MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
380
YOSHLARNING BANDLIGI VA IJTIMOIY ADAPTATSIYA
Nazarova Nilufar Jo’rayevna
Toshkent davlat transport universiteti Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti (PhD)
Xolmurodov Agzam Aral o’g’li
Toshkent davlat transport universiteti Sotsiologiya yoʻnalishi 2-bosqich
talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada yoshlarning mehnat faoliyatida bandligi va
ijtimoiy adaptatsiyasi jarayonlari sotsiologik nuqtai nazardan tahlil qilingan.
Maqolada Oʻzbekiston sharoitida yoshlarning mehnat bozoriga kirib borishi, kasbiy
moslashuvi, ijtimoiy institutlar bilan oʻzaro munosabati va integratsiya darajasi kabi
muhim omillar yoritilgan. Shuningdek, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish
yoʻllari ham koʻrib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga koʻra, yoshlarning ijtimoiy
muhitga muvaffaqiyatli moslashuvi uchun kompleks yondashuv va davlat, ta’lim,
fuqarolik jamiyati institutlari oʻrtasidagi hamkorlik zarur ekani asoslab berilgan.
Kalit soʻzlar: Innovatsiya, jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar, sotsiologik
tadqiqotlar, modernizatsiya, urbanizatsiya, raqamli texnologiyalar, davlat dasturi,
adaptatsiya, statistika.
Аннотация: В данной статье с социологической точки зрения
анализируются процессы занятости и социальной адаптации молодежи. В
статье освещаются такие важные факторы, как выход молодежи на рынок
труда в условиях Узбекистана, профессиональная адаптация, взаимодействие с
социальными институтами и уровень интеграции. Также были рассмотрены
существующие проблемы и пути их решения. По результатам исследования
обоснована необходимость комплексного подхода и сотрудничества между
государством, образованием, институтами гражданского общества для
успешной адаптации молодежи к социальной среде.
Ключевое слово: Инновация, социальные отношения в обществе,
социологические
исследования,
модернизация,
урбанизация,
цифровые
технологии, государственная программа, адаптация, статистика.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
381
Abstract: This article analyzes the processes of youth employment and social
adaptation from a sociological perspective. The article highlights important factors
such as young people's entry into the labor market in Uzbekistan's conditions,
professional adaptation, interaction with social institutions, and the level of
integration. Existing problems and ways to solve them were also considered. Based on
the research results, the need for a comprehensive approach and cooperation between
the state, education, and civil society institutions for the successful adaptation of young
people to the social environment has been substantiated.
Keywords: Innovation, social relations in society, sociological research,
modernization, urbanization, digital technologies, state program, adaptation,
statistics.
Bugungi kun yoshlari har qanday jamiyatning eng dinamik, intiluvchan va
innovatsion qatlamini tashkil etadi. Ularning ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi,
iqtisodiy barqarorlikka erishishida munosib oʻrin egallashi, shuningdek, jamiyatdagi
ijtimoiy munosabatlarga moslashuvi zamonaviy sotsiologik tadqiqotlarning dolzarb
yoʻnalishlaridan biri boʻlib kelmoqda. Ayniqsa, jadal modernizatsiya jarayonlari,
urbanizatsiya, raqamli texnologiyalarning rivoji va mehnat bozoridagi oʻzgarishlar
fonida yoshlarning bandligi va ijtimoiy adaptatsiyasi masalalari global miqyosda ham,
milliy darajada ham alohida e’tibor talab qilmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasida yoshlar bilan ishlash davlat siyosatining ustuvor
yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Xususan, “Yoshlar – kelajagimiz” davlat dasturi,
yoshlarni kasb-hunarga yoʻnaltirish, ularga zamonaviy ish oʻrinlarini yaratish, ijtimoiy
himoya tizimini mustahkamlash borasidagi keng koʻlamli islohotlar olib borilishi va
ushbu masalaning dolzarbligini yanada oshiradi. Biroq mavjud choralar va resurslarga
qaramay, ayrim hududlarda ishsizlik, migratsion kayfiyatlar, kasbiy moslashuvdagi
qiyinchiliklar, mehnat bozoridagi malaka nomutanosibligi kabi muammolar saqlanib
qolmoqda. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyatda yoshlarning mehnat bozoriga
kirib kelishi, oʻzini iqtisodiy jihatdan ta’minlashi, shuningdek, ijtimoiy institutlar bilan
aloqalar
oʻrnatib, ijtimoiy tizimga integratsiyalashuvi ularning ijtimoiy
adaptatsiyasining asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi. Mazkur jarayonda esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
382
yoshlarning hayotga boʻlgan munosabati, shaxsiy identifikatsiyasi, kasb tanlovi va
kelajakka oid qarashlariga bevosita ta’sir koʻrsatadi. Shu bois, yoshlarning bandligini
ta’minlash va ularning ijtimoiy muhitga moslashuvchanligini oshirish masalalari
nafaqat sotsiologik, balki ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy jihatdan ham chuqur tahlil
etilishi lozim boʻlgan dolzarb masalalardan biri boʻlib kelmoqda.
