ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
151
2181-
3187
TA’LIM TIZIMDA BOSHQARUVNING PSIXOLOGIK USULLARI
University of Business and Science
Psixologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Akbarova Nasibaxon Xorinboyevna
Ilmiy raxbar:
Pedagogika va psixologiya
kafedrasi stajyor o‘qituvchisi
To‘raboyev Azamat Muxamadullayevich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada shaxsda yuzaga keladigan boshqaruv jarayonidagi
psixologik konfliktlarning kelib chiqishiga sabab raxbarning boshqaruv uslubidagi
psixologik kamchiliklarning nazariy va amaliy tarzda yoritlgan.
Kalit so’zlar:
Xarakter aksentuatsiyasi, psixopatiya, lebiral boshqaruv ,
demokratik boshqaruv, avtoritar boshqaruv uslublari, shaxsning senzitivligi.
Аннотация:
В данной статье в теоретическом и практическом аспектах
рассмотрены психологические недостатки стиля управления руководителя,
являющиеся причиной возникновения психологических конфликтов в процессе
управления, возникающих у личности.
Ключевые слова:
акцентуация характера, психопатия, либеральное
управление , демократическое управление, авторитарные стили управления,
чувствительность личности.
Kirish
Ta’lim tizimi har bir jamiyatning taraqqiyoti, ma’naviy va intellektual salohiyati
asosini tashkil etadi. Ushbu tizimning samarali faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan uning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
152
2181-
3187
boshqaruv tizimiga bog‘liq. An’anaviy boshqaruv yondashuvlari hozirgi zamon
talablariga javob bermasligi mumkin, chunki bugungi kun ta’lim muassasalari nafaqat
bilim berish, balki shaxsiy rivojlanish, ijtimoiylashuv va emotsional ong shakllanishi
uchun ham mas’uldir. Shu bois, rahbarlar va pedagoglar tomonidan psixologik
yondashuvlar asosida boshqaruvni tashkil etish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Psixologik boshqaruv usullari nafaqat buyruq va nazorat asosida ish yuritishni
emas, balki inson psixologiyasini chuqur tushunish, ijtimoiy-psixologik muhitni
sog‘lomlashtirish, motivatsiya, ishonch, hamkorlik, muloqot kabi omillarni inobatga
olishni nazarda tutadi. Ushbu maqolada ta’lim tizimida boshqaruvning psixologik
usullari, ularning samaradorligi hamda amaliyotdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Psixologik boshqaruv tushunchasi -
Psixologik boshqaruv deganda
insonlarning xulq-atvori, hissiyotlari, munosabatlari va motivatsiyasini boshqarish
orqali umumiy maqsadga erishish tushuniladi. Bunday yondashuv rahbarning shaxsiy
psixologik xususiyatlari, ijtimoiy intuitsiyasi, empatiyasi va kommunikatsion
ko‘nikmalariga asoslanadi.
Ta’lim tizimida rahbarlik qiluvchi shaxslar maktab direktorlari, kafedra
mudirlari, dekanlar faqatgina tashkilotchilik bilan cheklanmasdan, pedagoglar va
o‘quvchilarning psixologik holatini hisobga olgan holda faoliyat yuritishlari kerak.
Agar rahbar o‘z jamoasining ehtiyojlarini, hissiy holatini tushunmasa, bu ta’lim sifati
va muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xodimlarni boshqarish - psixologiyaning boshqaruv faoliyatining psixologik
mexanizmlarini o‘rganuvchi bo‘limi. Boshqaruv psixologiyasining asosiy vazifasi
boshqaruv tizimidagi ish samaradorligi va sifatini oshirish maqsadida boshqaruv
faoliyatining psixologik shart-sharoitlari va xususiyatlarini tahlil qilishdan iborat.
