ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
236
2181-
3187
SHAXS TARAQQIYOTIDA MOTIVATSIYANING ROLI VA AXAMIYATI
University of Business
and Science
pedagogika va psixologiya kafedrasi
stajyor o‘qituvchisi
To‘raboyev Azamat Muxamadullayevich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada shaxs taraqqiyotida motivatsiyaning ahamiyati,
motiv va motivatsiyaning turlari, motavatsiyaning ijobiy va salbiy jihatlari ularni
keltirib chiqaruvchi omillari tahlil etilgan.
Kalit so’zlar:
Ta’lim, tarbiya, iste’dod, psixika, iroda, qiziqish, layoqat, mayl,
qobiliyat, motiv, motivatsiya, intellectual, iqtidor.
Аннотация:
В статье анализируется значение мотивации в развитии
личности, виды мотивов и мотивации, положительные и отрицательные стороны
мотивации, а также факторы, их обусловливающие.
Ключевые слова:
Образование, воспитание, талант, психика, воля,
интерес, способность, склонность, умение, мотив, мотивация, интеллектуал,
талант.
Abstract:
This article analyzes the importance of motivation in personal
development, types of motives and motivation, positive and negative aspects of
motivation, and factors that cause them.
Keywords:
Education, upbringing, talent, psyche, will, interest, ability,
inclination, ability, motive, motivation, intellectual, talent.
KIRISH
Ilm-fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi, global dunyoda raqobatning
ortishi sharoitida har bir davlat va jamiyatning bu jarayonda raqobatbardoshligi
yoshlarning intellektual rivoji hamda ularning iste’dodi va qobiliyatlarini toliq amalga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
237
2181-
3187
oshirishga e’tibor berishga bogliq boladi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev o’zining nutqida ―Biz yoshlarga doir davlat siyosatini hech
og’ishmasdan, qat‘iyat bilan davom ettiramiz. Nafaqat davom ettiramiz, balki bu
siyosatni eng ustuvor vazifamiz sifatida bugun zamon talab qilayotgan yuksak darajaga
ko’taramiz. Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va manaviy
salohiyatga ega bolib, dunyo miqyosida oz tengdoshlariga hech qaysi sohada bosh
kelmaydigan insonlar bolib kamol topishi, baxtli bolishi uchun davlatimiz va
jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz, deb takidlagan edi.
Shuning uchun bu masala har doim davlatlarning ozoq muddatli rivojlanishini
taminlashga qaratilgan barcha strategiyalarda aks ettirilgan. O’zbekiston
Respublikasining 2017-2021 yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yonalishlari
boyicha Harakatlar strategiyasi ham bu borada istisno bo’lmadi. Darhaqiqat, yetuk kadr
bo’lish uchun shaxs nafaqat o’z iqtidori, bilimi va saviyasini nazariy jihatdan oshirishi
zarur.
Inson tomonidan yangi yutuqlarga erishish uchun say-harakatlar qanday
taqsimlanishi va buning uchun xatti-harakatning qanday turi tanlanishi mumkinligini
tahlildan о‘tkazadi.
Motivatsiya bu harakatga undash; inson xatti-harakatini boshqaruvchi, uning
uyushganligi, faolligi va barqarorligi yо‘nalishini belgilovchi fiziologik va psixologik
ma’nodagi harakatchan jarayon, insonning о‘z ehtiyojlarini faoliyat orqali qondirish
salohiyatidir.
Motivatsiya intelektual asosga ega bо‘ladi, hissiyotlar jarayonga faqat bilvosita
ta’sir kо‘rsatadi (bu jarayonni faqat insonga nisbatan qо‘llash mumkin).
Motivatsiya tushunchasini motiv tushunchasi belgilab beradi.
Motiv
–bu moddiy
yoki ideal narsa bо‘lib, unga erishish faoliyatning ma’nosi sifatida yuzaga chiqadi.
Motiv insonga muayyan predmetni qо‘lga kiritish borasidagi umidlardan paydo
bо‘ladigan ijobiy hissiyotlar yoki hozirgi holatning mukammal emasligi bilan bog‘liq
salbiy hissiyotlar bilan xususiyatlanuvchi о‘ziga xos kechinmalar kо‘rinishida ta’sir
kо‘rsatadi. Motivni anglab yetish uchun ichki ish taqozo etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
238
2181-
3187
Motivatsion menejment – bu ish harakatni motivatsiyalash ustivorligiga ya’ni, ish
faoliyati natijasida manfaatdorlik sharoitlarini yaratish hamda tashkilot maqsadlarga
intilish asosida barpo etilgan boshqaruvdir.
