ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
229
2181-
3187
ShARQ ALLOMALARINING ASARLARIDA KASB TANLASH
BORASIDAGI FIKIRLARNING PEDAGAGIK VA PSIXOLOGIK TAHLILI
University of Business and Science
pedagogika va psixologiya
kafedrasi stajyor o‘qituvchisi
To‘raboyev Azamat Muxamadullayevich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri kasb
tanlash va o’quvchilarni kasbga yo’naltirish masalasini sharq mutafakkirlarining
asarlarida yoritilishini o’rganilgan
Kalit so’zlar:
Ta’lim-tarbiya, kasb-hunar, psixika, iroda, qiziqish, layoqat, mayl,
qobiliyat.
Abstract:
This article examines the current issues of choosing a profession and
guiding students towards a profession, which are discussed in the works of Eastern
thinkers.
Keywords:
Education, profession, psyche, will, interest, ability, inclination,
ability.
Аннотация:
В статье рассматриваются актуальные вопросы выбора
профессии и профориентации учащихся, которые обсуждаются в трудах
восточных мыслителей.
Ключевые слова:
Образование, профессия, психика, воля, интерес,
способность, склонность, умение.
Kirish
Respublikamiz mustaqillikka erishgandan so’ng yosh avlodga ta’lim- tarbiya
berish bilan birga mustaqil hayotga tayyorlash va kasb-hunarga yo’naltirish kabi bir
qator ta’lim mazmuniga o’zgarishlar kiritildi. O’quvchilarni mustaqil hayotga
tayyorlash va kasb-hunarga yo’naltirish borasida, umumiy o’rta ta’lim maktablarida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
230
2181-
3187
huquqiy va me’yoriy xujjatlar, kasbiy axborot va maslahatlar, psixologik xizmatlar
bo’yicha uslubiy tavsiyalar psixodiagnostika metodikalar ixtisos tasniflagichlari
tayyorlanib amaliyotga tatbiq etilmoqda.
Kasb-hunarga yo’naltirishdan maqsad o’sib kelayotgan yosh avlodni ongli
ravishda kasb tanlashga tayyorlashdir. Ularni kasb-hunarga yo’naltirish orqali bo’lajak
kasbiy qarorlarini shakllantirish kasbni erkin va mustaqil tanlashlari uchun kasb-
hunarga yo’naltirish ishlariga mustahkam zamin yaratuvchi ilmiy-amaliy tizim sifatida
qarash lozim.
Bugungi kunning yana bir dolzarb muammolaridan biri, kasb-hunar tayyorlashda
ota-onalar bilan farzandlarning yoki tashxis natijalari bilan bolalarning fikrlarini mos
kelmasligidir. Bu esa o’quvchilarning psixikasiga o’zining salbiy ta’sirini o’tkazib,
mustaqil hayotdagi ilk qadamni bosishdan tanlayotgan kasbiga qiziqishlari so’nib,
ixlosi qaytishiga olib keladi
Kasb-hunarga yo’naltirish xizmati mutaxassislarning vazifasi har bir bola,
o’quvchi yoshlar kelgusi hayotida o’zining munosib o’rnini topish, o’zi yoqtirgan
kasb-hunar egasi bo’lish, o’zining (munosib o’rnini) va jamiyatning ertangi faoliyatini
ta’minlab berish imkoniyatini yaratib berishdir.
Sharqda yoshlarga ta’lim va tarbiya berish, ularga kasb – hunar o’rgatish qadimiy
an’analaridan hisoblanadi. Ayniqsa, hunarmand va kosiblar me’mor va naqqoshlar,
dehqon va chorvadorlar o’z farzandlari yoki shogirdlarini tarbiyalashga kasb sirlarini
o’rganishga juda katta ahamiyat berganlar. Xalqimizning yosh avlod tarbiyasiga bu
qadar e’tibor berishini ko’rsatuvchi turli-tuman naqllar va rivoyatlar maqollarning
asrlar osha to’planib kelganligini ham alohida qayd etish o’rinlidir. Jumladan,
“Ustozdan o’zmagan shogird, shogird emas ”, “Hunarli kishi xor bo’lmas” yoki “Bir
yigitga yetmish hunar oz” kabi ko’plab hikmatli so’zlar borki, ular qadim-qadimdan
ota -bobolarimiz yosh avlodni ruhan va jismonan barkamol hamda o’ziga munosib
biror bir kasb-kor egasi bo’lib yetishishlariga da’vat etib kelganlarining yaqqol
isbotidir. Sharq mutafakkirlari ta’limotida o’g’il va qizlarga ta’lim va tarbiya berish
bilan birga ularni kasb hunarga o’rgatish g’oyasi ham muhim o’rin egallaydi. Bundan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
231
2181-
3187
ko’rinadiki, kasb tanlash kasbga yo’naltirish masalalari hozirgi kun uchun yangilik
bo’lmay, balki azaliy muammo sifatida o’rganib kelinmoqda. Jumladan, Abu Nasr
Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Jomiy, Ahmad Donish, Davoniy va boshqalar tomonidan
yozilgan asarlarda muammo atroflicha talqin qilingan. Buyuk qomusiy olim Abu Nasr
Forobiy kasb-hunar to’g’risida ilk fikrlarini bildirib, qimmatli maslahatlarni berganlar
chunonchi ta’lim-so’z va ko’nikmalar majmui, tarbiya esa amaliy malakalardan iborat
ish-harakat ekanligini, muayyan kasb-hunarga berilgan, u bilan qiziqqan kishilar shu
kasb-hunarning chinakam shaydosi bo’lishini aytgan. Bu mulohazalardan ko’rinib
turibdiki, kasb-hunar insoniyat uchun azaldan juda zarur hayotiy vosita bo’lib kelgan.
