ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
158
2181-
3187
SHAXS EMOTSIONAL XOLATLARINING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
University of Business and Science
Psixologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Niyozaliyeva Madinaxon Ibrohimjon qizi
Ilmiy raxbar:
Pedagogika va psixologiya
kafedrasi stajjyor o‘qituvchisi
To‘raboyev Azamat Muxamadullayevich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada shaxsda yuzaga keladigan xissiy xolatlarni
namoyon bo’lishi va uning psixologik xususiyatlarini mazmun va moxiyati nazariy
jixatdan yoritilgan.
Kalit so’zlar:
SHaxs va psixika, noverbal muloqot, emotsiya va affect,
temperament va xarakter, delikventlik.
Аннотация:
В данной статье теоретически излагается содержание и
сущность проявления эмоциональных состояний, возникающих у человека и его
психологических особенностей.
Ключевые слова:
личность и психика, невербальное общение, эмоции и
аффект, темперамент и характер, деликатность.
Kirish
Shaxs psixologiyasi doirasida emotsional holatlar muhim o‘rin tutadi.
Emotsiyalar insonning tashqi va ichki omillarga bo‘lgan munosabatini ifodalaydigan
murakkab psixik holatdir. Ular inson hayoti, faoliyati, o‘zaro munosabatlari va ruhiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
159
2181-
3187
salomatligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik tadqiqotlarda shaxsning emotsional
holatlari, ularning sabablari, shakllanishi, ifodalanishi va boshqaruv mexanizmlari
chuqur tahlil etiladi. Ushbu maqolada emotsional holatlarning turlari, ularning shaxsga
ta’siri hamda psixologik xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan yoritiladi.
Nazariy asos
Emotsiyalar bu organizmning ehtiyojlariga javoban yuzaga keladigan, tashqi va
ichki omillar ta’sirida hosil bo‘ladigan hissiy javoblardir. I.P. Pavlov, K. Izard, P.
Ekman, D. Goleman, L.S. Vygotskiy kabi olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra,
emotsiyalar nafaqat biologik, balki ijtimoiy va madaniy asosga ega. Shaxsning
emotsional holatlari quyidagi psixologik xususiyatlarga ega:
1.
Subyektivlik
– har bir emotsiya individga xos tarzda kechadi.
2.
Energiya manbai
– emotsiyalar insonni harakatga keltiruvchi
kuchdir.
3.
Axborot manbai
– emotsiyalar orqali inson o‘z holatini anglaydi
va boshqalarga bildiradi.
4.
Motivatsiya vositasi
– ijobiy yoki salbiy emotsiyalar qaror qabul
qilish va harakatni belgilashga xizmat qiladi.
Shaxs emotsional holatlarining turlar -
Emotsional holatlar turlicha bo‘lishi
mumkin. Ular shaxsning individual psixik xususiyatlariga, temperamentiga, ijtimoiy
tajribasiga bog‘liq. Asosiy turlari quyidagilardir:
•
Affekt
– to‘satdan yuzaga keladigan, kuchli, qisqa muddatli emotsional
portlash.
•
Stress
– tashqi bosim va talablarga javoban organizmda hosil bo‘ladigan
holat.
•
Frustratsiya
– maqsadga erisholmaslik tufayli yuzaga keladigan salbiy
emotsional holat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
160
2181-
3187
•
Kayfiyat
– uzoq davom etuvchi emotsional fon.
•
Emotsional barqarorlik (stabillik)
– shaxsning emotsiyalarni
boshqarish qobiliyati.
Shuningdek, emotsional razvedka (emotional intelligence) tushunchasi ham
muhimdir. D. Goleman tomonidan ilgari surilgan ushbu tushuncha shaxsning o‘z va
boshqalar emotsiyalarini anglay olish, nazorat qilish va boshqarish qobiliyatini
bildiradi.
Emotsiyalar
turlari
Quyidagi ruhiy reaksiya turlari ajratiladi: quvonch; qayg'u; azob;
nafrat;
jirkanish;
qo'rquv;
umidsizlik (ongning izdan chiqishi).
Ko'pincha emotsional holat, masalan, quvonch, tashqaridan kelayotgan ma'lumot
bilan bog'liq. O'z ehtiyojlarini qondira olmaslik yoki ularni amalga oshirishga to'siqlar
paydo
bo'lishi
azob
va
g'azabni
keltirib
chiqaradi.
Nafrat nopok odamlar yoki energiya, motivatsiya va qadriyatlarini yo'qotgan
subyektlar bilan o'zaro aloqada paydo bo'ladi. Qo'rquv yaqinlashib kelayotgan xavf
haqida ma'lumotga javoban paydo bo'ladi.
Noverbal kommunikatsiya. Sharqda shunday mazmunli ibora bor: “ Insonlar
aytayotganlarini tingla, ammo xissiyotlarini tuy!” Insonlar turli tushunish darajalariga
yega boʼlsalar xam, oʼzaro axborot almashinuvda ishtirok yetishlari mumkin. Muloqot
yozma yoki ogʼzaki axborot yetkazish bilan toʼxtab qolmaydi. Bu jarayonda yetakchi
oʼrinni xis-tuygʼular, imo-ishoralar, tana xarakatlari xam yegallaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
161
2181-
3187
Megrabyanning malumotlariga ko`ra, birinchi uchrashuvda biz boshqalardan
kelayotgan noverbal
signallarga 55%ga
ishonamiz, ulardan tasirlanamiz,
38% -
paralingvistik
va
7%gina nutqning
bevosita mazmuniga ishonamiz.