Bugungi kunga kelib jahondagi eng rivojlangan kompaniyalarda keng qо‘llab-
quvvatlanayotgan 15 ta eng muhim tamoyil yaqqol kо‘zga kо‘rinib qoldi. Bu
tamoyillar umuman korporatsiyadan tortib bо‘limlar va bо‘linmalargacha bо‘lgan
barcha bosqichlarda tо‘liq hajmda qо‘llanilmoqda, bular:
-
Mustahkam e’tiqod, qadriyatlar, madaniyat;
-
Shaxsga hurmat;
-
Umrbod bandlik;
-
Yuksak toifadagi xodimlarni yollash;
-
Lavozimda kо‘tarilish imkoniyatlari;
-
Davomli tayyorgarlik;
-
Yagona maqom;
-
Attestatsiyalar va suhbatdan о‘tkazish;
-
Oylik ish haqqi darajalari tizimi;
-
Xodimlarga bir butun munosabat;
-
Xodimlarning boshqaruvda ishtiroki;
-
Imkon qadar yuksak mas’uliyat;
-
Boshqaruvga rejalashtirilgan cheklanishlar;
-
Gorizontal aloqalar;
-
Qarashlardagi farqlarni rag‘batlantirish
1
.
Avvalroq motivatsiyalashning turli tuman usullari haqida sо‘z yuritildi, bu
fikrlardan kelib chiqqan holda motivlash – harakat qilishga undash, biror harakatni
amalga oshirish kerakligi sababini kо‘rsatish, buning uchun kerakli sharoitni
yaratishdir. Motivatsiya olish – о‘z hayotingizga о‘zgartirish kiritish uchun yetarli
1
http://mirznanii.com/a/162404/protsessualnye-teorii-motivatsii
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
239
2181-
3187
sabablarga ega bо‘lish va ushbu о‘zgarishlar yо‘nalishida harakat qilishdir - deb, aytish
mumkin. Kо‘rinib turganidek, motivatsiya bu nimagadir intilish, harakat qilishdir.
Mutaxassislarning fikrlariga kо‘ra, motivatsiya ichki yoki tashqi motivatsiya
bо‘lishi mumkin.Ichki motivatsiya – bu о‘z komandamizni va tashkilotimizni tashkil
qilish uchun har kuni bor kuchimizni sarflab, harakat qiladigan narsamizdir. Bu
qiyinchiliklar va muvaffaqiyatsizliklar davrida sо‘nib qolmasligingizga yodam
beruvchi va qо‘llab-quvvatlovchi qudratdir. Ichki motivatsiya harakat qilishga
undaydi. Yuqori ichki motivatsiyaga ega bо‘lgan odam uchun faoliyatning о‘zi
mukofot bо‘ladi. Bu odamga ushbu jarayonning о‘zi, bu jarayon tufayli yuzaga
keladigan о‘zgarishlar qiziqdir. U tabiiy ravishda ma’naviy va moddiy rag‘batlantirish
oladi. Natijada aynan yuqori ichki motivatsiyaga ega bо‘lgan va bunday qaraganda pul
uchun ishlamayotgan odamlar tarmoqli marketingda eng katta daromadga ega
bо‘lishadi.
Oldingizga qо‘yilgan maqsadga erishganingizda nima olishingiz muhim emas,
unga intilayotib kimga aylanishingiz muhimdir.
Ichki motivatsiya
– bu:
• orzu, amalga oshganlik;
• g‘oyalar, ijodiyot;
• о‘ziga bо‘lgan ishonch;
• qiziqish, qiziquvchanlik;
• salomatlik;
• kimgadir keraklik;
• shaxsiy yuksalish;
• muloqotga ehtiyoj.
Tashqi motivatsiya
– bu atrofingizdagi ijtimoiy muhitdagi narsalarga ega
bо‘lishga intilishdir:
• pullar;
• martaba;
• maqom;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
240
2181-
3187
• e’tirofga sazovor bо‘lish;
• qadrlanuvchi narsalar(uy, boshqa moddiy ne’matlar);
• sayohat qilish imkoniyati…
Homiy sifatida faqatgina tashqi motivatsiyadan foydalanib va ichki motivatsiyani
rivojlantirmasdan biz “pufak” samarasiga erishamiz – u hamisha havo qо‘yib
yuboraveradi, biz esa uni cheksiz marta qaytadan puflashimiz kerak bо‘ladi. Albatta
bularning hammasi – pul ham, martaba ham, sayohatlar ham muhim. Lekin ular doimiy
ravishda о‘zgaraverishadi.
Kechagina uyingizni ta’mirlatish sizni qoniqtirayotgan bо‘lsa, bugun yangi uy
qurishni boshlaysiz, chunki daromadlaringiz bunga imkon beryapti. Kecha siz huddi
yovvoyilarga о‘xshab ochiq osmon ostida dam olayotgan bо‘lsangiz, bugun shahardagi
eng zо‘r mehmonxonada qolyapsiz. Bizning moddiy imkoniyatlarimiz о‘zgarishi bilan
tashqi motivatsiya ham о‘zgara boradi
2
.
