MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
262
TUGUN VAZIYATLARINI ANIQLASH.TUGUN VAZIYATLARINI
HAL QILISH
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Nurmatova Hushnozabonu To‘ychiboy qizi
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
nurmatovaxushnozabonu@gmail.com
Anotatsiya: Mazkur maqolada tarmoqli tizimlarda, ayniqsa kompyuter
tarmoqlarida yuzaga keladigan tugun (node) vaziyatlarini aniqlash va ularni samarali
hal etish masalalari ko‘rib chiqiladi. Tugunlar orasidagi aloqalarning uzilishi,
ortiqcha yuklama, nosozlik yoki noto‘g‘ri konfiguratsiyalar tufayli yuzaga keladigan
muammolar tarmoq ishonchliligi va barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli, maqolada tugun vaziyatlarini real vaqt rejimida aniqlash usullari, monitoring
vositalari, avtomatlashtirilgan tahlil algoritmlari va ularga asoslangan yechimlar
haqida tahliliy yondashuv asosida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so'zlar: Tugun, tarmoq monitoringi, xatolik aniqlash, tarmoq
ishonchliligi, avtomatlashtirilgan tahlil, tarmoq xavfsizligi, uzilishlar, IoT, tizim holati,
diagnostika, sun’iy intellekt, real vaqt, konfiguratsiya, tumanli hisoblash, uzatish
kanali
Annotation: This article addresses the detection and resolution of node issues
in network systems, particularly in computer networks. Problems such as
disconnections, overload, malfunctions, or incorrect configurations in the nodes can
significantly impact network reliability and stability. The article provides a detailed
overview of methods for detecting node issues in real-time, including monitoring tools,
automated analysis algorithms, and solutions based on these techniques.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
263
Keywords: Node, network monitoring, fault detection, network reliability,
automated analysis, network security, disruptions, IoT, system state, diagnostics,
artificial intelligence, real-time, configuration, transmission channel
Аннотация: В данной статье рассматриваются проблемы выявления и
решения ситуаций с узлами в сетевых системах, особенно в компьютерных
сетях. Проблемы, такие как разрывы соединений, перегрузка, неисправности
или некорректные конфигурации узлов, могут существенно повлиять на
надежность и стабильность сети. В статье подробно рассматриваются
методы обнаружения проблем с узлами в реальном времени, включая
инструменты мониторинга, алгоритмы автоматического анализа и решения на
основе этих технологий.
Ключевые слова: Узел, мониторинг сети, обнаружение ошибок,
надежность сети, автоматический анализ, безопасность сети, сбои, IoT,
состояние системы, диагностика, искусственный интеллект, реальное время,
конфигурация, канал передачи
Tugun vaziyatlarini aniqlash va hal qilish tarmoq tizimlarida eng muhim
masalalardan biridir. Kompyuter tarmoqlarining ishlashi tugunlar orasidagi aloqalarga
bog‘liq bo‘lib, bu tugunlarning holati va ishlash samaradorligi tarmoqning umumiy
ishonchliligiga ta’sir ko‘rsatadi. Tarmoq tugunlari, ya'ni tugun (node) har bir tarmoq
elementining asosiy qismi bo‘lib, ularda ma'lumotlar uzatiladi, qabul qilinadi va qayta
ishlanadi. Tugunlar orasidagi uzilishlar, ortiqcha yuklanish, nosozliklar yoki noto‘g‘ri
konfiguratsiyalar tarmoqda turli muammolarga olib kelishi mumkin, bu esa
tarmoqning ishlashini sekinlashtirishi, ma'lumotlarning yo‘qolishiga olib kelishi yoki
tizimning to‘liq ishdan chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli, tugun
vaziyatlarini aniqlash va hal qilish tarmoqni samarali boshqarish uchun zarur. Maqsad
– tugunlarda yuzaga kelgan muammolarni erta aniqlash, ularni tez va samarali tarzda
hal qilish va tarmoqning normal ishlashini ta’minlashdan iborat. Buning uchun,
tarmoqni monitoring qilish, real vaqt rejimida tahlil qilish va tugun holatini baholash
muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda tarmoq tizimlarida tugun vaziyatlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
264
aniqlash va hal qilish uchun ko‘plab usullar mavjud. Avtomatlashtirilgan tizimlar,
sun’iy intellekt va tumanli hisoblash kabi texnologiyalar bu jarayonni ancha
soddalashtirgan va samarali qilgan. Maqolada tugun vaziyatlarini aniqlashning texnik
usullari va muammolarni hal qilish uchun zamonaviy yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Tarmoq tizimlarida tugun vaziyatlarini aniqlash va hal qilish jarayonlarini yaxshilash
orqali tarmoq barqarorligini oshirish mumkin.
