MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
178
PYTHON DASTURIDA SONLAR USTIDA ARIFMETIK AMALLAR
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg’ona davlat unversiteti oʻqituvchisi
Abdusamadova Vasila Elyorjon qizi
Farg’ona davlat unversiteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Python dasturlash tilida bajariladigan asosiy
arifmetik amallar yoritiladi. Har bir amal — qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish,
butun bo‘lish, qoldiq olish va darajaga ko‘tarish — tushunarli misollar orqali batafsil
tushuntiriladi. Shuningdek, int va float kabi sonli ma’lumot turlarining arifmetik
ifodalardagi o‘rni hamda nolga bo‘lish kabi keng tarqalgan xatoliklar haqida
alohida e’tibor qaratiladi.
Maqolaning asosiy maqsadi boshlang‘ich dasturchilarga Python tilida
matematik amallarni to‘g‘ri va samarali bajarishni aniq va amaliy tarzda
o‘rgatishdan iborat. Natijada o‘quvchilar sonli ma’lumotlar bilan ishlash va
dasturlarda asosiy hisoblash mantiqini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan
ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar.
Kalit so’zlar. Python dasturlash tili, arifmetik amallar, sonli ma’lumot turlari,
qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish, butun bo‘lish, qoldiq olish, darajaga
ko‘tarish, dasturlashda xatoliklar, boshlang‘ich dasturchilar
Annotation: This article explores the fundamental arithmetic operations in
the Python programming language. Each operation—addition, subtraction,
multiplication, division, integer division, modulus, and exponentiation—is explained
in detail using illustrative examples. Special attention is given to the role of numeric
data types such as int and float in arithmetic expressions, as well as to common errors
like division by zero.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
179
The primary objective of the article is to provide beginner programmers with
a clear and practical understanding of how to correctly and efficiently perform
mathematical operations in Python. As a result, readers will gain essential skills
required for working with numerical data and implementing basic computational
logic in their programs.
Keywords: Python programming language, arithmetic operations, numeric
data types, addition, subtraction, multiplication, division, integer division, modulo,
exponentiation, programming errors, beginner programmers
Аннотация: В данной статье рассматриваются основные
арифметические операции, выполняемые с числами в языке программирования
Python. Каждая операция — сложение, вычитание, умножение, деление,
целочисленное деление, взятие остатка и возведение в степень — подробно
объясняется на понятных примерах. Особое внимание уделяется роли числовых
типов данных int и float в арифметических выражениях, а также
распространённым ошибкам, таким как деление на ноль.
Основная цель статьи — предоставить начинающим программистам
ясное и практическое понимание правильного и эффективного выполнения
математических операций в Python. В результате читатели приобретут
необходимые навыки для работы с числовыми данными и реализации базовой
вычислительной логики в своих программах.
Ключевые слова: Язык программирования Python, арифметические
операции, числовые типы данных, сложение, вычитание, умножение, деление,
целочисленное деление, взятие остатка, возведение в степень, ошибки
программирования, начинающие программисты
Kirish
Zamonaviy dasturlash tillari ichida Python o‘zining soddaligi, o‘rganish
osonligi va keng imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, matematik hisob-kitoblar
va arifmetik amallarni bajarishda Python dasturchilar uchun ishonchli vositadir.
Python dasturlash tili ko‘plab sohalarda, jumladan ta’lim, ilm-fan, iqtisod,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
180
muhandislik va boshqalarda keng qo‘llaniladi. Shuning uchun dasturchilar uchun
sonlar ustida arifmetik amallarni to‘g‘ri va samarali bajarishni bilish juda muhimdir.
Ushbu maqolada Python dasturlash tilida sonlar ustida qanday arifmetik
amallar bajarilishi, ularning sintaksisi, qo‘llanilishi hamda ularni dasturiy kodda
qanday ifodalash mumkinligi misollar orqali batafsil ko‘rib chiqiladi.