Motivatsiyaning ijobiy va salbiy omillari.
Hayotda bо‘lishi mumkin bо‘lgan
motivatsion omillarning hammasini hissiy ravishda tushunarli bо‘lgan ikkita g‘oyaga
ajratish mumkin:
•
og‘riqlardan xolos bо‘lish;
•
lazzatlanish.
Bu holda ikkala omil ham ichki yoki tashqi bо‘lishi mumkin. Agar sizning
harakatlaringizda ikkala omil ham ishtirok qilayotgan bо‘lsa, juda kuchli oldinga siljish
bо‘ladi. YA’ni bu omillarning bittasi orqadan turtki beradigan, ikkinchisi esa oldinga
yetaklovchi vazifasini bajaradi.
Motivatsiyaning bu turlari turli yо‘nalishlarda, turli natijalar bilan va turlicha
ta’sir kо‘rsatadi. Hamma odamlar ma’lum darajada ikkala motivatsiya turidan ham
foydalanishadi. Lekin bunda ularning bittasini kо‘proq afzal kо‘rishadi.
О‘z jamoangizni ham, о‘zingizni ham motivlashingiz mumkin. Bunda ikkita
narsaga e’tibor bering:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
241
2181-
3187
•
kimnidir ilxomlantirish, orzusiga erishishga ishonch hosil qilish uchun oldin
о‘zingizning ichingizda alanga bо‘lishi kerak;
•
imkon qadar muvaffaqiyatga faqat ichki va tashqi motivatsiyalar orasida
muvozanat bо‘lgandagina erishish mumkin.
Shunday qilib sizning oldingizda uchta vazifa turibdi:
•
ichki motivatsiyani alangalatish;
•
boshqalarga g‘alabaga undash;
•
muvozanatga erishish.
Muvozanatda о‘z-о‘zini motivlash.
Agar siz qayerdan kelayotganingiz va
qayerga ketayotganligingizni bilsangizgina har qanday harakatingizni oldindan
rejalashtirishingiz va uniga erishishingiz mumkin. Har qanday muvaffaqiyatli harakat
xohishdan boshlanadi.
Yetakchi – bu ichki motivlar asosida harakat qiluvchi va ma’lum vaqt davomida
tashqi motivlardan voz kecha oladigan (kechiktirilgan mukofot) kishidir. Shunday
ekan yetakchining motivatsiyasi faqat ichki ijobiy yoki salbiy motivatsiyadir, ya’ni:
•
u orzudan boshlanadi;
•
orzuga erishishi uchun uzoq muddatli maqsadlar aniqlanadi va yozib qо‘yiladi;
•
uzoq muddatli maqsadlar qisqa vaqt bо‘laklariga – qisqa muddatli maqsadlarga
ajratiladi;
•
qisqa muddatli maqsadlar uchun kundalik reja tuziladi.
Mana shunday ilhomlantiruvchi jarayonda bunday zerikarli ishlarni qilishning
nima keragi bor deb sо‘rarsiz? Bu shuning uchunki, motivatsiya – bu faqat oldinga
yetaklovchi kuchdir. Maqsadga erishishi uchun manzil qayerdaligini biladigan
boshqaruvchi, bu manzilga eltadigan yо‘llar va ushbu ulovning sozligini ta’minlovchi
kishilar kerak bо‘ladi. YA’ni, aniq maqsadlarsiz motivatsiya – bu mushakbozlikka
о‘xshaydi. Shovqini ham, yorug‘i ham kо‘p bо‘ladi, lekin foydasi bо‘lmaydi.
Motivlar anglanmagan holatda ya’ni, agar inson о‘zini u yoki bu harakatni sodir
etishga nima turtki berayotganini anglamasa, uning ruhiy holati alohida kо‘rinishda –
harakatlarning hissiy tusi kо‘rinishida tasavvur qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
242
2181-
3187
Muayyan
vaziyatlarda
ayrim
ehtiyojlar
xatti-harakatning
murakkab
motivatsiyalariga aylanishi, bir-biri bilan tо‘qnashishi, bir-biriga bо‘ysunishi mumkin.
Biron bir sohada keskin motivlar qarama-qarshiligi oson hal bо‘lmaydi. Masalan,
orkestr ijrosidagi konsertda dirijerga tobe’lik faoliyati asarning yaxlit qiyofasi ustidan
hukmronlik qiluvchi yakkaxon ijroning mustaqilligi qо‘shilib ketadi.