Tugun (uzel) vaziyatlarini aniqlash masalasi tarmoq tizimlarida muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, u kompyuter tarmoqlari, operatsion tizimlar yoki ko‘p
foydalanuvchili muhitlarda samarali resurs taqsimoti va muvofiqlashtirilgan ishlashni
ta’minlash uchun zarurdir. Tugun vaziyati, odatda, bir nechta jarayonlar yoki
foydalanuvchilar o‘zaro bog‘liq resurslarga kirishni xohlaganida yuzaga keladi va bu
holatda resurslar bloklanib qolishi, ya’ni “deadlock” yuzaga kelishi mumkin. Shunday
holatlarni aniqlash va oldini olish tizimning ishonchliligini oshiradi.
Tugun vaziyatlarini aniqlash uchun bir nechta asosiy usullar mavjud. Eng ko‘p
qo‘llaniladigani — resurslar-graf usulidir. Bu usulda foydalanuvchi va resurslar
tugunlar bilan ifodalanadi, ularning orasidagi bog‘lanish esa qaysi foydalanuvchi qaysi
resursdan foydalanayotganini yoki uni kutayotganini bildiradi. Agar bu grafikda aylana
shaklidagi yo‘l mavjud bo‘lsa, unda tugun vaziyati (bloklanish) sodir bo‘lgan bo‘lishi
mumkin. Aynan shu holat tahlil qilinib, qaysi resurslar va foydalanuvchilar ishtirokida
bloklanish yuz bergani aniqlanadi.
Yana bir usul bu – matritsali yondashuv bo‘lib, bu yerda har bir jarayon va
resurs holati jadval shaklida ifodalanadi. Bu usul yordamida mavjud resurslar, hozirda
band bo‘lganlar va talab qilinayotganlar soni asosida hisob-kitob olib boriladi. Maxsus
algoritmlar, masalan, Bankir algoritmi yoki boshqa bloklanishni aniqlovchi
mexanizmlar yordamida tizimdagi hozirgi holat baholanadi. Shu orqali tizim tugun
holatida ekanligi yoki yo‘qligi aniqlanadi. Bunday yondashuvlar ko‘pincha
avtomatlashtirilgan tizimlar va operatsion tizimlarda dasturiy tarzda amalga oshiriladi.
Shuningdek, tugun holatini aniqlashda vaqt bo‘yicha kuzatishlar, resurslarga
kirishning ketma-ketligini tahlil qilish ham muhim rol o‘ynaydi. Ba’zida tugun holatini
aniqlash real vaqtda emas, balki tahliliy yondashuv asosida olib boriladi, bu holatda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
265
tizimdagi harakatlar log fayllari asosida tahlil qilinadi. Bu metodlar asosan murakkab
tizimlarda ishlatiladi, masalan, katta hajmdagi serverlar yoki bulutli texnologiyalar
asosida ishlovchi muhitlarda. Shu sababli, tugun vaziyatlarini aniqlash texnologik
jihatdan murakkab bo‘lsa-da, tizim samaradorligi va ishonchliligini oshirishda juda
muhim hisoblanadi.
Tugun vaziyatlarini hal qilishning texnik usullari kompyuter tizimlari va
tarmoqlarda yuzaga keladigan bloklanish holatlarini bartaraf etishda qo‘llaniladi. Bu
usullar tizimdagi resurslar va jarayonlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqliklarni
tahlil qilishga va harakatga keltirishga asoslanadi. Tugun (deadlock) holatini bartaraf
etish uchun birinchi navbatda bu holatni aniqlab olish zarur, so‘ngra mavjud holatni
tahlil qilish orqali qanday harakat qilish kerakligi belgilanadi. Eng keng tarqalgan
yondashuvlardan biri – bloklanishda ishtirok etayotgan jarayonlarning bir qismini
majburan to‘xtatib, resurslarni bo‘shatish yo‘li bilan holatni yechishdir. Bu usulda
tizim bloklanishga olib kelgan jarayonlarni tanlab, ularni bekor qilish orqali resurs
aylanishini tiklaydi va boshqa jarayonlar ishini davom ettirishga imkon yaratadi.
