Авторы

  • A.I.Ismoilov
  • Nu’monova Malohat

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.esiiw.125372

Ключевые слова:

Nyuton-Rafson Metodi Karrali ildizlar Funktsiya ildizi Ko‘p karra ildiz Hosila

Аннотация

Nyuton-Rafson metodi, odatda bir o‘lchovli funktsiyaning ildizini topish uchun ishlatiladi. Ammo, ba'zi hollarda funktsiyaning ildizlari bir necha marta takrorlanadi (karrali ildizlar). Karrali ildizlar uchun Nyuton metodini ishlatishda, ildizning ko‘pligi (ya'ni ildizning marta takrorlanishi) hisobga olinadi, chunki bu holatda funktsiyaning o‘zgarishi va hosilasi normaldan farq qiladi. Karrali ildizlar uchun Nyuton metodining asosiy farqi, ildizni hisoblash formulasi bo‘yicha hosila va funktsiyaning o‘zgarishini karrali ildizning ko‘pligiga nisbatan moslashtirishda yotadi. 


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

451

2181-3187

KARRALI ILDIZLAR UCHUN NYUTON METODI.

Farg’ona davlat Unversiteti amaliy

matematika va informatika kafedirasi

katta o’qituvchisi fizika-matematika

fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)

A.I.Ismoilov

ismoilovaxrorjon@yandex.com

Amaliy matematika yo’nalish talabasi

Nu’monova Malohat

igf5284@gmail.com

Annotatsiya

Nyuton-Rafson metodi, odatda bir o‘lchovli funktsiyaning ildizini topish uchun

ishlatiladi. Ammo, ba'zi hollarda funktsiyaning ildizlari bir necha marta takrorlanadi

(karrali ildizlar). Karrali ildizlar uchun Nyuton metodini ishlatishda, ildizning ko‘pligi

(ya'ni ildizning marta takrorlanishi) hisobga olinadi, chunki bu holatda funktsiyaning

o‘zgarishi

va

hosilasi

normaldan

farq

qiladi.

Karrali ildizlar uchun Nyuton metodining asosiy farqi, ildizni hisoblash formulasi

bo‘yicha hosila va funktsiyaning o‘zgarishini karrali ildizning ko‘pligiga nisbatan

moslashtirishda yotadi.

Annotation

The Newton-Raphson method is typically used to find the roots of a single-

variable function. However, in some cases, the function's roots are repeated (multiple

roots). When using the Newton method for multiple roots, the multiplicity of the root

(i.e., how many times the root is repeated) must be taken into account, as in this case,

the behavior of the function and its derivatives differs from the usual case.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

452

2181-3187

The main difference for the Newton method when applied to multiple roots lies in

adjusting the formula for calculating the root by taking into account the multiplicity of

the root. Specifically, the function and its derivative are modified in relation to the

root's multiplicity.

Аннотация

Метод Ньютона-Рафсона обычно используется для нахождения корней

функции с одной переменной. Однако в некоторых случаях корни функции

могут быть кратными (повторяющимися). При использовании метода Ньютона

для кратных корней необходимо учитывать кратность корня (то есть, сколько раз

корень повторяется), поскольку в этом случае поведение функции и её

производных

отличается

от

обычного

случая.

Основное отличие метода Ньютона для кратных корней заключается в

изменении формулы для вычисления корня с учётом кратности корня.

Конкретно, функция и её производная изменяются в зависимости от кратности

корня.

Kalit so’zlar:

Nyuton-Rafson Metodi,Karrali ildizlar,Funktsiya ildizi,Ko‘p

karra ildiz,Hosila

Keywords:

Newton-Raphson

method,Multiple

roots,Root

of

a

function,Multiple (repeated) root,Derivative

Ключевие слова:

Метод Ньютона-Рафсона,Кратные корни,Корень

функции,Множественный (повторяющийся) корень,Производная

Dastlabki tushunchalar.