Oʻzbekiston
Respublikasining
Mehnat
kodeksi
va
Oʻzbekiston
Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan ishsizlar,
yoshlar, ayollar, mehnat bozorida ish topishga qiynaladigan shaxslarga, ijtimoiy
muhofazaga muhtoj aholi toifalarini ishga joylashtirish kafolatlarini roʻyobga chiqarish
ushun alohida e‘tibor qaratiladi. Yoshlarning ish bilan bandligini ta’minlash davlat
tomonidan ish bilan bandlik va mehnat bozorini tartibga solish mexanizmini ishlab
chiqish zaruratini belgilab beradi, u ish bilan bandlik sohasidagi yuzaga kelgan turli hil
vaziyatni statistik tahlil qilish va mehnat bozori prognozlariga asoslanadi.
Mehnat bozorida statistik tahlilining asosiy maqsadi mintaqaning mehnat
bozorida ma’lum bir vaqt davridagi mavjud holati hamda aholi bandligiga
koʻmaklashish markazini ishlash faoliyatining koʻlami va natijalarini baholashdan
iborat hisoblanadi. Yoshlar bandligini oshirish boʻyicha qilingan ishlar oʻzining tashqi
omillari
asosida
rivojlanayotgan
joylarda
ichki
infratuzilmalar
orasida
takomillashtirishga, ya’ni Davlatning bandlikka koʻmaklashish tuzilmalari, jamoatchi
tashkilotlar va mahalliy boshqaruv organlarining oʻzaro munosabatini muvofiqlashgan
harakati hamda ular faoliyatini samarali tashkil qilish ijtimoiy mexanizmga bogʻliq
hisoblanadi. Aholining oʻsish sur’ati yuqori boʻlgan va aksariyat rivojlanayotgan va
rivojlanishi past boʻlgan davlatlarda aholini ish bilan ta’minlashda yetarli darajada
muammolar mavjudligi tabiiy hol. Masalan, ish oʻrinlarining kamligi, oylik
maoshlarning pastligi, mehnat resurslarining kasbiy malakasi va bilim saviyasining
yetishmasligi natijasidandir. Iqtisodiyotda ishsizlikning beshta asosiy sababi bor boʻlib
bular.
- yangi texnologiyalarni joriy qilish bilan bogʻliq boʻlgan hamda
iqtisodiyotdagi boshqa tarkibiy oʻzgarishlar;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
383
- mehnat resurslariga boʻlgan talabning pasayishiga olib keladigan iqtisodiy
tanazzul;
- davlat siyosati, eng kam ish haqining oshishi va shu sababli ishchi kuchiga
talabning pasayib ketishi;
- iqtisodiyotning ayrim tarmoqlaridagi mavsumiy tebranishlar;
- demografik oʻzgarishlar, ya’ni bunda mehnatga layoqatli aholining oʻsishi
koʻzda tutilladi. Ishsizlikni bartaraf etish va yoshlarni ish bilan bandligini ta’minlash
boʻyicha rivojlangan mamlakatlar oʻziga xos modellarni yaratgan va aholi bandligini
ta’minlash siyosatini olib borishda unumli foydalanib kelishmoqda. Bugungi kunda
mamlakatimizda ham yoshlarni ish bilan bandligini ta’minlash boʻyicha amaliy chora-
tadbirlar amalga oshirilayotganini guvohi boʻlishimiz mumkin. Jumladan, tadbirkorlik
va kichik biznesni, oilaviy tadbirkorlikni hamda oʻz-oʻzini band qilishni har
tomonlama qo’llab-quvvatlash va ularning rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar
yaratib berish orqali yangi ish oʻrinlarini yaratish asosida aholi bandligini oshirish
shular jumlasidan deb hisoblanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi ma’lumotlariga koʻra,
2020-yilda ish bilan bandlik darajasi 2010-yilga nisbatan 113,9 foizga, 2015-yilga
nisbatan 101,4 foizga oʻsgan boʻlsa, iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha mos ravishda
qishloq, oʻrmon hamda baliq xoʻjaligi 114,2 va 98,8 foizga, sanoat 111,5 va 101,2
foizga, qurilish 122,6 va 103,7 foizga, savdo 110,4 va 96,5 foizga, tashish va saqlash
122,2 va 101,4 foizga, ta‘lim 105,3 va 104,9 foizga, sogʻliqni saqlash va ijtimoiy
xizmatlar 109,4 va 108,4 foizga hamda boshqa faoliyat turlari boʻyicha 116,3 va 103,4
foizga oʻsish kuzatilgan. Shuningdek, ish bilan band aholining mulkchilik turlari
boʻyicha tahlil natijalariga asosan, 2020-yilda davlat sektorida bandlar soni 2,5 mln.
