MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
169
SHARTLI OPERATORLAR ASOSIDA MASALALAR YECHISH
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti
Daminova Shohsanam Davlatjon qizi
Fargʻona davlat universiteti
Annotatsiya: Mazkur maqolada shartli operatorlar va ularning algoritmik
masalalarni yechishda tutgan o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Shartli operatorlarning
turlari, sintaksisi va ularni dasturda qo‘llash uslublari bayon qilinadi. Amaliy
misollar orqali ularning qanday ishlashi, qanday xatoliklar uchrashi mumkinligi
tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida o‘quvchilar uchun eng samarali yondashuvlar
aniqlanib, ulardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar: shartli operator, if-else, algoritm, dasturlash, Python, nazariy
tahlil.
Аннотация: В данной статье подробно рассматриваются условные
операторы в программировании. Описываются принципы их работы, способы
решения алгоритмических задач с их помощью и примеры применения в языке
Python.
Статья способствует развитию логического мышления и
самостоятельных навыков программирования.
Ключевые слова: условные операторы, программирование, логические
выражения, Python, теоретические основы.
Abstract: This article provides a detailed overview of conditional operators
in programming. It describes the principles of their functioning, how to solve
algorithmic problems using them, and includes practical examples in Python. The
article helps develop logical thinking and independent programming skills.
Keywords: conditional operators, programming, logical expression, Python,
theoretical foundation
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
170
Kirish
Dasturlashda qaror qabul qilish mexanizmi muhim ahamiyat kasb etadi.
Shartli operatorlar bunday holatlarda kerakli shart asosida ma’lumotlar oqimini
boshqarish imkonini beradi. Ushbu maqolada shartli operatorlar haqida batafsil
ma’lumot berilib, ularning algoritmik masalalarni yechishda qanday ishlatilishi
amaliy misollar orqali yoritiladi.
Ilmiy-nazariy asos
Algoritmlar nazariyasida shartli operatorlar mantiqiy qarorlar qabul qilishni
modellashtiradi. Ular boole mantiqiy tizimiga asoslangan bo‘lib, shartlarni tekshirish
va natijaga qarab dastur oqimini boshqarish imkonini beradi. Shartli operatorlar turli
algoritmlarda, xususan, filtrlash, saralash, takrorlash strukturalarida keng qo‘llaniladi.
Ularning formal tasnifi asosiy shart (if), alternativ shart (if-else), va ko‘p shart (if-
elif-else) ko‘rinishlarida ifodalanadi.
Uslubiyat
Tadqiqot davomida Python dasturlash tilida shartli operatorlardan
foydalanildi. Talabalarga 10 ta tipik algoritmik masalalar berilib, ularning shartli
operator yordamida yechimlari ishlab chiqildi. Kodlar izohlar bilan ta’minlandi va
bosqichma-bosqich tahlil qilindi. Har bir masala bo‘yicha oqim diagrammalari
(flowchart) tuzildi.
Natijalar
O‘quvchilar shartli operatorlardan foydalanib masalalarni tahlil qilishda
ko‘nikmalarga ega bo‘ldi. Ularning mantiqiy tafakkurini rivojlantirishda shartli
operatorlar asosida ishlangan topshiriqlar samarali bo‘ldi.
Amaliyot
Quyidagi Python kodlari orqali shartli operatorlarning amaliy qo‘llanilishi
ko‘rsatildi:
a = int(input("Son kiriting: "))
if a > 0:
print("Musbat son")
elif a == 0:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
171
print("Son nolga teng")
else:
print("Manfiy son")
Yana bir misol - juft yoki toq son aniqlash:
n = int(input("Butun son kiriting: "))
if n % 2 == 0:
print("Juft son")
else:
print("Toq son")
Diagramma tasviri (tasavvur qilish uchun):
Boshlanish → Son kiritish → Shart: son > 0 → [Ha → Musbat] [Yo‘q →
son == 0 → Ha → Nol, Yo‘q → Manfiy] → Tugash
Munozara
Shartli operatorlarni o‘rgatishda eng ko‘p uchraydigan xatoliklar sintaktik
kamchiliklar va noto‘g‘ri blok strukturasi bo‘lib chiqmoqda. O‘quvchilarga oqim
jadvallari asosida tushuntirish ularning tushunchalarini mustahkamlashga yordam
bergan. Kod yozish jarayonida avval shartni to‘g‘ri anglash hamda uning natijasini
tasavvur qilish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, shartli operatorlar dasturlash
o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Ular orqali mantiqiy fikrlash, qaror qabul qilish va
muammoga kompleks yondashish ko‘nikmalari shakllanadi. Kelgusida ushbu
mavzuga doir onlayn simulyatsiyalar, testlar va interaktiv o‘yinlar ishlab chiqish
rejalashtirilmoqda. Shuningdek, darslik va qo‘llanmalar asosida kengaytirilgan
misollar jamlanmasi tuzish zarur deb hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. A. Karimov, “Algoritmlar va dasturlash asoslari”, Toshkent, 2020.
2. M. Jo‘rayev, “Dasturlash asoslari (Python misolida)”, Samarqand, 2021.
3.
Downey
A.,
“Think
Python”,
O’Reilly
Media,
2015.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
172
4.
Python
rasmiy
hujjatlari:
https://docs.python.org
5. N. Wirth, “Algorithms + Data Structures = Programs”, 1976.