Ushbu

( )

0

f

x

=

(1)

chiziqli bo’lmagan tenglamaning ildizi (ildizlarini) topish talab etiladi.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

453

2181-3187

Agar

( )

f x

funksiya ko’phad bo’lsa, u holda (1) tenglama n-darajali algebraik

tenglama deb ataladi, ya’ni

1

0

1

1

( )

( )

...

0

n

n

n

n

f x

P x

a x

a x

a x a

=

=

+

+ +

+

=

(2)

bunda

0

1

2

1

,

,

,...,

,

n

n

a a a

a

a

berilgan

berilgan

( )

P x

ko’phadning

koeffisiyentlari.

Nyuton teoremasi.

Agar

0

x

c

= 

uchun

( )

f x

ko’phad va unung barcha hosilalari nomanfiy bo’lsa,

ya’ni

( ),

( ),...

( )

n

f

x

f

x

f

x



u holda

R

c

=

ni (2) tenglamaning musbat ildizlari

uchun yuqori chegara deb hisoblash mumkin.

Isbot: Teylor formulasiga ko’ra

( )

( )

( )

( )(

) ...

(

)

!

n

n

f

c

f x

f c

f c c

x

x

c

n

=

+

− + +

Teorema shartiga ko’ra

x c

bolganda bu tenglikning o’ng tomoni musbatdir. Demak,

(2) tenglamalarning barcha

x

+

musbat ildizlari

x

R

+

Tengsizlikni

qanoatlantiradi.

Bu teoremalar faqat musbat ildizlarning yuqori chegarasini aniqlaydi.

Quyidagi

1

2

1

0

1

2

( ) ( 1) (

)

... ( 1)

n

n

n

n

n

f x

f

x

a x

a x

a x

a

= −

− =

+

− + −


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

454

2181-3187

1

2

1

1

0

1

( )

...

n

n

n

n

n

f x

x f

a x

a

x

a x a

x

 

=

=

+

+ +

+

 

 

1

3

1

0

1

( ) (

)

... ( 1)

n

n

n

n

n

n

f x

x f

a x

a x

a

x

= −

=

+ + −

Ko’phadlarga yuqoridagi teoremalarni qo’llab,

1

2

3

( ), ( ),

( ),

( )

f x f x f x f x

lar

musbat ildizlarning yuqori chegaralari

0

1

2

3

,

,

,

R

R

R

R

larni mos ravishda

topgan bo’lsak, u vaqtda (2) tenglamaning hamma

x

+

musbat ildizlari v

2

1

x

R

R

+

hamma

x

manfiy ildizlari esa

1

3

1

R

x

R

 −

tengsizlikni qanoatlantirar ekan.

Nyuton

metodi

Tenglamalarni

yechish

metodlari

orasida

eng

dastlabkilaridan biridir. Shuning uchun ham yaqinlashish tezligini ortirish yoki

hisoblashlarni soddalashtirish maqsadida bu metodni o’zgartirish yo’lida juda ko’p

urinishlar bo’lgan. Shularning ayrimlariga to’htalib o’tamiz .

Shu vaqtgacha

n

x

ketma-ket yaqinlashishlar yotgan oraliqda

( )

0

f

x

deb faraz qilingan edi, bundan tashqari

( )

0

f

yani

tub ildiz

bo’lgan xol karrali edi. 1870-yilda E.Shredir

ildiz

p

- karrali bo’lgan holni

tekshirib chiqdi. Biz hozir anashu hilni ko’rib chiqamiz . Biz avval

1

p

bo’lganda

Nyuton ketma-ketligikerakli ravishda o’zgartirilganda uning tez yaqinlashishini

ko’rsatamiz .

yechim

( )

f x

ning

p

-karrali ildizi bo’lgani uchun ,

yechim

atrofidagi

( )

f x

ning Teylor qatoridagi yoyilmasi quyidagicha bo’ladi:

( )

( )

( )

( )

( )

1

1

...

p

p

m

p

p

m

m

f x

C x

C

x

C x

R x

+

+

=

+

+ +

+


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

455

2181-3187

( )

( )

