MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
111
ZO’RAVONLIK VA JINOYATCHILIK: SOTSIOLOGIK
YONDASHUV
Toshkent davlat transport universiteti
Sotsiologiya yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Uktamboyeva Aziza Qodir qizi
Dotsent v.b. Nazarova Nilufar Jo’rayevna
Annotatsiya Ushbu maqolada jamiyatda zoʻravonlik va jinoyatchilik holatlari
sotsiologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Zo‘ravonlik va jinoyatchilikning
sabablari, shakllari va ijtimoiy oqibatlari sotsiologik nazariyalar asosida yoritilgan.
Shuningdek, ijtimoiy institutlarning ushbu hodisalarga ta’siri, profilaktik choralar va
jinoyatchilikni kamaytirish yo‘llari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: zo‘ravonlik, jinoyatchilik, sotsiologik yondashuv, ijtimoiy
muammo, ijtimoiy nazorat, profilaktika, yoshlar, oilaviy muhit, ijtimoiy tengsizlik,
jinoyat statistikasi.
So‘nggi yillarda jamiyat hayotida zo‘ravonlik va jinoyatchilik holatlarining
ko‘payib borayotgani nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy muammo sifatida ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, yoshlar orasida sodir etilayotgan jinoyatlar
sonining ortib borayotgani jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Mazkur hodisalar faqat
jinoiy-huquqiy chora-tadbirlar bilan emas, balki sotsiologik yondashuv orqali chuqur
o‘rganilishi va tahlil qilinishi zarur.
Sotsiologiya zo‘ravonlik va jinoyatchilikni jamiyatdagi ijtimoiy
muammolarning mahsuli sifatida ko‘radi. Emile Durkheim o‘zining “Suicide” asarida
jinoyat va deviant xatti-harakatlar jamiyatda mavjud bo‘lgan normativ tizimlarning
izdan chiqishi bilan bog‘liqligini ta’kidlagan
1
. Zo‘ravonlik va jinoyatchilik – bu
jamiyatdagi muayyan qatlamlarning normativ qoidalar bilan kelisha olmasligi yoki
1
Durkheim E.
Suicide: A Study in Sociology.
– New York: Free Press, 1897.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
112
ijtimoiy institutlarning o‘z vazifasini to‘liq bajara olmasligining ko‘zgusidir. Bugungi
kunda yoshlar orasida sodir etilayotgan jinoyatlar alohida e’tiborga molik.
Sotsiologik tadqiqotlar yoshlar orasida jinoyatchilikning asosiy sabablari
sifatida e’tibordan chetda qolgan, ammo muhim ijtimoiy muhit omillarini aniqlashga
xizmat qiladi. Zo‘ravonlik va jinoyatchilikka qarshi kurashda sotsiologik yondashuv
quyidagi afzalliklarga ega:
1.
Hodisaning chuqur ijtimoiy ildizlarini ochib beradi;
2.
Jinoyatga moyillikning psixologik va sotsiomadaniy sabablarini tahlil
qiladi;
3.
Empirik ma’lumotlar asosida yechimlar ishlab chiqadi;
4.
Jamiyatdagi norasmiy institutlar (mahalla, oila, diniy tashkilotlar) rolini
o‘rganadi.
Shu sababli jinoyatchilikni kamaytirishda faqat jazolash emas, balki
oldini olishga qaratilgan kompleks sotsiologik yondashuv zarur. Sotsiologik
yondashuv zo‘ravonlik va jinoyatchilik hodisalarini chuqur tahlil qilish, uning
sabablari va oqibatlarini aniqlashda muhim metodologik vositadir. Jinoyatchilikni
faqat huquqiy choralar bilan emas, balki ijtimoiy, ma’naviy va madaniy muhitni
sog‘lomlashtirish orqali oldini olish mumkin. Ayniqsa, yoshlar orasida tarbiya,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va faol hayot tarzi targ‘iboti orqali jinoyatchilikka qarshi
samarali kurashish mumkin.
XULOSA
Zoʻravonlik va jinoyatchilik jamiyatdagi ijtimoiy muvozanatga jiddiy tahdid
soluvchi murakkab ijtimoiy hodisalardandir. Ular faqat huquqiy doirada emas, balki
sotsiologik jihatdan ham chuqur tahlil etilishi lozim bo‘lgan masalalardir. Sotsiologik
yondashuv bu muammolarning kelib chiqish sabablarini aniqlash, ijtimoiy qatlamlar
va institutlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berish, shuningdek, jinoyatchilikka qarshi
samarali profilaktika choralarini ishlab chiqishga zamin yaratadi.
Jinoyatchilik darajasi ko‘p hollarda ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik, ma’naviy
bo‘shliq, oilaviy muhit, yoshlarning ijtimoiy faollik darajasi kabi omillar bilan
bevosita bog‘liqdir. Ayniqsa, yoshlar orasida zoʻravonlik va jinoyatchilikning ortishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
113
jamiyatning eng og‘riqli nuqtasiga aylanmoqda. Shunday sharoitda sotsiologik
monitoring, ijtimoiy sheriklik asosida targ‘ibot ishlari, ta’lim muassasalarida
tarbiyaviy faoliyatni kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, zo‘ravonlik
va jinoyatchilikka qarshi kurashish faqatgina jazolash orqali emas, balki ijtimoiy
ta’lim-tarbiya, madaniyat, iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy tenglik orqali tizimli tarzda
amalga oshirilgandagina ijobiy natijaga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.
G‘ulomov S., Qudratov A.
Sotsiologiya asoslari
. – T.: Iqtisodiyot, 2020. – B.
135.
2.
Durkheim E.
Suicide: A Study in Sociology.
– New York: Free Press, 1897.
3.
Merton R.K
. Social Theory and Social Structure.
– Glencoe: Free Press, 1957.
4.
Becker H.S.
Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance
. – New York: Free
Press, 1963.
5.
G‘aniyev A.
Jinoyatchilik sotsiologiyasi.
– T.: Oliy ta’lim, 2021. – B. 52.
6.
IIV Jinoyatchilik statistikasi. –
, 2023.