Boshqaruv jarayoni menejerning faoliyatida amalga oshiriladi, unda menejment
psixologiyasi quyidagi fikrlarni ta’kidlaydi: diagnostika va davlat prognozlash va
boshqaruv quyi tizimining o‘zgarishi; nazorat qilinadigan obyektning holatini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
153
2181-
3187
o‘zgartirishga qaratilgan subordinatorlar faoliyati dasturini shakllantirish; qaror ijrosini
tashkil etish. Menejer shaxsida boshqaruv psixologiyasi o‘zining boshqaruv ehtiyojlari
va qobiliyatlarini, shuningdek, uning shaxsiy boshqaruv konsepsiyasini ajratib turadi,
bu esa super-vazifa, muammo mazmuni, boshqaruv rejalari va ichki qabul qilingan
boshqaruv tamoyillari va qoidalarini o‘z ichiga oladi. Boshqaruv psixologiyasi
tomonidan o‘rganiladigan boshqaruv quyi tizimi odatda ierarxik bog‘langan
menejerlar katta guruhining birgalikdagi faoliyati bilan ifodalanadi. Shuningdek,
psixologik boshqaruv o‘z ichiga ishonchli muhit yaratishni, ijobiy motivatsiyani
shakllantirishni, emotsional barqarorlikni ta’minlashni oladi. Bu usullar o‘qituvchilar
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytiradi, stress darajasini pasaytiradi va ish faoliyatining
samaradorligini oshiradi.
Psixologik boshqaruv usullari quydagilar:
1.
Motivatsiya va rag’batlantrish
- Psixologik boshqaruvda ichki va
tashqi motivatsiya muhim o‘rin tutadi. Rahbar pedagoglar va o‘quvchilarni
moddiy emas, balki ma’naviy jihatdan rag‘batlantirishni o‘rganishi lozim.
Masalan, o‘qituvchini jamoat oldida e’tirof etish, minnatdorchilik bildirish,
ijodiy tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash — bu oddiy, ammo kuchli psixologik
vositalardir.
2.
Empatiya va tinglash madaniyati
- Samarali boshqaruv bu
biryoqlama ko‘rsatmalar berish emas, balki ikki tomonlama muloqotdir. Rahbar
har bir xodimning fikrini tinglash, uni tushunishga harakat qilish, muammolariga
befarq bo‘lmaslik orqali ishonchni mustahkamlashi mumkin. Empatiya rahbar
va jamoa o‘rtasidagi emotsional bog‘liqlikni kuchaytiradi.
3.
Kommunikatsion ko‘nikmalar
- Har bir ta’lim muassasasida
sog‘lom muloqot muhiti bo‘lishi zarur. Rahbarning har bir so‘zi, tanbeh yoki
maqtovi pedagoglarga ruhiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli rahbar doimo
konstruktiv, to‘g‘ri, ochiq va ijobiy muloqot olib borishga intilishi lozim.
4.
Konfliktlarni hal qilish
- Har qanday jamoada ixtiloflar bo‘lishi
mumkin. Psixologik boshqaruv ixtiloflarni jazolash yo‘li bilan emas, balki tahlil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
154
2181-
3187
qilish, sabablarini aniqlash va murosali yechimlar orqali bartaraf etishni
ko‘zlaydi. Bu esa jamoaviy birdamlikni oshiradi.
Psixologik boshqaruvning nazariy asoslari quydagicha aks etadi bullarga
Psixologik boshqaruv nazariyasi Kurt Levin, Abraham Maslow, va Daniel
Golemanlarning ishlariga asoslanadi. Masalan, Abraham Maslowning ehtiyojlar
ierarxiyasi nazariyasiga ko‘ra, insonlar avval xavfsizlik, keyin ijtimoiy e’tirof, nihoyat,
o‘zini ro‘yobga chiqarish kabi ehtiyojlar zanjiri bo‘yicha rag‘batlantiriladi. Ta’lim
rahbari aynan qaysi bosqichda motivatsiya yetishmayotganini anglab, shunga qarab
strategiya tanlashi lozim.
Daniel Goleman esa emotsional intellektning (EI) boshqaruvdagi o‘rni haqida
fikr yuritgan. Unga ko‘ra, rahbar nafaqat o‘z hissiyotlarini boshqarishi, balki
boshqalarning emotsional holatini anglab, unga munosib tarzda javob berishi lozim.
Bu ko‘nikma jamoada ijobiy psixologik iqlim yaratadi va ishonchni mustahkamlaydi.
