди. Кейинчалик, инсониятнинг фаолият турлари кўпайди ҳамда инсониятнинг содда ҳаёни аста-секин ривожланиб ва мураккаблашиб борди. Энди инсониятнинг мураккаб ва турли туман муносабатларини тартибга солиш учун хуқуқ нормаларга зарурат туғилди.

Фан, техника, санъат ёки касб соҳалари ривожланиши билан инсон имкониятлари доираси ҳам кенгайиб боради. Табиийки глобалашган дунёда хавф-ҳатарлар сони ҳам шунча ортади. Ҳозирги даврда содир этилаётган жиноятлар охирги ўн йилги жиноятлардан ўзининг техник, тактик ва методик усуллари билан кескин фарқ қилади. Хусусан, коррупция билан боғлиқ жиноятлар жумласидан. Тадқиқотнинг методологик асосини Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022–2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида” ПФ–60-сон фармони, шунингдек, жиноят-процессуал қонунчилигини такомиллаштиришга доир раҳбарий кўрсатмалар асосида ишлаб чиқилган. Шунингдек, мазкур мақоланинг асосий мақсади коррупцияга қарши курашишнинг ўзига хос анъанавий ва янги методологик асосларини ишлаб чиқиш, шунингдек бошқарув тартибига қарши жиноятларга барҳам беришда қонунчиликка илмий асослантирилган назарий хулосалар, амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборатдир

Мақолада мамлакатимизда давлат ҳокимияти ва бошқарувини демократлаштириш бўйича амалга оширилган ислоҳотлар кўрсатиб берилади. Шунингдек, парламент ва ҳукуматнинг ўзаро муносабатларида фракцияларнинг ўрни, ҳукумат фаолияти устидан парламент назоратининг аҳамияти ва Республика ҳукуматини шакллантиришда сиёсий партияларнинг иштироки билан боғлиқ қонунчилик тизимини такомиллаштиришга доир бир қатор таклиф ва мулоҳазалар келтирилган.

Ўзбекистон Республикаси Биринчи Президенти Ислом Каримов таъкидлаганидек, «бугунги кунда ички ишлар идораларининг фаолияти самарадорлигини ошириш ва уларни мустаҳкамлаш борасида юксак малакали, профессионал кадрлар тайёрлаш масаласи муҳим аҳамият касб этади...» 53 . Шу жиҳатдан ҳужжатларнинг техник-криминалистик экспертизаси ва ҳужжатлар тадқиқотларининг натижалари кўрилаёт- ган жиноят иши бўйича исботлов ва қидирувга оид маълумотларнинг манбаларидан бири ҳисобланади. Ҳужжатларнинг реквизитлари ва материаллари, шунингдек уларнинг тайёрлашда ишлатилган техник воситалар ўрганилар экан эксперт, кўрилаётган жиноят иши доира- сида ҳужжатнинг қалбакилаштириш ҳолати ва усулларини аниқлаш билан чегараланиб қолмайди. Экспертиза хулосалари турлича маълумотлар, масалан, тахминий ижрочи ёки жиноятчининг тусмол қилинаётган касби, полиграфия, қоғоз ишлаб чиқариш соҳасидаги махсус билимлари даражаси ёки жиноятчиларни қидирув фаолиятини мақсадга йўналган тарзда олиб боришга имкон берувчи бошқа шарт шароитлар ҳақидаги маълумотларга эга бўлиши мумкин. Турли ҳуж- жатлардаги қалбакилаштириш белгиларини аниқлаш зарурати даст- лабки давлатлар вужудга келиши билан мавжуд бўлган, масалан ҳали қадимги Рим давлатида ҳужжатларнинг қалбакилаштирилганлик бел-гиларини аниқлашга ихтисослашган махсус мутахассислар фаолият юритган. Ўша даврларда қалбаки ҳужжатларни аниқлаш мақсадида ҳужжатлардаги ёзувлар билан бирга ҳужжатнинг турли реквизитлари текширила бошланган. Ҳужжатларни турли жиноят ишлари бўйича тадқиқотлари машҳур криминалист олим Е.Ф. Буринский номи билан боғлиқ. Айнан Е.Ф.Буринский томонидан турли қалбаки ҳужжатлар- даги «қўшиб ёзиш», «тозалаш ва ўчириш»лар, муҳр ва штампларнинг акслари, матннинг бажарилган вақтини аниқлаш ва бошқа шу кабиларни аниқлаш мақсадида тадқиқотлар ўтказилган ва ижобий натижаларга эришилган.