Dolzarblik
Bugungi kunda har qanday dasturlash loyihasida matematik amallar
bajarilishi zarurati mavjud. Bu, ayniqsa, moliyaviy tahlillar, ilmiy tadqiqotlar,
grafikalar, o‘yinlar va boshqa ko‘plab sohalarda sezilarli ahamiyatga ega. Python tili
dasturlashning boshlang‘ich bosqichida o‘rganilayotgan tillardan biri bo‘lib, u sonlar
ustida arifmetik amallarni bajarish imkoniyatlarini keng taqdim etadi. Dasturlashni
endigina o‘rganayotganlar uchun bu amallarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash dasturlash
ko‘nikmalarining asosiy qismidir.
Maqsad va vazifalar
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi Python dasturlash tilida sonlar ustida
bajariladigan arifmetik amallarni keng va aniq tushuntirishdan iborat. Shu maqsadda
quyidagi vazifalar bajarildi:
Python tilida mavjud arifmetik amallar turlarini aniqlash;
Har bir amalning sintaksisi va ishlash tartibini ko‘rsatish;
Amaliy misollar orqali arifmetik amallarni tushuntirish;
Ma’lumot turlari (int va float) hamda ularning amallarga ta’sirini
yoritish;
Bo‘lish operatsiyasidagi xatoliklar va ulardan qochish yo‘llarini
tushuntirish.
Asosiy tushunchalar
Python dasturlash tilida sonlar ustida quyidagi arifmetik amallar keng
qo‘llaniladi:
Qo‘shish
+
Ikkita sonni qo‘shadi
5 + 3 → 8
Ayirish
-
Bir sonni ikkinchisidan ayiradi
10 - 4 → 6
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
181
Ko‘paytirish
*
Ikkita sonni ko‘paytiradi
6 * 7 → 42
Bo‘lish
/
Haqiqiy bo‘linmani hisoblaydi
8 / 2 → 4.0
Butun bo‘lish
//
Bo‘linmaning butun qismini
oladi
9 // 4 → 2
Qoldiqli bo‘lish
%
Bo‘linmadan qolgan qoldiqni
beradi
10 % 3 → 1
Darajaga ko‘tarish
** Sonni darajaga ko‘taradi
2 **3 → 8
Bu amallar yordamida Python dasturchilari har qanday matematik hisob-
kitoblarni bajarishi mumkin.
Misollar orqali tushuntirish.
Quyida Python kodlari yordamida har bir arifmetik amal ko‘rsatib o‘tilgan:
# Asosiy arifmetik amallar
a = 15
b = 4
print("Qo‘shish:", a + b) # Natija: 19
print("Ayirish:", a - b) # Natija: 11
print("Ko‘paytirish:", a * b) # Natija: 60
print("Haqiqiy bo‘lish:", a / b) # Natija: 3.75
print("Butun bo‘lish:", a // b) # Natija: 3
print("Qoldiq:", a % b) # Natija: 3
print("Darajaga ko‘tarish:", a ** b) # Natija: 50625
Ushbu misollarda ko‘rilayotgan amallar Python dasturida qanday bajarilishi
aniq ko‘rsatilgan.
Arifmetik operatorlarning ma’lumot turlariga ta’siri. Python’da arifmetik
operatorlar operandlarning ma’lumot turiga qarab o‘zgarishi mumkin. Quyidagi
holatlar alohida e’tiborga loyiq:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
182
int + float → float: ya’ni, aralash turlarda float ustunlik qiladi.
str + str → satrlarni birlashtiradi, ammo str + int xatolik beradi.
list * int → ro‘yxatni ko‘paytiradi, lekin list * list noto‘g‘ri hisoblanadi.
