MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
332
TALABALARNING MEHNAT BOZORIGA MOSLASHUVI:
MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLAR
TDTrU Sotsiologiya yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Qurbonova Sevara Solijon qizi
Toshpo'latova Gulsanam Shahriddin qizi
Dotsent v.b. Nazarova Nilufar Jo’rayevna
Annotatsiya: Ushbu maqolada talabalarning zamonaviy mehnat bozoriga
moslashuvi jarayonidagi muammolar va mavjud imkoniyatlar tahlil qilingan. Ishda
oliy ta’lim tizimining mehnat bozoridagi talablar bilan uyg‘unligi, amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishdagi muammolar, shuningdek, talabalarning kasbiy
ijtimoiylashuvi jarayonidagi psixologik va iqtisodiy omillar ko‘rib chiqilgan. Shu bilan
birga, mehnat bozoriga samarali integratsiyalashuvi uchun ilg‘or xorijiy tajriba va
istiqbolli yo‘nalishlar o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar: talaba, mehnat bozori, moslashuv, kasbiy tayyorgarlik, bandlik,
innovatsion yondashuv, ta’lim sifati, kompetensiyalar, amaliyot, ishga joylashish.
Zamonaviy davrda mehnat bozori dinamik tarzda rivojlanmoqda. Yangi
kasblar paydo bo‘lmoqda, mavjud kasblar esa qayta shakllanmoqda. Bunday sharoitda
oliy ta’lim muassasalarini bitirayotgan talabalar o‘z kasbiy hayotini boshlash oldidan
jiddiy muammolarga duch kelishmoqda. Mehnat bozorining o‘zgaruvchan talablari,
ish beruvchilarning yuqori malaka va amaliy ko‘nikmalar talab qilishi, tajribasiz yosh
mutaxassislar uchun ish topishdagi qiyinchiliklar bu jarayonni murakkablashtirmoqda.
Shu nuqtai nazardan, talabalarning mehnat bozoriga moslashuv darajasi, ularga zarur
kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish, amaliyot va tajriba imkoniyatlarini yaratish
kabi masalalar dolzarb hisoblanadi. Mazkur maqolada ushbu masalalar tahlil qilinadi,
mavjud muammolar va istiqbolli yechimlar ko‘rib chiqiladi.
Bozor munosabatlari tizimida mehnat bozori muhim o‘rinni egallaydi. Mana
shu bozorda mehnatga qobiliyatli kishilar va davlat biror bir jamoa va xususiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
333
tashkilotlarning nomidan ish ko‘ruvchilar va ish beruvchilarning manfaati to‘qnash
keladi. Mehnat bozorida vujudga keladigan munosabatlar yaqqol ifodalangan ijtimoiy-
iqtisodiy xususiyatga ega bo‘lib, ular mamlakat aholisi ko‘pchiligining muhim
ehtiyojlariga daxldor bo‘ladi. Mehnat bozori mexanizmi orqali aholining ish bilan
bandligi va mehnatga haq to‘lash darajalari belgilanadi. Mehnat bozorida ro‘y
berayotgan jarayonlarning jiddiy oqibati ishsizlik bo‘lib, u umuman olganda salbiy
hodisa hisoblansa ham, lekin amalda jamiyat hayotining muqarrar natijasidir. Mehnat
va aholi ish bilan bandligi sohasida bozor aloqalarini rivojlantirish yangi va o‘xshash
bo‘lmagan yondashishni, mehnat bozori elementlarini o‘rganishda muntazamlikni,
bozor kategoriyalari va tushunchalarining uslubiy bazasini yangilashni talab etadi.
Iqtisodiyotni shakllantirish va rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish
kelgusida aholini oqilona ish bilan bandligi sohasidagi institutsional tuzilmalar
faoliyatlarini jadallashtirish va normativ-huquqiy bazalarini rivojlantirishni talab
qiladi. Iqtisodiy taraqqiyot va inson salohiyatini rivojlantirishda aholini ish bilan
bandligi muhim omil hisoblanadi. Aholini ish bilan bandligini ta'minlash uning takror
ishlab chiqarilishi uchun zarur shartdir.
Bugungi kunda O‘zbekistonning oliy ta’lim muassasalarida minglab yoshlar
tahsil olmoqda. Ammo ko‘plab bitiruvchilar o‘qishni tugatgach, darhol ish topishda
qiynalishadi. Buning asosiy sabablari quyidagilar:
1.