Boshqa texnik usul – jarayonlar orasida resurslarga bo‘lgan talablar ketma-
ketligini o‘zgartirish orqali tugun holatining oldini olishdir. Masalan, resurslarga
kirishning qat’iy tartibini belgilab qo‘yish orqali hech bir jarayon o‘ziga kerakli barcha
resurslarni birdan olmasdan, faqat mavjud bo‘lganini oladi. Bu orqali resurslar
almashinuvi davom etadi va tizimdagi jarayonlar o‘z faoliyatini davom ettiradi.
Bunday yondashuv odatda “resurslarni oldindan band qilish” strategiyasiga asoslanadi.
Jarayonlar ishlashdan oldin kerakli barcha resurslarni olishga harakat qiladi, agar ular
mavjud bo‘lmasa, kutish o‘rniga bekor qilinadi yoki boshqa vaqtga qoldiriladi. Bu esa
tugun holati yuzaga kelmasligini ta’minlaydi.
Shuningdek, vaqtinchalik resurs bandliklarini monitoring qilish orqali
bloklanishni avtomatik ravishda aniqlab, uni hal qiluvchi maxsus algoritmlar tizimga
joriy etiladi. Ushbu algoritmlar yordamida tizim doimiy nazorat ostida bo‘ladi va har
qanday resurs to‘xtab qolishi tezda aniqlanib, uni hal qilish bo‘yicha tegishli harakatlar
amalga oshiriladi. Bu jarayon odatda tizim resurslarining holatini doimiy kuzatib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
266
boruvchi modul orqali amalga oshiriladi va tugun holatini yechishda minimal zarar
bilan muammoni hal qilish imkonini beradi.
Ba'zi tizimlar tugun holatini oldini olish o‘rniga uni nazoratli tarzda yuzaga
kelishiga yo‘l qo‘yib, so‘ngra uni bartaraf etishni maqsad qilib qo‘yadi. Bunday
yondashuv "tugatish va tiklash" strategiyasi deb ataladi. Bu strategiyada tugun holati
yuzaga kelgach, tizim ushbu holatga olib kelgan jarayonlarni aniqlaydi va ularni bekor
qiladi yoki resurslarni qayta taqsimlaydi. Bu esa muammoni butunlay yo‘q qilish emas,
balki yuzaga kelganida tezkor hal qilish orqali tizimning to‘liq ishdan chiqishining
oldini olishga qaratilgan. Umuman olganda, tugun vaziyatlarini hal qilish texnik
usullari har doim tizimning samaradorligi, resurslar bo‘shashuvi va jarayonlar
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Har bir tizim o‘zining murakkablik
darajasi, resurslar soni va foydalanuvchilar ehtiyojiga qarab, bu usullardan birini yoki
bir nechtasini kompleks tarzda qo‘llaydi.
Tugun vaziyatlarini hal qilishda zamonaviy texnologiyalar muhim rol
o‘ynaydi, chunki hozirgi zamonaviy axborot tizimlari va hisoblash muhitlari
murakkablashib bormoqda, foydalanuvchilar soni, ish jarayonlari va resurslar hajmi
keskin oshgan. Shunday sharoitda tugun (deadlock) holatlarini aniqlash va ularni
bartaraf etish faqat klassik yondashuvlar bilan emas, balki yangi texnologik vositalar
yordamida ham amalga oshirilmoqda. Masalan, bulutli hisoblash (cloud computing)
texnologiyalari asosida ishlovchi tizimlarda har bir foydalanuvchiga resurslar virtual
tarzda taqdim etiladi, bu esa resurslar o‘rtasidagi to‘qnashuv ehtimolini kamaytiradi va
tugun holatlarining oldini olishda yordam beradi.
Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalari ham tugun holatlarini
bashorat qilish va ularni oldindan aniqlashda keng qo‘llanilmoqda. Bu usullarda
tizimda sodir bo‘layotgan harakatlar doimiy ravishda tahlil qilinadi, ilgari yuzaga
kelgan tugun holatlari asosida yangi vaziyatlar uchun xavfli kombinatsiyalar avtomatik
tarzda aniqlanadi va tizimga ogohlantirishlar yuboriladi. Bu texnologiyalar real vaqt
rejimida ishlash orqali administratorlarga tizimdagi xavfli holatlarni vaqtida ko‘rish va
ularni hal qilish imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
267
Shuningdek, konteynerlashtirish texnologiyalari, masalan Docker yoki
Kubernetes kabi platformalar yordamida, har bir xizmat yoki dastur alohida muhitda
izolyatsiyalangan tarzda ishlaydi. Bu esa ularning bir-biriga salbiy ta’sir ko‘rsatishini
kamaytiradi va tugun holatlari yuzaga kelish ehtimolini sezilarli darajada pasaytiradi.
Kubernetes tizimida esa resurslar boshqaruvi, avtomatik qayta ishga tushirish va
klaster holatini monitoring qilish imkoniyatlari mavjud bo‘lib, ular orqali jarayonlar
o‘rtasidagi resurs to‘qnashuvlari boshidan oldini olinadi yoki avtomatik ravishda
bartaraf etiladi.
Zamonaviy operatsion tizimlar va virtualizatsiya muhitlari ham tugun
holatlarini aniqlash va bartaraf etishga xizmat qiluvchi algoritmlar va mexanizmlar
bilan jihozlangan. Masalan, Windows va Linux kabi tizimlarda har bir jarayonning
resurslarga bo‘lgan ehtiyoji va mavjud holati nazorat ostida bo‘lib, tugun holatlari
yuzaga kelganda tegishli tizim loglari orqali bu holatni aniqlash va hal qilish mumkin
bo‘ladi.Umuman olganda, zamonaviy texnologiyalar tugun vaziyatlarini faqat bartaraf
etish emas, balki ularni oldindan aniqlash, bashorat qilish va resurslarni optimal
taqsimlash orqali bu holatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Bu esa zamonaviy
axborot tizimlarining ishonchli, uzluksiz va samarali ishlashini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tugun vaziyatlarini aniqlash va ularni hal qilish zamonaviy axborot
tizimlarining barqaror ishlashini ta'minlashda muhim o‘rin tutadi. Bugungi kunda ko‘p
foydalanuvchili va tarqoq tizimlarning keng qo‘llanilishi bilan birga, resurslardan bir
vaqtning o‘zida foydalanishga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Bu esa o‘z navbatida
tugun holatlari xavfini oshiradi. Shu sababli, mazkur muammoni tizimli ravishda
o‘rganish, uning oldini olish, aniqlash va bartaraf etish mexanizmlarini
takomillashtirish axborot texnologiyalari rivojining ajralmas qismiga aylangan.
Amalga oshirilayotgan texnik yondashuvlar, algoritmik yechimlar va real vaqtli
monitoring tizimlari orqali tugun holatlariga qarshi samarali choralar ko‘rilmoqda.
Kelajakda ushbu yo‘nalishda yanada samarali texnologik imkoniyatlar paydo
bo‘lishi kutilmoqda. Xususan, sun’iy intellekt va chuqur o‘rganish texnologiyalari
asosida ishlovchi ilg‘or tizimlar tugun holatlarini nafaqat aniqlab, balki ular yuzaga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
268
kelmasligi uchun optimal strategiyalarni avtomatik ravishda ishlab chiqish imkonini
beradi. Bulutli xizmatlarning kengayib borishi va konteynerlashgan infratuzilmalar
orqali resurslarni izolyatsiyalash imkoniyati ortishi esa tugun holatlarining oldini
olishda yangi yondashuvlarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, blokcheyn kabi
markazlashmagan texnologiyalar yordamida resurslarga bo‘lgan kirishni nazorat qilish
yanada oshadi va ishonchli boshqaruv tizimlari shakllanadi.Natijada, tugun
vaziyatlarini boshqarish texnologiyalarining takomillashuvi axborot tizimlarining
ishonchliligini, xavfsizligini va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Bu sohada
olib borilayotgan ilmiy izlanishlar va amaliy tajribalar asosida ishlab chiqilayotgan
yechimlar kelajakda keng ko‘lamli tizimlar uchun muhim kafolatga aylanadi. Shu bois,
mazkur mavzu ustida olib boriladigan tadqiqotlar nafaqat hozirgi tizimlarning ish
faoliyatini yaxshilash, balki kelajakdagi ilg‘or axborot infratuzilmalarining
poydevorini yaratishda ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Tanenbaum A. S., Wetherall D. J. —
Computer Networks
(5th Edition), Prentice
Hall, 2011.