!

k

k

f

C

k

=

(

)

,

1,...,

k

p p

m

=

+

(6.28)

Faraz qilaylik,

n

x

lar

ga yaqin bo’lsin, u holda

n

n

x

= −

kichik

miqdor bo’ladi.Nyuton qoydasidan

n

bilan

1

n

+

orasidagi munosabatni

chiqaramiz:

(

)

(

)

1

!

n

n

n

n

f

f

 

 

+

=

+

(6.29)

(6.28) yoyilmada faqat ikkita bosh hadlarni saqlab, quyidagilarni hosil qilamiz:

(

) ( )

1

1

1

...

p

p

p

n

p n

p

n

f

C

C

 

+

= −

+

(

) ( )

( )

1

1

1

1

1

...

p

p

p

n

p n

p

n

f

pC

p

C

 

+

= −

− +

+

(

)

( )

(

)

1

1

1

1

1

1

1

...

p

p

p

n

p

n

p n

p

p

C

f

pC

pC

 

+

+

=

+

 −

(

)

(

)

1

1

...

p

n

p

n

n

n

p

C

f

f

p

C

 

 

+

= −

+

+

 −

Oxirgi tenglikka olib borib (6.29) qo’yamiz:


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

456

2181-3187

1

2

1

2

1

1

...

p

n

n

n

p

C

p

p C

+

+

=

+

Bunda faqat bitta bosh hadini qoldirib,quyidagi taqribiy tenglikka ega bolamiz:

1

1

1

n

n

p

+

= −

Bu tenglik shuni ko’rsatadiki

n

taqriban mahraji

1

1

q

p

= −

ga teng bo’lgan

geometrik progressiya bo’yicha kamayadi. Buni

( ) 0

f

bo’lgan hol bilan solishtirib

ko’rsak,

1

p

bo’lganda yaqinlashish tezligini sustlashishini ko’ramiz.

Haqiqatan ham,

( )

(

)

(

)

(

)

(

)

2

0

2

0

1

n

n

n

n

n

f

f

f

f

 

 

 



=

=

+

+

tenglikdan va (6.29) dan

(

)

(

)

2

1

1

2

n

n

n

n

f

f

 

 

+



= −



(6.30)

ni hosil qilamiz,bunda

n

ni yetarlicha kichik deb olib

1

n

+

bilan

n

orasidagi

( )

( )

2

1

1

2

n

n

f

f

+



 −



(6.31)


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

457

2181-3187

munosanatni hosil qilamiz. Bu yerda

n

kvadratik qonun bilan kamayadi.

1

p

bo’lganda yaqinlashish tezligini ortirish uchun Nyuton qoidasini

( )

( )

1

n

n

n

n

f

x

x

x

p

f

x

+

=

(6.32)

ga almashtiramiz. U holda (6.30) dan

1

n

+

bilan

n

orasidagi quyidagi munosabatga

ega bo’lamiz:

( )

( )

(

)

( )

(

)

( )

( )

1

2

2

1

1

p

n

n

n

p

f

f

f

p p

f

+

+



 −

=



+

(6.33)

Bundan ko’ramizki,

ildiz

p

karrali bo’lganda (6.32) qoida uchun yaqinlashish

taqriban Nyuton qoidasining yaqinlashishiga teng.

Xulosa

Karrali ildizlar uchun Nyuton metodining standart ko‘rinishi sekin konvergensiyaga

olib kelishi mumkin, chunki ildizning ko‘paytmaliligi hisobga olinmaydi. Shu sababli,

modifikatsiyalangan Nyuton metodi, ya’ni ildizning ko‘paytmaliligi ni hisobga olgan

holda formulasidan foydalanish, yaqinlashuv tezligini sezilarli oshiradi. Ushbu usul,

ayniqsa, karrali ildizlarni aniqlashda yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, hisoblashlar

sonini kamaytiradi va aniqlikni oshiradi. Shu bois, karrali ildizlarni topishda

modifikatsiyalangan Nyuton metodidan foydalanish maqbul yechim hisoblanadi.