Abu Nasr Forobiyning ta’kidlashicha, “ta’lim-degan so’z xalqlar va shaharliklar
o’rtasida nazariy fazilatlarni birlashtirish tarbiya esa shu xalq o’rtasidagi tug’ma fazilat
va amaliy kasb-hunar fazilatlarini birlashtirish degan so’zdir. Ta’lim faqat so’z va
o’rganish bilangina bo’ladi. Tarbiyachi esa amaliy ish tajriba bilan, ya’ni shu xalq shu
millatning amaliy malakalaridan iborat bo’lgan ish-harakat, kasb-hunarga berilgan
bo’lishi, o’rganishidir”-deydi.
1
Forobiy ta’lim-tarbiya ishlarini ikki yo’l bilan amalga oshirishni nazarda tutadi:
“Amaliy fazilatlar va amaliy san’at kasb-hunarlar va ularni bajarishga odatlantirish
masalasi”ga kelganda bu odam ikki yo’l bilan hosil qilinadi; bulardan birinchisi-
qanoatbaxsh so’zlar, chorlovchi, ilhomlantiruvchi so’zlar yordamida odatda hosil
qilinadi, malakalar vujudga keltiriladi, odamdagi g’ayrat, intilish harakatga
aylantiriladi. Ikkinchi yo’l yoki usul-majbur etish yo’li. Bu usul gapga ko’nmovchi
qaysar shaharliklar va boshqa sahroiy xalqlarga nisbatan qo’llaniladi. Chunki ular so’z
istaklarigacha so’z bilan g’ayratga kiradiganlardan emaslar.
Forobiyning fikricha, insonnnig kasb-hunar va san’atdagi fazilatiga kelsak, bu
fazilat tug’ma emasdir aks holda uning fikru – fazilatida mutlaqo kuch va ulug’lik
bo’lmas edi. Agar kasb-hunar fazilati tug’ma bo’lganda podshohlar ham o’zlari ishlab
1
Brеslаv G.M. Emоtsiоnаlьnые оsоbеnnоsti fоrmirоvаniya lichnоsti v dеtstvе: nоrmа i оtklоnеniya. –
M.: Pеdаgоgikа,
1990.
–
140 s.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
232
2181-
3187
va harakat qilib emas, balki podshohlik ularga faqat tabiiy ravishda muyassar bo’lgan,
tabiat talab qilgan tabiiy majburiy bo’lib qolar edi. Nazariy va buyuk fikriy fazilat ulug’
tug’ma fazilat va ulug’ fazilati odat-malaka bo’lib qolgan odamda bu fazilatlar irodani
hosil qilishning va odatga aylantirishning sababi bo’ladi, bunday odamlar cheksiz, juda
kuchli tabiat va irodaga egadirlar. Agar insonda mana shunday go’zal xususiyatlar yoki
fazilatlar birlashsa, uyg’unlashsa, shundan so’ng u o’zidagidek go’zal fazilat va irodani
xalqlar shahar aholilarida axloq, odob, rasm-rusm, kasb-hunar, odat va irodani hosil
qilgani uchun insondan zo’r kuch va qudrat talab qilinadi. Ta’lim degan so’z xalqlar
va shaharliklar o’rtasida nazariy fazilatni birlashtirish, tarbiya esa shu xalqlar
o’rtasidagi tug’ma fazilat va amaliy kasb-hunar fazilatlarini birlashtirish degan so’zdir.
Forobiyning fikricha, baxtning turli darajalarining bir-biridan afzalligi uch xil
alomatga qarab aniqlanadi. Biz quyida ko’rib chiqayotgan hunar va san’atlarning bir-
biridan afzalligi ham xuddi shu alomatlarga qarab aniqlanadi. Hunar va san’atlar qaysi
tur va sohalarga taalluqli ekanligiga ko’ra bir-biridan afzal ko’rinadi.