O‘quv dasturlarida nazariy bilimlar ustuvor bo‘lib, amaliy mashg‘ulotlar,
real ish tajribasi yetarli darajada tashkil etilmagan.
2.
Talabalarning aksariyati qaysi yo‘nalishda ishlashi kerakligi, o‘z
qobiliyatlarini qanday rivojlantirishi bo‘yicha yetarli ma’lumotga ega emas.
3.
Ba’zi sohalarda yuqori malakali mutaxassislarga ehtiyoj katta bo‘lsa-da,
boshqa sohalarda ish o‘rinlari juda kam. Bu esa ish topishdagi raqobatni oshiradi.
4.
Ish beruvchilar ko‘pincha tajribali mutaxassislarni afzal ko‘radilar, ammo
yoshlar o‘qish davrida yetarli tajriba orttira olmaydi.
Hozirgi mehnat bozori faqat diplomga emas, balki amaliy ko‘nikma,
tashabbuskorlik, muammolarni hal qilish qobiliyati, axborot texnologiyalarini bilish va
xorijiy tillarni egallagan yosh kadrlarga ehtiyoj sezmoqda. Shuningdek, “yumshoq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
334
ko‘nikmalar” (soft skills), jumladan, jamoada ishlash, muloqot, tanqidiy fikrlash,
vaqtni boshqarish kabi fazilatlar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, oliy
ta’lim muassasalari zamonaviy ta’lim standartlariga mos holda yangilanishi, o‘quv
jarayoni esa mehnat bozoridagi real talablar bilan uyg‘unlashtirilishi lozim.
Muammolarni yechish uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish
maqsadga muvofiq:
1.
Dual ta’lim tizimini joriy etish
– o‘qish bilan birga ishlab tajriba orttirish
imkoniyatini yaratadi.
2.
Kasbiy yo‘naltirish xizmatlarini kuchaytirish
– talabalarga mehnat
bozorining talablari haqida muntazam ma’lumot berish.
3.
Stajirovkalar, amaliyotlar va treninglar sonini oshirish
– talabalarni
real ish muhitiga tayyorlash.
4.
Karyera markazlarini rivojlantirish
– OTMlar huzurida tashkil etilgan
markazlar orqali bitiruvchilarning bandligini ta’minlash.
5.
Startap va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash
– talabalarni o‘z
biznesini yo‘lga qo‘yishga undash.
XULOSA
Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqib, talabalarning mehnat bozoriga
moslashuvi bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurligi ayon
bo‘ladi. Har bir OTM nafaqat bilim beruvchi muassasa, balki mehnat bozorining
ehtiyojlariga javob bera oladigan mutaxassislarni tayyorlovchi markaz sifatida faoliyat
yuritishi lozim. O‘quv dasturlarini mehnat bozori bilan muvofiqlashtirish, amaliyotga
yo‘naltirilgan yondashuvni keng joriy etish, ish beruvchilar bilan hamkorlikni
mustahkamlash orqali bu maqsadlarga erishish mumkin.Hozirgi sharoitda
talabalarning mehnat bozoriga muvaffaqiyatli moslashuvi ko‘p omillarga bog‘liq.
Jumladan, oliy ta’limda nazariy bilim bilan birga amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish,
kasbiy yo‘naltirish xizmatlarini rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni ta’lim
jarayoniga joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Mehnat bozorining o‘zgaruvchan
talablari va global raqobat sharoitida yosh mutaxassislar nafaqat o‘z sohasida bilimga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
335
ega bo‘lishi, balki moslashuvchanlik, kreativ fikrlash va jamoada ishlash kabi
kompetensiyalarni egallashi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.
Jo‘raqulov A. Rasulov I. Ijtimoiy iqtisodiyot asoslari. — T.: IQTISOD-
MOLIYA, 2020.
2.
Nazarova M. Oliy ta’lim va mehnat bozori integratsiyasi: muammo va
yechimlar. — “Iqtisodiyot va innovatsiyalar” jurnali, 2022, №2.
3.
UNESCO. Youth and skills: Putting education to work. Global Monitoring
Report, 2012.
4.
OECD. Education at a Glance 2023: OECD Indicators. — Paris: OECD
Publishing, 2023.
5.
G‘ulomov S., Po‘latov Q. Zamonaviy mehnat bozori: tahlil va strategiyalar. —
T.: Fan va texnologiya, 2021.