Xulosa qilib aytganimizda, zamonaviy psixologiyada “motiv” “motivlashtiruvchi
omil” atamasi bilan instinktiv tuyg‘ular, biologik moyilliklar, qiziqishlar, istaklar,
hayotiy maqsadlar va orzular singari butkul turlicha hodisalar ifodalanadi. Ehtiyoj
birinchi marta qondirilmaguncha о‘z predmetini topa olmaydi. San’at har qanday
darajadagi motivatsiya uchun о‘z predmetini taqdim eta oladi, masalan musiqiy
kechinmalarga bо‘lgan ehtiyoj ham jismoniy hissiyotlar (organizm tomonidan)
shuningdek, hissiyotlarga bо‘lgan psixologik ehtiyojlar va о‘quvchining (talabaning)
musiqa orqali о‘ziga о‘xshaganlarga intilishga majbur etuvchi “ijtimoiy Men”idan
kelib chiqishi mumkin. Faqat shunday topish natijasidagina ehtiyoj о‘z predmetiga
erishadi. Bu demak, о‘z kechinmalarini ifodalash hamda san’at shakllarida qayd
qilingan boshqa kishilar va elatlar о‘tkazgan kechinmalarni ifodalash ehtiyoji
san’atning qandaydur turi bilan shug‘ullanish jarayonidagi mashg‘ulotlarda
mustahkamlanadi (yoki mustahkamlanmaydi), ya’ni hissiyotlar bilan almashish motivi
о‘zining ustuvor predmetli sohasiga, boshdan kechirilgan kechinmalar, qiyofalar,
g‘oyalarni tanib qolish uchun til tushunarli bо‘lib qoladi hamda bu til boshqa kishilar
tajribasi va о‘z-о‘zi bilan muloqotga kirishish tiliga - avtomuloqot tiliga aylanadi.
Demak, san’at mashg‘ulotlariga motivatsiyaning ildizi sifatida his qilingan tajriba
bilan almashuv ehtiyojini qondirish yuzaga chiqadi. Bunday almashuv ozmi kо‘pmi
muvaffaqiyatli bо‘lishi mumkin, ya’ni о‘z о‘zini ifodalashda ustivor deb hisoblanuvchi
jihat о‘qituvchilar, ota-onalar, atrofdagilar tomonidan mustahkamlanishi yoki
mustahkamlanmasligi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI
1.
G‘oziyev E.G‘. Umumiy psixologiya psixologiya mutaxassisligi uchun. -
Toshkent, 2002. -542 b
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
243
2181-
3187
2.
Haydarov F.I., Jо‘rayev N.S. Psixologiya tarixi. О‘quv qullanma. –Toshkent,
2008. -170 b.
4.
Haydarov F.I., Xalilova N.I. Umumiy psixologiya bakalavriat yо‘nalishi:
pedagogika va psixologiya talabalari uchun darslik. -Toshkent, 2010. “Nizomiy
nomidagi TDPU”
3.
Zaynutdinov SH.N.va boshqalar. Menejment asoslari-T.Moliya, 2001 y.
4.
G‘oziyev.E.G‘., Jabborov A.M. Faoliyat va xulq atvor motivatsiyasi. -
Toshkent: Universitet, 2003.
5.
Odilboyevich, J. X. (2025). TA’LIM TIZMDA IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLLALARNI O ‘QITISHDA INKLYUZIV TA’LIMNING O
‘RNI
VA
AHAMIYATINING
PEDAGAGIK
VA
PSIXOLOGIK
JIXATLARI.
Research Focus
,
4
(Special Issue 2), 132-140.
6.
Odilboyevich, J. X. (2025). O ‘SMIRLIK DAVRIDA XARAKTER
AKSENTUATSIYASINING
SHAKLLANISHIGA
IJTIMOIY
MUHITNING
TA’SIRI.
Central Asian Journal of Education and Innovation
,
4
(4), 150-153.
7.
Jurayev, X. O. (2024). Shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida o ‘z men
konsepsiyasining psixologik mexanizmlari.
Science and Education
,
5
(9), 237-242.
8.
Odilboyevich, J. X. (2025). DEVIANT XATTI XARAKATLARNING
NAMOYON
BO
‘LISHIDA
XARAKTER
AKSENTUATSIYASINI
O
‘RNI.
Международный журнал научных исследователей
,
10
(2), 29-34.
9.
Odilboyevich, J. X. (2024). Yuridik Faoliyatda Psixologik Ta’sir Etish Va
Jinoyatchi Shaxsning Psixologik Xususiyatlarini Aniqlash.
Journal of Research in
Innovative Teaching and Inclusive Learning
,
2
(2), 7-10.
10.
Muxamadullayevich,
T.
R.
A.
(2025).
SHAXSDA
HISSIY
ZO’RIQISHLARNING
NAMOYON
BO’LISHINING
PSIXOLOGIK
MEXANIZMLARI. Международный журнал научных исследователей, 10(2), 99-
102.