Masalan bo’z to’qish, shoyi to’qish, attorlik, hovli supurish, raqs san’ati, fiqx
ilmi, tabiblik yoki so’z san’ati bir-biridan qanchalik afzal bo’lsa, baxtga erishuv
darajalari ham shunga o’xshashdir.
Abu Rayhon Beruniy inson kamolotida mehnat va mehnat tarbiyasi haqida
muhim fikrlarni bayon etadi. U har bir hunar egasini mehnatiga qarab turlarga bo’ladi.
Og’ir mehnat sifatida binokor, ko’mir qazuvchi, hunarmand, fan sohiblari mehnatini
keltiradi. Ayniqsa, ilm ahli-olimlar mehnatiga alohida e’tibor berish, xayrixoh
bo’lishga chaqiradi, ularni ma’rifat tarqatuvchilar jamiyat ravnaqiga hissa
qo’shuvchilar deb biladi. Shu bilan birga og’ir mehnat qiluvchi konchilar yer ostida
gavhar izlovchilar, dehqonlar haqida gapirib, ularning mehnatini rag’batlantirib turish
kerak deydi. Ayniqsa, podshohlar bunday mehnat ahliga g’amxo’r bo’lishi kerakligini
alohida eslatadi. Chunki ana shu mehnat ahli ular hukmronligining tayanchi deb
ta’kidlaydi. Beruniy bolalarni mehnatga o’rgatish metodlari, yo’llari haqida ham fikr
yuritadi. Masalan, bolalarni eng kichik yoshdan mehnatga o’rgatish kerak deydi.
Mehnat tarbiyasi o’sha davr tarbiya an’anasiga binoan vorislikka katta ahamiyat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
233
2181-
3187
beradi. Hunarmandchilikning bunday yakka holda o’rgatilishi malakali kasb
egalarining yetishib chiqishiga yordam bergan, halol va vijdonan mehnat qilishga
yo’llaganki, bu insonning kamolga yetishida muhim pog’ona bo’lgan. Zero, qadimdan
har bir yetuk inson shohmi yoki oddiy fuqaromi hunarning bir yoki bir nechta turini
bilishi zarur sanalgan. Shunga buyuk shaxslar ham beklar ham, mol-mulk egalari
bo’lgan boylar ham oddiy fuqaro ham o’z farzandini bilimli bo’lish bilan birga hunarli
bo’lishiga ham e’tibor bergan va bu yozilmagan qonunga barcha birdek amal qilgan.
Chunki kishilik jamiyati paydo bo’lgandan boshlab, kishilar o’z mehnati va hunari
bilan kun kechirishga majbur bo’lgan va bu hayot taqozosi asoratida qabul qilingan.
Shuning uchun ham Beruniy inson har tomonlama kamolga yetishi uchun u ilmli
bo’lishi bilan birga mehnatsevar va hunar egasi bo’lishi ham kerak deydi.
2
Abu Ali ibn Sinoning mehnatsevarlik tarbiyasi borasidagi fikrlari ham diqqatga
sazovordir. Jumladan u har bir bolani biror hunarga o’rgatmoq, shart deydi. Yosh yigit
biron hunarni o’rgansa, uni hayotga tatbiq eta olsa va mustaqil hunar tufayli oilani
ta’minlay oladigan bo’lsagina otasi uni uylantirib qo’ymog’i lozim, deb hisoblaydi.
O’spirin hunar egallashi bilan unda nafaqat axloqiy hislar, balki xarakterning irodaviy
hislatlari ham tarkib topa boshlaydi. Hunar egallash orqali o’spirinlardan
sabrbardoshlik, chidamlilik, mehnatsevarlik, ishbilarmonlik, tadbirkorlik, zukkolik
kabi insoniy sifatlar shakllanadi. Ibn Sino har bir insonning mijozidan kelib chiqqan
holda unga alohida e’tibor berish kerakligini ta’kidlashi tufayli juda katta amaliy ish
qilganligiga guvoh bo’lish mumkin. Uning fikricha, har bir inson faqat unga tegishli
bo’lgan xususiyatlargagina egadir, unga o’xshash insonlar kamdan-kam bo’ladi.
3
Yusuf Xos Hojibning osha davrda kosib hunarmandlarga naqadar hayrixohligi
o’z-o’zidan emasdi. Chunonchi, davlatning tinch osoyishtaligi, jahonda tutgan mavqei,
boyligi, xalqning farovonligi ana shu toifadagi kishilarga bog’liq edi. Zero, kasb-hunar
ta’limning ijtimoiy-siyosiy, moddiy va ma’naviy taraqqiyotining o’lchov birligi
sanalardi.