kishini va nodavlat sektorda bandlar esa 10,7 mnl. kishini tashkil etganini koʻrishimiz
mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi ma‘lumotlariga koʻra
2021-yil yanvar holatiga asosan, mamlakatimizda mehnat idoralaridan roʻyxatdan
oʻtgan ishsizlar soni 37,1 ming kishini tashkil etgani ma’lum qilingan. Ushbu
koʻrsatkich esa 2010-yilga nisbatan qariyb 2,3 baravarga oshgan boʻlsada, uning oʻsish
sur‘ati 2000-yilda 0,4 foiz, 2004-yilda 0,4 foiz, 2008-yilda 4,9 foiz, 2012-yilda 4,9 foiz,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
384
2016-yilda 5,2 foiz va 2020-yilda 110,5 foizni tashkil etgan. Ushbu yuqorida yozilgan
har bir raqamlar oddiy raqamlar emas. Har bir raqam zamirida Davlat statistikasiga
tegishli boʻlgan raqamlar mavjud. Statistik ma’lumot tahlillarida bitta raqam oʻrnining
ahamiyati juda ham katta hisoblanadi.
Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib, mamlakatimizdagi yoshlarni ish bilan
bandligini ta’minlash hamda ishsizlik darajasini kamaytirish boʻyicha quyidagilarni
hisobga olish maqsadga muvofiq boʻladi albatta:
- yoshlarni ish bilan bandligini oshirish boʻyicha muammolarni quyidan
yuqoriga qadar chuqur tahlil qilish hamda amaliy yechimlarini ishlab chiqish va
amalda bajarilishini nazorat qilish lozim boʻladi;
- yoshlarni mehnat bozoridagi talab yuqori boʻlgan kasb-hunarlarga
tayyorlashni tizimli yoʻlga qoʻyish, va ularning munosib ish topishiga yordamlashish
orqali koʻplab ijtimoiy va iqtisodiy muammolar hal boʻladi.
Bugungi zamonamizda yoshi kattalarga nisbatan yoshlar oʻrtasida ishsizlikning
paydo boʻlishiga koʻpgina omillar ta’sir qiladi va juda ogʻir oqibatlarga olib kelishi
ham mumkin. Ushbu muammo oʻz dolzarbligini iqtisodiy oʻsish davrida yoʻqotmaydi,
inqiroz davrida esa yanada kuchayishini guvohi boʻlamiz.
- Ta’lim muassasalarini bitirgan yosh mutaxassislar uchun ish o‘rinlarining
yetarli emasligi;
- Malakali ishchi kuchi yetishmasligi va yoshlarning mehnat ko‘nikmalari
bozor talablariga to‘liq mos kelmasligi;
- Ta’limni bitirgan yoshlarning jamiyatdagi ijtimoiy hayotga moslashishida
qiyinchiliklar;
- Yoshlar o‘rtasida ijtimoiy muhitga kirishishda psixologik to‘siqlar;
- Qishloq joylarda imkoniyatlar cheklanganligi, madaniy va ta’lim
muassasalarining yetishmasligi;
- Yoshlarning ish izlab chet elga chiqishi, ichki va tashqi mehnat migratsiyasi
ortishi;
- Bu jarayonda yoshlarning huquqiy himoyasiz qolishi va ijtimoiy xavflarga
duchor bo‘lishi kabilar turli yosh guruhlar oʻrtasidagi ishsizlikning turli darajada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
385
boʻlishi ijtimoiy tabaqalashuvning sababi ham boʻladi. Individual shaxsga nisbatan
olib qaralganda yoshlar oʻrtasida ishsizlik tugʻilish darajasining pasayishiga olib
kelishi mumkinligi ham koʻrib chiqilgan.