Amerikalik tadqiqotchi Linda Juell o’zining ijtimoiy-psixologik hodisalardan
muhimi bo’lmish liderlik masalasiga o’ziga xos yondashuvini bayon etgan. U bu
muammoni aynan bizning sharoitimizdagi talqini, ya’ni mardlik va jasorat ko’rsatish
uchun ochiq maydonlar yo’q bo’lgan sharoitda liderlik xislatlarining namoyon bo’lish
xususiyatlarini ochishga urinadi. Uning fikricha, zamonaviy ishlab chiqarishning
samaradorligi eng avvalo, xodimlar rolini oshirib, liderlarnikini aksincha, pasaytirish,
yoki aniqrog’ini aytganda, kamaytirish hisobiga ro’y beradi. Shundagina rahbarlikda
ortiqcha bo’g’inlarni kamaytirish mumkin. Liderning, ya’ni amerikaliklar rahbarni
lider fenomeni doirasida tasavvur qilishadi, vazifasi – guruhning samarali faoliyat
ko’rsatish yo’larini belgilab berishdir.
Bu kitobda ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan ahamiyatli bo„lgan tushunchadan
biri bu – “superlider” tushunchasidir. Superlider kim va qachon oddiy lider superga
aylanadi? Amerikalik tadqiqotchilar Mans va Simslarning fikricha, eng yaxshi lider –
bu
“superlider”dir
. Bu shunday shaxski, u o’z xodimlarining aksariyatini liderlarga,
birinchi navbatda o’zlari uchun liderlarga aylantira oladi. Bundagi asosiy g„oya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
155
2181-
3187
shundan iboratki, agar odam eng avvalo, o’zi uchun lider bo’la olsa, o’zidagi bu malaka
yoki mahoratni boshqalarga yetkaza olsagina, bu odam uchun shunday vaqt-soat yetib
keladiki, jamoa o’zi mustaqil ishlaydigan, bevosita tepasida turib boshqarib turadigan
insonga muhtoj bo’lmagan mexanizmga aylanadi. Bu – superliderlikdir. Samarali
boshqaruv – aslida ijtimoiy ta’sirni amalga oshirishning eng namoyishkorona
ko’rinishidir. Shu ma’noda, liderlik avval shaxsning o’ziga, so’ngra o’zgalarga bera
oladigan ta’sirida ko’rinadigan fazilatlar majmuidir, deb ta’riflanadi.
Buxoro viloyatidagi pedagogika kollejida olib borilgan eksperimentda ikki
guruh o‘qituvchilarga boshqacha boshqaruv usullari qo‘llanildi: birinchi guruhda
an’anaviy buyruqbozlik yondashuvi, ikkinchisida esa psixologik boshqaruv
yondashuvi asosida faoliyat olib borildi. Bir oy davomida kuzatuv natijalariga ko‘ra,
ikkinchi guruhda dars sifati 27% ga oshgan, o‘quvchilarning faolligi va ishtiroki
sezilarli darajada ko‘paygan. Bu esa psixologik yondashuvning real samaradorligini
yana bir bor tasdiqlaydi.
Shuningdek, xalqaro miqyosda ham bu yondashuv qo‘llanilmoqda.
Finlyandiya, Kanada kabi ilg‘or ta’lim tizimlarida rahbarlikka tayyorlanayotgan
shaxslar uchun maxsus “Psixologik liderlik” kurslari mavjud. Bu tajribalarni
O‘zbekistonda ham bosqichma-bosqich tatbiq etish mumkin.
Zamonaviy ta’lim jarayonida muvaffaqiyatli boshqaruv bu faqat ma’muriy
vositalar emas, balki inson qalbini tushuna olish, jamoada ruhiy barqarorlikni
yaratishdir. Psixologik boshqaruv shuni ta’minlaydi.