2
Brеslаv G.M. Emоtsiоnаlьnые оsоbеnnоsti fоrmirоvаniya lichnоsti v dеtstvе: nоrmа i оtklоnеniya. –
M.: Pеdаgоgikа,
1990.
–
50 s.
3
O'sha asar -59b
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
234
2181-
3187
Yusuf Xos Hojib jamiyat tarqqiyoti va xalq farovonligida muhim o’ringa ega
bo’lgan dehqonlar, chorvadorlar, savdogarlar, tabiblar, olimlar haqida ham muhim
fikrlar bayon etadi va har birining jamiyatdagi o’rnini ko’rsatib beradi.
Chunonchi, dehqonlar va chorvadorlarning ham ijtimoiy, iqtisodiy hayotda
tutgan o’rnini yuqori baholaydi va ular mehnati eng ulug’ sharafli muqaddas ekanligini
ta’riflaydi. Ko’rinib turibdiki, olim jamiyatning rivojlanishiga hissa qo’shgan har bir
kasb-hunar egasini ulug’laydi va ularni qadrlash zarurligini ta’kidlaydi.
4
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki, sharq allomalari asrlaridagi kasb tanlash,
kasbga yo’naltirish borasidagi fikrlarni o’rganish, ularni amaliy hayotga tadbiq etish,
o’sib kelayotgan yosh avlodni ongli kasb tanlashga yordam beradi, Bu esa bolalarni
yoshligidanoq kasb-hunarga o’rgatish jamiyatning asosiy vazifalaridan biri
hisoblanadi. Shuningdek, ularda kasbga xos tushuncha, tasavvur va bilimlarini
boyishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
1.Arziqulov D.N. Farfiyev Yo.I. Kasbiy ko’nikma va malakalarning
shakllantirishda psixologik bilimlarning ahamiyati// Oliy ta’lim tizimida psixologiya
fanlarini o’qitishningilmiy-islubiy muammolari. Pespublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari. T.2011.40-43 betlar
2.
Ismoilova Z. Xodjayev A. Kasbiy shakllanish jarayonida kasbiy sifatlarning roli.
Psixologiyaning dolzarb moammolari.Pespublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari.
T. 2009.346-349 betlar
3.
Klimov E.I. Ishlab chiqarish asoslari: Kasb tanlash. 2-qism T.1992.
4.
3.Holiеv I, Хusаnоv J. Kаsb-hunar tа’limi: Tехnоlоgiya Mа’nаviyat. Mаhоrаt.
T.: O’qituvchi. 2003 y. 256- bеt.
5.
4.Xodjakulova D. Kasbiy yo’nalganlik muammosi psixologlar talqinida.
Psixologiyaning dolzarb muammolari. Pespublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari.
T. 2009.346-349 betlar
4
Brеslаv G.M. Emоtsiоnаlьnые оsоbеnnоsti fоrmirоvаniya lichnоsti v dеtstvе: nоrmа i оtklоnеniya. –
M.: Pеdаgоgikа,
1990.
–
63 s.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
235
2181-
3187
6.
5.Nishonaliev U.N., SHodiev N.SH., Muslimov N.A. Mehnat ta`limidan
"Kasbga yo'naltirish asoslari" kursi bo'yicha metodik qo'llanma. -Toshkent, 2004. 12
b.
7.
Odilboyevich, J. X. (2025). TA’LIM TIZMDA IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLLALARNI O ‘QITISHDA INKLYUZIV TA’LIMNING O
‘RNI
VA
AHAMIYATINING
PEDAGAGIK
VA
PSIXOLOGIK
JIXATLARI.
Research Focus
,
4
(Special Issue 2), 132-140.
8.
Odilboyevich, J. X. (2025). O ‘SMIRLIK DAVRIDA XARAKTER
AKSENTUATSIYASINING
SHAKLLANISHIGA
IJTIMOIY
MUHITNING
TA’SIRI.
Central Asian Journal of Education and Innovation
,
4
(4), 150-153.
9.
Jurayev, X. O. (2024). Shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida o ‘z men
konsepsiyasining psixologik mexanizmlari.
Science and Education
,
5
(9), 237-242.
10.
Odilboyevich, J. X. (2025). DEVIANT XATTI XARAKATLARNING
NAMOYON
BO
‘LISHIDA
XARAKTER
AKSENTUATSIYASINI
O
‘RNI.
Международный журнал научных исследователей
,
10
(2), 29-34.
11.
Odilboyevich, J. X. (2024). Yuridik Faoliyatda Psixologik Ta’sir Etish Va
Jinoyatchi Shaxsning Psixologik Xususiyatlarini Aniqlash.
Journal of Research in
Innovative Teaching and Inclusive Learning
,
2
(2), 7-10.