Raqamlar bilan ishlashda operator ustuvorligi (priority). Python’da ifodalarni
yozishda arifmetik amallar qanday ketma-ketlikda bajarilishi muhim. Quyidagi jadval
operatorlar ustuvorligi (prioriteti)ni ko‘rsatadi:
Ustuvorlik
darajasi
Amal
Operator
1 (eng yuqori)
Darajaga ko‘tarish
**
2
Ko‘paytirish, bo‘lish, butun bo‘lish,
qoldiq
*, /, //, %
3
Qo‘shish va ayirish
+, -
Misol: natija = 2 + 3 * 4 ** 2 # 2 + 3 * 16 = 2 + 48 = 50
Agar boshqa ketma-ketlikda hisoblashni istasak, qavsdan foydalanamiz:
natija = ((2 + 3) * 4) ** 2 # (5 * 4)^2 = 20^2 = 400
Noma’lumotli (undefined) holatlar va istisnolar. Arifmetik amallarni
bajarishda ayrim holatlar istisnoga olib keladi. Masalan:
Nolga bo‘lish (/ yoki //): Python ZeroDivisionError xatosini chiqaradi.
Juda katta darajalar (a ** b) natijasi OverflowErrorga olib kelishi
mumkin.
try:
a = 10
b = 0
print(a / b)
except ZeroDivisionError:
print("Xatolik: nolga bo‘lish mumkin emas.")
O‘zgaruvchilar va ma'lumot turlari.
Python dasturlash tilida sonlar int va float turlarida bo‘ladi. int — butun
sonlarni, float esa haqiqiy sonlarni ifodalaydi. Arifmetik amallarni bajarishda bu
turlar o‘zgarishi mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
183
x = 5 # int
y = 2 # int
z = x / y # float, chunki haqiqiy bo‘lish amalida natija float bo‘ladi
print(type(z)) # <class 'float'>
Shuni ta’kidlash kerakki, bo‘lish amali (/) har doim float natija beradi, hattoki
ikkala operand ham butun son bo‘lsa ham.
Xatoliklardan ehtiyot bo‘lish.
Python dasturlash tilida ba’zi arifmetik amallar noto‘g‘ri bajarilganda
xatoliklar yuzaga keladi. Masalan, nolga bo‘lish taqiqlangan:
print(5 / 0) # ZeroDivisionError: division by zero
Bu holatda dastur “ZeroDivisionError” xatosini beradi. Dasturchilar bunday
holatlardan qochish uchun nolga bo‘lishni oldindan tekshirishlari lozim:
a = 5
b = 0
if b != 0:
print(a / b)
else:
print("Xato: nolga bo‘lish mumkin emas.")
Xulosa
Python dasturlash tilida sonlar ustida arifmetik amallarni bajarish juda sodda
va tushunarli. Ushbu maqolada keltirilgan misollar orqali boshlovchi dasturchilar
Python dasturida asosiy matematik hisob-kitoblarni to‘g‘ri amalga oshirishga
o‘rgatiladi. Har bir amal sintaksisi va maqsadi aniq tushuntirilgan, shuningdek,
dasturda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asosiy xatoliklar haqida ogohlantirish
berilgan. Bu bilimlar dasturlash ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim ahamiyatga
ega.
Kelajakda Python tilining matematik imkoniyatlari va kutubxonalar (masalan,
NumPy, SciPy) orqali yanada murakkab hisob-kitoblarni bajarish haqida alohida
maqolalar yozish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
184
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Van Rossum, G., & Drake, F. L. (2009). The Python Language Reference Manual.
Network Theory Ltd.
2. Lutz, M. (2013). Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media.
3. Sweigart, A. (2015). Automate the Boring Stuff with Python: Practical
Programming for Total Beginners. No Starch Press.
4. Beazley, D. M. (2009). Python Essential Reference (4th ed.). Addison-Wesley
Professional.
5. Python Software Foundation. (2024). Python 3.12 Documentation. Retrieved from
https://docs.python.org/3/
6. Matthes, E. (2022). Python Crash Course (3rd ed.). No Starch Press.
7. Dawson, M. (2010). Python Programming for the Absolute Beginner (3rd ed.).
Course Technology PTR.
8. Severance, C. (2016). Python for Everydiv: Exploring Data in Python 3.
CreateSpace Independent Publishing Platform.