2.
Cisco Press —
CCNA Routing and Switching Study Guide
, 2020.
3.
Kurose J., Ross K. —
Computer Networking: A Top-Down Approach
, Pearson,
2021.
4.
Subramanian R. —
Network Management: Principles and Practice
, Pearson
Education, 2000.
5.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-107.
6.
Raxmatjonova, M. N., & Tojimamatov, I. N. (2023). BIZNESDA SUNIY
INTELEKT
TEXNOLOGYALARI
VA
ULARNI
AHAMIYATI. Лучшие
интеллектуальные исследования, 11(3), 46-52.
7.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). BIR QATLAMLI PERCEPTRONNI O
‘QITISH.
In "
CANADA"
INTERNATİONAL
CONFERENCE
ON
DEVELOPMENTS İN EDUCATİON, SCİENCESAND HUMANİTİES (Vol. 17, No.
1).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
269
8.
Feamster N. —
Troubleshooting Network Problems at Scale
, ACM Queue,
2019.
9.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). SUN’IY NEYRONNING MATEMATIK
MODELI
HAMDA
FAOLLASHTIRISH
FUNKTSIYALARI.
In "
USA"
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE TOPICAL
ISSUES OF SCIENCE (Vol. 17, No. 1).
10.
IEEE 802.3 Standard Documentation —
Ethernet Networking Protocols.
11.
Tojimamatov, I. (2023). KOMPYUTERNING STATIK VA DINAMIK
OPERATIV XOTIRALARI.
Current approaches and new research in modern
sciences
,
2
(12), 133-139.
12.
Tojimamatov, I. (2023). VAKUUM NAYCHALARIDAN KREMNIY
CHIPLARIGACHA:
KOMPYUTER
TEXNIKASI
EVOLYUTSIYASINI
KUZATISH.
Development and innovations in science
,
2
(12), 121-131.
13.
Goyibova, G. G., & Tojimamatov, I. N. (2023). ZAMONAVIY
KAMPYUTERLARNING
DASTURIY
TA’MINOTI
VA
ULARNING
RIVOJLANISH TENDENSIYALARI.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(13), 209-214.
14.
Онаркулов, М. К. (2023). ГЛУБОКИЕ НЕЙРОННЫЕ СЕТИ В ЗАДАЧАХ
РАСПОЗНАВАНИЯ РЕЧИ. INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH
IN EDUCATION, 2(18), 248-250.
15.
Onarqulov, M., Yaqubjonov, A., & Yusupov, M. (2022). Computer networks
and learning from them opportunities to use. Models and methods in modern science,
1(13), 59-62.
16.
Karimberdiyevich, O. M., & Mahamadamin o’g’li, Y. A. (2023).
BASHORATLI
TAHLILLAR
UCHUN
MASHINALI
O‟
QITISH
ALGORITMLARI. QIYOSIY QARASHLAR. THE JOURNAL OF INTEGRATED
EDUCATION AND RESEARCH, 130.
17.
Karimberdiyevich, O. M., & Axmedovna, X. M. (2023). NEYRONLAR
HARAKATINING MATEMATIK MODELI. Finland International Scientific Journal
of Education, Social Science & Humanities, 11(1), 515-518.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
270
18.
Ибрагимов, Ш. (2023). Реализация цифровизации образования: пути
развития и проблемы.
Информатика и инженерные технологии
,
1
(2), 273-278.
19.
Karimberdiyevich, O. M., Mahamadamin o'g'li, Y. A., & Abdulaziz o'g'li, Y. M.
(2023). MASHINALI O'QITISH ALGORITMLARI ASOSIDA BASHORAT
QILISH USULLARINI YARATISH. Journal of new century innovations, 22(2), 165-
167.
20.
Karimberdiyevich,
O.
M.,
&
Axmedovna,
X.
M.
(2023).
MARKAZLASHTIRILMAGAN BOSHQARUV TIZIMLARI UCHUN NEYRON
TARMOG ‘INI MATEMATIK MODELINI YARATISH. Scientific Impulse, 1(10),
1378-1381.ATION, 2(18), 248-250.
