MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
301
PYTHON DASTURLASH TILIDA VORISLIK
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat unversiteti oʻqituvchisi
Qo’shaqova Dilshoda Robiljon qizi
Farg‘ona davlat unversiteti talabasi
E-mail :
qoshaqovadilshodahon@gmail.com
Annotatsiya:Mazkur maqolada Python dasturlash tilida voris sinflar
(inheritance) va voris metodlar (inherited methods) tushunchalari yoritilgan.
Obyektga yo‘naltirilgan dasturlashning muhim jihatlaridan biri bo‘lgan vorislik
mexanizmi orqali dasturiy ta'minotda kodni qayta ishlatish, kengaytirish va modul
qilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Misollar orqali bir nechta sinflar o‘rtasida meros
olish, metodlarni qayta aniqlash (override) va super() funksiyasining vazifasi
tushuntiriladi. Ushbu yondashuv zamonaviy dasturlashda strukturaviy va samarali
tizimlar yaratishda muhim o‘rin egallaydi.
Kalit so‘zlar: Python, voris sinf, voris metod, obyektga yo‘naltirilgan
dasturlash, super funksiyasi, kodni qayta ishlatish.
Abstract:This article explores the concepts of class inheritance and inherited
methods in the Python programming language. Inheritance is a core feature of object-
oriented programming, enabling code reuse, extension, and modularization. The
study presents examples of class relationships, method overriding, and the use of the
super() function. This approach is essential for building structured and efficient
software systems in modern development practices.
Keywords: Python, inheritance, methods, object-oriented programming,
super function, code reuse.
Аннотация:В данной статье рассматриваются понятия наследования
классов (inheritance) и унаследованных методов (inherited methods) в языке
программирования Python. Наследование является важной частью объектно-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
302
ориентированного
программирования,
обеспечивающей
повторное
использование и расширение кода. Приведены примеры реализации
наследования между классами, переопределения методов и использования
функции super(). Такой подход играет ключевую роль в построении
структурированных и эффективных программных решений.
Ключевые слова: Python, наследование, методы, объектно-
ориентированное программирование, функция super, повторное использование
кода.
Kirish
Hozirgi zamon dasturlash tillari orasida Python o‘zining soddaligi, o‘qish
osonligi va kuchli obyektga yo‘naltirilgan imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa,
murakkab tizimlarni modullashtirish, ularni sodda va strukturaviy ko‘rinishda
ifodalashda Python tilining obyektga yo‘naltirilgan xususiyatlari muhim o‘rin tutadi.
Ushbu xususiyatlar ichida
vorislik (inheritance)
va
voris metodlar (inherited
methods)
tushunchasi dasturiy ta’minotni loyihalashda asosiy tushunchalardan biri
hisoblanadi.
Vorislik orqali dasturda mavjud sinfga asoslanib yangi sinf yaratish, kodni
qayta ishlatish, uning ustida kengaytma kiritish imkoniyati yaratiladi. Bu nafaqat
dasturiy kodni soddalashtiradi, balki dasturiy tizimni modullashtirish, texnik xizmat
ko‘rsatish va kengaytirish jarayonlarini ham yengillashtiradi. Mazkur maqolada
vorislik tushunchasining nazariy asoslari, Python dasturlash tilida uni amalga oshirish
usullari, metodlarni qayta aniqlash (override), super() funksiyasi va ko‘p vorislik
(multiple inheritance) kabi jihatlar chuqur tahlil qilinadi. Bu orqali dasturchilar
vorislik imkoniyatlaridan samarali foydalanish va kod sifatini oshirishga qaratilgan
yondashuvlarni o‘zlashtirishlari mumkin.
Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash (OOP — Object-Oriented Programming)
— bu dasturlash paradigmasi bo‘lib, u murakkab dasturiy tizimlarni modullarga
ajratish, har bir modulni obyekt sifatida ko‘rib chiqish, va ularni sinflar (class) asosida
modellashtirishga asoslanadi. OOPning to‘rt asosiy prinsipi mavjud:
inkapsulyatsiya
,
abstraktsiya
,
vorislik
va
polimorfizm
. Ushbu maqolada ular
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
303
ichida vorislik (inheritance) va voris metodlar (inherited methods) konseptual asos
sifatida chuqur tahlil qilinadi.
Vorislik tushunchasi
Vorislik — bu bir sinf (ota sinf, yoki
superclass
) boshqa sinfga (voris sinf,
yoki
subclass
) o‘zining atribut va metodlarini meros qilib berishidir. Bunda voris sinf
ota sinfning barcha funksiyalaridan foydalanadi yoki ularni o‘z ehtiyojiga ko‘ra qayta
aniqlaydi (override). Vorislik orqali dasturiy loyihalarda kodni qayta ishlatish, modul
tuzilmalarni yaratish va murakkab tizimlarni oddiy sinflar orqali boshqarish mumkin
bo‘ladi.
Python dasturlash tilida vorislik quyidagi sintaksis orqali amalga oshiriladi:
class Transport:
def harakatlan(self):
print("Harakatlanmoqda...")
class Avtomobil(Transport):
def signal(self):
print("Bip-bip!")
Bu yerda Avtomobil sinfi Transport sinfidan voris olmoqda. U Transport
sinfidagi harakatlan() metodidan foydalanishi mumkin, shu bilan birga o‘ziga xos
signal() metodiga ham ega.