Foydalanilganadabiyotlar:

1. Ахмедов Х.Х. Matematik analiz. – Toshkent:“Fan va texnologiya”, 2016.

2. Буюкли Н.Н., Ҳамидов А.И. Numerik usullar. –Toshkent: O‘zMU nashriyoti,

2008.

3. Калитевский Н. Численные методы. – Москва: Высшая школа,2001.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

458

2181-3187

4. Самойленко А.М., Геворкян А.Э. Методы приближенногорешения уравнений.

Киев:

Наукова

думка,

1989

5. Хомченко П.А. Краткий курс высшей математики. – Москва:Феникс, 2006.

6. Иноятов Ш.И. Matematik analiz va differensialtenglamalar. – Toshkent: TDPU,

2015.

7. Burden R.L., Faires J.D. Numerical Analysis. –Boston: Cengage Learning, 2011.

Библиографические ссылки

Ахмедов Х.Х. Matematik analiz. – Toshkent:“Fan va texnologiya”, 2016.

Буюкли Н.Н., Ҳамидов А.И. Numerik usullar. –Toshkent: O‘zMU nashriyoti,

Калитевский Н. Численные методы. – Москва: Высшая школа,2001. 4. Самойленко А.М., Геворкян А.Э. Методы приближенногорешения уравнений. –

Киев:

Наукова

думка,

Хомченко П.А. Краткий курс высшей математики. – Москва:Феникс, 2006.

Иноятов Ш.И. Matematik analiz va differensialtenglamalar. – Toshkent: TDPU,

Burden R.L., Faires J.D. Numerical Analysis. –Boston: Cengage Learning, 2011.

Наиболее читаемые статьи этого автора (авторов)

A.I.Ismoilov, Alimamadov Nurmuhammad Alimardon ug’li, FUNKTSIYALARNI INTERPOLYATSIYALASH , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 2 (2025)

A.I.Ismoilov, Habibjonov Behruz Bahodur zoda, FUNKTSIYALARNI INTERPOLYATSIYALASH. LAGRANJNING INTERPOLYATSION FORMULASI. EKSTRAPOLYATSIYA , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 2 (2025)

A.I.Ismoilov, Habibjonov Behruz Bahodur zoda, FUNKTSIYALARNI INTERPOLYATSIYALASH. LAGRANJNING INTERPOLYATSION FORMULASI. EKSTRAPOLYATSIYA , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 2 (2025)

A.I.Ismoilov, Xudoyberdiyev Nozimbek Zarifjon o‘g‘li, INTERPOLYATSION KVADRATUR FORMULALАR , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 2 (2025)

A.I.Ismoilov, Abduhalilova Sohiba Abdurasul qizi, OPTIMAL LOSS METHOD. , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 69 № 6 (2025)

A.I.Ismoilov, Ibrohimjonov Ma’rufjon Hokimjon o‘g‘li, CHIZIQLI TЕNGLAMALAR SISTЕMASINI ЕCHISHNING KRAMЕR VA GAUSS USULLARI , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 2 (2025)

A.I.Ismoilov, Sotvoldiyeva Zarnigor, EYTKENNING 2  JARAYONI VA UNING KONVERGENSIYANI TEZLASHTIRISHDAGI ROLІ , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 1 (2025)

A.I.Ismoilov, Ibrohimjonov Ma’rufjon Hokimjon o‘g‘li, CHIZIQLI TЕNGLAMALAR SISTЕMASINI ЕCHISHNING KRAMЕR VA GAUSS USULLARI , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 2 (2025)

A.I.Ismoilov, Olimova Lobarxon, TENGLAMALARNI YECHISHDA ODDIY ITERATSIYA METODI , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 69 № 5 (2025)

A.I.Ismoilov, Usmonaliyev Ulug‘bek Ismoiljon o‘g‘li, VATARLAR METODI , Образование наука и инновационные идеи в мире: Том 70 № 1 (2025)

1 2 > >>