Мақолада секторлар фаолияти учун масъул бўлган тузилмалар, шу жумладан, ички ишлар органларининг секторлар бўйича фаолиятини такомиллаштиришга қаратилган бир қатор чоратадбирлар таҳлил қилиниб, амалий илмий асосланган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган.

Ушбу мақолада асосий эътибор Россия Федерациясида ҳудудлар самарадолигини баҳолашнинг қонуний асосларини ва методологиясини ўрганишга қаратилган. Шунингдек, мақолада бу борада Ўзбекистон Республикасида олиб борилаётган ишлар ва тизимнинг афзалликлари ёритилган.

Мақолада пенитенциар муассасаларда хомиладор маҳкум аёллар ва ёш болали маҳкум аёлларни сақлашнинг айрим
масалалари ва муаммолари, шунингдек ушбу тоифадаги маҳкумларни сақлаш шароитларини яхшилашнинг истиқболли йўналишлари кўриб чиқилади, бундан ташқари тегишли хулосалар ва таклифлар берилади.

Мақолада ҳокимият тармоқларида суд ҳокимиятини ўрни ва аҳамияти ёритилган, шунингдек, судлар фаолиятини моддий-техника ва молиявий таъминлашда муаммолари ва уларнинг ечими кўрсатилган.

Мақолада ҳокимият вакилига қаршилик кўрсатиш жиноятининг ижтимоий хавфлилиги, мазкур турдаги жиноятнинг объектив белгилари, хусусан, ушбу турдаги жиноятларнинг объекти ва объектив томон белгилари бир қатор олимларнинг илмий хулосалари, хорижий давлатлар қонунчилиги асосида очиб беришга ҳаракат қилинган.

Ҳозирги кунда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилинишини таъминлаш, фуқаролик жамияти қуриш, ўз йўлини танлаган хар қандай давлатнинг ажралмас белгиси бўлиб ҳисоблана- ди. Унинг амалга оширилиши шахснинг, ҳуқуқ-тартибот ҳамда жиноятчиликка қарши кураш соҳасида давлат ва унинг органлари билан вужудга келадиган муносабатларини, инсоннинг ҳаёти учун жуда муҳим бўлган соҳаларига аралашувлардан сақланишини таъминлашга қаратилган.

Мазкур мақола маҳаллий давлатҳокимияти органларининг норматив тусдаги қарорларини экспертизадан ўтказиш тизими таҳлил қилинган ва уни такомиллаштириш борасида тавсиялар ишлаб чиқилган.

Мақолада муаллиф ҳуқуқий мехнизм сифатида депутатлик назоратини олиб бориш самарадорлигини асослашга уринган. Муаллиф “депутатлик назоратини ҳуқуқий мехнаизми” тушунчасига таъриф беришга ва унинг оммавий фаолият сифатида мазмунини очишга ҳаракат қилган.

Ахборот ва уни шахсга етказишнинг электрон усуллари
замонавий жамият тараққиётида алоҳида роль ўйнай бошлади. 2016 йилдан буён Ўзбекистонда “ахборот жамияти”нинг кўплаб кўрсаткичлари бўйича сезиларли ютуқларга эришилди. Шу муносабат билан мақолада “гибрид урушлар”нинг замонавий воқеликларига асосланиб, ахборот хавфсизлигининг турли ижтимоий жиҳатлари кўриб чиқилади. Ҳозирги даврда жамиятнинг глобаллашуви ва компьютерлашуви шароитида ахборот-коммуникация технологиялари таъсирида шахснинг шаклланиши ҳамда виртуал тармоқларда ижтимоий алоқалар ўзгаришининг асосий жиҳатлари ҳамда улар билан боғлиқ муаммолар таҳлил қилинади. Хулосада Ўзбекистон Республикаси мисолида ахборот
хавфсизлиги муаммоларини ҳал қилиш бўйича муаллифнинг қарашлари келтирилади

Мазкур мақолада Ҳиндистон ва Бангладеш давлатлари ўртасидаги анклав масалаларини ҳал қилишнинг тарихий ва замонавий ҳолати батафсил таҳлил қилинган.Ўрганиш жараёнида изланивчининг асосий эътибори музокоралар давомида томонлар томонидан халқаро ҳуқуқнинг асосий тамойиллари ва нормалари ва инсон ҳуқуқлари риоя этилишига қаратилди. Шу билан бирга, унда ихтисослашган ҳудудларга нисбатан цессия ва ҳудуд ижарасини қўллашнинг методлари ва услублари ўрганилди.