BMTning barqaror rivojlanish maqsadlariga (BRM) erishish yoshlar oʻrtasida
ishsizlik hamda ularga munosib ish oʻrinlari yetishmasligi kabi muammolarning hal
qilinishi bilan uzviy bogʻliqdir. Biroq, yoshlar ishsizligini kamaytirish maqsadida
munosib ijtimoiy va bandlik siyosatining olib borilishi jamiyatning har bir tomonlama
rivojlanishi hamda barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga asos boʻlib xizmat
qiladi desak mubolagʻa boʻlmaydi.
Xulosa qilib aytganda, muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflarni
bildirib o‘tamiz:
birinchidan, yoshlar bandligini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish,
tadbirkorlikni rivojlantirishga imtiyozlar berish, ta’lim dasturlarini mehnat bozori
talablariga moslashtirish lozim.
ikkinchidan, ijtimoiy adaptatsiya dasturlari, yoshlar uchun motivatsion va
psixologik treninglar tashkil etish, yoshlar markazlari, madaniyat va sport inshootlarini
ko‘paytirish, tarbiya va ma’naviyat ishlarini kuchaytirish, migratsiyani tartibga solish,
chet elda ishlayotgan yoshlar huquqlarini himoya qilish, tashqi migratsiya o‘rniga ichki
ish o‘rinlarini ko‘paytirish kerak.
Mashhur sotsiolog olim Pitirim Sorokin shunday degan: “Har qanday
jamiyatning kelajagi, avvalo, uning yosh avlodini qanday tarbiyalayotgani va unga
qanday sharoit yaratib berayotganiga bogʻliqdir”. Ushbu fikr zamirida qanchadan
qancha yoshlar masalasiga faqat ijtimoiy muammo sifatida emas, balki jamiyat
taraqqiyotining strategik omili sifatida qarash zarurligi mujassam boʻladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
2. Ляпкало А.С. Статистический анализ уровня занятости населения.
3. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari
4.
– O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari
vazirligining rasmiy sayti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
386
5. Alikariev N.S., Alikarieva A.N. Oliy ta‘lim sifati menejmenti tizimini rivojlantirish
konsepsiyasi//―Ijtimoiy tadqiqotlar jurnali‖ (
) elektron jurnali.
№1. – Toshkent, 2020. – B. 7-18. DOI
6.
Xusanova X.T. Талаба ёшлар социал категориясини ўрганишда
мултидисциплинар ёндашув. Ижтимоий фанлар электрон журнали № 2 (2019)
02-12-2019.
7. Kholbekov A.J. Jamiyat ijtimoiy sohasi‖ tushunchasiga doir. // Zamonaviy
dunyoning ijtimoiy manzarasi va jamiyat tuzilmalari transformatsiyasi mavzusidagi
xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiya materiallari tuplami (Toshkent sh., 25-may 2023.).
-Toshkent : UzMU. – B/ 53-56.
8.
Назарова
Н.
Ж.
ЁШ
МУТАХАССИСЛАРНИНГ
КАСБИЙ
РАҚОБАТБАРДОШЛИК СИФАТЛАРИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ (ТРАНСПОРТ
СОҲАСИ МИСОЛИДА) //Academic research in educational sciences. – 2022. – Т.
3. – №. 6. – С. 765-771.
9. Rakhmonov D., Nazarova N. Socio-Philosophical Reflection of the Social Sphere
Model //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 1-6.
10. Nosirov R. et al. Occupational problems in youth competitiveness //AIP
Conference Proceedings. – AIP Publishing, 2023. – Т. 2789. – №. 1.
11. Nazarova N. J., Jumaniyazova N. S. The Role of Family on Preventing the Youth’s
Deviant Behaviours //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 1. – С. 854-859.