Shaxs emotsiyalarining rivojlanishi va omillari
- Shaxsning emotsional
rivojlanishi bolalik davridan boshlanadi va butun umr davomida ijtimoiy tajriba, oila
tarbiyasi, madaniyat, ta’lim, tengdoshlar bilan o‘zaro munosabatlar orqali shakllanadi.
Emotsional holatlarga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:
хх asrda D. Efron, Ch. Morris, M. Krichli, Dj. Fast, A. Piz, T. Bryun, R. Berdvistel
va boshqalar tomonidan jestlar haqida o`nlab yirik ishlar chop etildi. Noverbal
xatti- harakatlar milliy va madaniy asosga ega. Har bir millat, mamlakat kishilari
o`z madaniy, milliy xususiyatlariga mos ravishda yurish turish, turli imo-ishoralar, tana
harakatlari mimikalardan iborat bo`lgan noverbal hatti- harakatlar tizimiga egadir
Biologik omillar
– nerv sistemasi tipi, gormonal o‘zgarishlar.
•
Ijtimoiy-psixologik omillar
– oila muhiti, do‘stlar, maktab muhitining
ta’siri.
•
Shaxsiy
tajriba
–
avvalgi
stress,
travmalar,
yutuq
va
muvaffaqiyatsizliklar.
Emotsional barqarorlikka ega shaxslar ijtimoiy munosabatlarda muvaffaqiyatli
bo‘ladi, stressga chidamli, o‘zini tuta oladi, konfliktli vaziyatlarda vazmin qaror qabul
qiladi. Emotsiya shaxsning voqelikka o‘z munosabatini his qilishidan kelib chiqadigan,
uning ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog‘liq bo‘lgan yoqimli yoki yoqimsiz
kechinmalaridir. Keltirilgan ta’riflardan ko‘rinadiki, hissiyot tushunchasi emotsiyaga
nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, shaxsning kundalik hayoti, turmush tarzidagi
barcha jabhalarni qamrab oladi.
Munozara
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
162
2181-
3187
Shaxs emotsional holatlari ijtimoiy va shaxsiy hayotning barcha jabhalarida
aks etadi. Psixologik jihatdan emotsiyalarni boshqarish va anglay olish qobiliyati bu
ruhiy salomatlik, muvozanat va ijtimoiy moslashuvchanlik belgisidir. Hozirgi davrda
yoshlar o‘rtasida emotsional bo‘shliq, salbiy his-tuyg‘ularning oshishi kuzatilmoqda,
bu esa stress, depressiya, ijtimoiy befarqlik, tajovuzkorlik kabi holatlarni keltirib
chiqaradi. Shu sababli, maktab va oliy ta’lim tizimida emotsional tarbiyaning o‘rni
oshirilishi lozim.
Xulosa
Shaxs emotsional holatlari psixik rivojlanishning muhim omillaridan biridir.
Emotsiyalar nafaqat hissiy javob, balki motivatsion va ijtimoiy funksiyalarni ham
bajaradi. Shaxsning sog‘lom emotsional rivojlanishi uchun oilada iliq muhit yaratish,
maktabda psixologik xizmatlarni faollashtirish va yoshlar o‘rtasida emotsional
savodxonlikni oshirish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Goleman D. "Emotsional intellekt". Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
2.
Izard C.E. "The Psychology of Emotions". Springer, 2007.
3.
Vygotsky L.S. "Psixik rivojlanish nazariyasi". Toshkent: Fan, 1998.
4.
Ekman P. "Emotions Revealed". Times Books, 2003.
5.
Umumiy psixologiya. Darslik / Tahrir hay’ati rahbari: I. Raxmonov. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019.
6.
Odilboyevich,
J.
X.
(2025).
TA’LIM TIZMDA
IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLLALARNI O ‘QITISHDA INKLYUZIV TA’LIMNING O
‘RNI
VA
AHAMIYATINING
PEDAGAGIK
VA
PSIXOLOGIK
JIXATLARI.
Research Focus
,
4
(Special Issue 2), 132-140.
7.
Odilboyevich, J. X. (2025). O ‘SMIRLIK DAVRIDA XARAKTER
AKSENTUATSIYASINING
SHAKLLANISHIGA
IJTIMOIY
MUHITNING
TA’SIRI.
Central Asian Journal of Education and Innovation
,
4
(4), 150-153.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
163
2181-
3187
8.
Jurayev, X. O. (2024). Shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida o ‘z men
konsepsiyasining psixologik mexanizmlari.
Science and Education
,
5
(9), 237-242.
9.
Xaydarjon, J. (2022). SHAXS IJTIMOIY XIMOYASIZLIGINIOGISHGAN
XULQ ATVORGA TASIRINI IJTIMOIY PSIXOANALITIK MEXANIZMLARI.
10.
Odilboyevich, J. X., & Baxromjon o‘gʼli, Z. A. THE ROLE OF CHARACTER
ACCENTUATION IN THE MANIFESTATION OF DEVIANT BEHAVIOR
DISORDERS
11.
Odilboyevich, J. X. (2024). O’SMIRLIK YOSH DAVRIDA SHAXSDA
SUITSID XOLATLARINI PROFILAKTIKA QILISH YO’LARI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
47
(3), 111-114.