Strategik tavsiyalar:
Har bir ta’lim muassasasida psixologik diagnostika tizimi yo‘lga qo‘yilishi kerak
(rahbarlar, o‘qituvchilar, o‘quvchilar emotsional holatini aniqlovchi testlar orqali);
Rahbarlar uchun psixologik ko‘nikmalar bo‘yicha malaka oshirish kurslari joriy etilishi
lozim; Jamoaviy ishlar (seminar, psixologik trening, teambuilding) orqali emotsional
intellekt rivojlantirilishi kerak;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
156
2181-
3187
Har bir pedagogda o‘z-o‘zini anglash va hissiy holatlarni boshqarish qobiliyatini
rivojlantirish orqali ish unumdorligini oshirish mumkin.
Amaliy misollar -
Toshkent shahridagi bir umumta’lim maktabida olib borilgan
psixologik tahlillar shuni ko‘rsatdiki, direktor tomonidan empatik yondashuv,
pedagoglar bilan doimiy ochiq muloqot olib borilishi, muntazam fikr almashuvlar
tashkil etilishi o‘qituvchilarning ishga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga
o‘zgartirgan. Bu esa nafaqat dars sifatini, balki o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini ham
oshirgan.
Shuningdek, bir oliy ta’lim muassasasida rahbar tomonidan emotsional
intellekt treninglari joriy etilishi xodimlar o‘rtasida tushunmovchilik va ziddiyatlarni
kamaytirgan. Bu amaliy misollar psixologik boshqaruv usullarining real natijalar
berishini ko‘rsatadi.
Xulosa va tavsiyalar -
Psixologik boshqaruv zamonaviy ta’lim tizimi
ehtiyojlariga javob beruvchi, inson salohiyatiga tayanadigan yondashuvdir. U nafaqat
ma’muriy faoliyatni, balki butun jamoaning ichki muhitini va ish samaradorligini
belgilaydi.
Tavsiyalar:
•
Har bir rahbar psixologik bilimlarni egallashi zarur;
•
Motivatsion va kommunikativ treninglar tashkil etilishi kerak;
•
Ish joylarida doimiy psixologik monitoring yo‘lga qo‘yilishi lozim;
•
Har bir pedagogning hissiy holatiga e’tibor qaratilishi shart.
Agar ta’lim rahbari o‘z jamoasiga inson sifatida yondasha olsa, bu tizimda
barqarorlik, ishonch va taraqqiyot bo‘ladi. Demak, ta’limda boshqaruv faqat rasmiy
hujjatlar va ko‘rsatmalar bilan emas, balki yurak bilan ham olib borilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimova V.M. “Ijtimoiy psixologiya asoslari”.
2.
G‘oziyev E. “Psixologiya”
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
157
2181-
3187
3.
Barotov Sh.R. “Psixologik xizmatning nazariy va amaliy muammolari”.
4.
Xazratov K, “Boshqaruv psixologiyasi fanidan ma’ruzalar”
5.
D.I. Mukumova, R.X. Fayzullaev, A.A. Jumanov, S.B. Yarova Boshqaruv
psixologiyasi / O‘quv qo‘llanma /
6.
Odilboyevich, J.
X. (2025). TA’LIM TIZMDA
IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLLALARNI O ‘QITISHDA INKLYUZIV TA’LIMNING O
‘RNI VA AHAMIYATINING PEDAGAGIK VA PSIXOLOGIK JIXATLARI.
Research Focus, 4(Special Issue 2), 132-140.
7.
Odilboyevich, J. X. (2025). O ‘SMIRLIK DAVRIDA XARAKTER
AKSENTUATSIYASINING
SHAKLLANISHIGA
IJTIMOIY
MUHITNING
TA’SIRI. Central Asian Journal of Education and Innovation, 4(4), 150-153.
8.
Jurayev, X. O. (2024). Shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida o ‘z men
konsepsiyasining psixologik mexanizmlari. Science and Education, 5(9), 237-242.
9.
Xaydarjon, J. (2022). SHAXS IJTIMOIY XIMOYASIZLIGINIOGISHGAN
XULQ ATVORGA TASIRINI IJTIMOIY PSIXOANALITIK MEXANIZMLARI.
10.
Odilboyevich, J. X., & Baxromjon o‘gʼli, Z. A. THE ROLE OF CHARACTER
ACCENTUATION IN THE MANIFESTATION OF DEVIANT BEHAVIOR
DISORDERS.