Metodlarni qayta aniqlash (Method Overriding)
Voris sinf o‘zining ota sinfidagi metodni o‘z ehtiyojiga ko‘ra qayta
aniqlashi mumkin. Bu dasturda polimorfizmni ta’minlashga xizmat qiladi.
class VorisSinf(OtaSinf):
def salom(self):
print("Men voris sinfman!")
Bundan tashqari, super() funksiyasi yordamida voris sinf ota sinfning
metodlarini chaqira oladi. Bu, ayniqsa, konstruktorlar (ya’ni __init__ metodlari) bilan
ishlaganda muhim ahamiyatga ega.
class Ota:
def __init__(self, ism):
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
304
self.ism = ism
class Bola(Ota):
def __init_ _(self, ism, yosh):
super().__init__(ism)
self.yosh = yosh
Python tilida ko‘p vorislik (multiple inheritance) ham qo‘llab-quvvatlanadi,
ya’ni bir sinf bir nechta sinfdan meros olishi mumkin. Bu yondashuv ehtiyotkorlik
bilan qo‘llanilishi kerak, chunki metodlar zanjiri (MRO — Method Resolution Order)
muammolariga olib kelishi mumkin.
Vorislik dasturiy ta'minotning modulligini oshirish, takrorlanadigan kodni
kamaytirish va loyihani texnik xizmat ko‘rsatishga qulaylashtirish kabi afzalliklarga
ega. Bu esa dasturiy arxitekturaning barqarorligi va rivojlanishiga xizmat qiladi.
Vorislikning turlari
Python tilida vorislikning quyidagi turlari mavjud:
1. Oddiy vorislik (Single Inheritance):Faqat bitta ota klassdan voris olish.
class Hayvon:
def tovush(self):
print("Hayvon tovushi")
class It(Hayvon):
pass
2.Ko‘p martalik vorislik (Multiple Inheritance):Bir nechta ota klasslardan
meros olish.
class A:
pass
class B:
pass
class C(A, B): # C klassi A va B dan voris olgan
pass
Python’da bu holatda Method Resolution Order (MRO) asosida metodlar
tartibi aniqlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
305
3. Ko‘p bosqichli vorislik (Multilevel Inheritance):Farzand klass o‘zi ham
boshqa klassga ota bo‘ladi.
class A:
pass
class B(A):
pass
class C(B):
pass
4.Gibrid vorislik (Hybrid Inheritance):Yuqoridagi turli vorislik turlarining
aralashmasi.
super() funksiyasi va metodlar zanjiri
Python dasturlash tilida super() funksiyasi yordamida farzand klassdan ota
klassning metodlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilish mumkin. Bu, ayniqsa,
konstruktorlarni chaqirishda juda foydalidir.
class Ota:
def init(self):
print("Ota klass")
class Bola(Ota):
def init(self):
super().init() # Ota klass konstruktorini chaqiradi
print("Bola klass")
Metod va atributlarning ustuvorligi
Agar farzand klassda ota klassdagi metodlar qayta aniqlansa, ular ustunlikka
ega bo‘ladi. Bu xususiyatga polimorfizm deyiladi.
class A:
def x(self):
print("A")
class B(A):
def x(self):
print("B")
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
306
b = B()
b.x() # Natija: B
Bunday holatda farzand klassdagi metod avtomatik ravishda ota klassdagi
metodni almashtiradi. Ammo istalgan vaqtda super() yordamida ota klassdagi
metodni chaqirish mumkin.
Vorislikning afzalliklari
Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash (OOP) konsepsiyasida vorislik (ing.
inheritance) tushunchasi muhim markaziy o‘rinni egallaydi. Vorislik — bu mavjud
klass asosida yangi klass yaratish imkonini beruvchi dasturlash mexanizmi bo‘lib,
yangi klass avvalgi klassning barcha atribut va metodlarini o‘zlashtiradi. Bunday
yondashuv dasturiy ta’minotni modullashtirish, kengaytirish va texnik xizmat
ko‘rsatishni yengillashtirishda muhim rol o‘ynaydi.Vorislikdan foydalanish dasturiy
tizimlarda ko‘p marotaba takrorlanadigan kodlardan xalos bo‘lish, umumiy
funksionallikni bitta markazlashtirilgan ota klassda jamlash va uni boshqa maxsus
klasslarda qayta ishlatish imkonini beradi. Bu esa dasturchiga nafaqat vaqt va kuchni
tejash, balki kodni tushunarli, soddalashgan va texnik xizmat ko‘rsatishga yaroqli
holatda saqlash imkonini beradi.Vorislikning muhim afzalliklaridan biri — kodning
qayta ishlatilishidir. Bu degani, biror klassdagi funksiyalar yoki atributlar boshqa
klasslar uchun ham ayni holatda xizmat qilishi mumkin. Misol uchun, “Hayvon”
nomli umumiy klassda harakat, ovqatlanish kabi umumiy metodlar bo‘lishi mumkin;
ushbu klassdan voris olgan “It”, “Mushuk”, “Quyon” kabi klasslar esa ushbu umumiy
metodlarni o‘zida aks ettiradi va zarur hollarda ularni o‘zgartirib yoki kengaytirib
ishlatadi.Bundan tashqari, vorislik orqali dastur modullashtiriladi — ya’ni kod
mantiqiy bo‘linmalarga ajratiladi. Har bir klass o‘ziga tegishli vazifani bajaradi va bu
modullar o‘zaro ierarxik aloqada bo‘ladi. Bunday strukturaviy yondashuv murakkab
dasturiy tizimlarni soddalashtiradi va har bir komponentni alohida test qilish imkonini
beradi.Yana bir muhim jihat — moslashuvchanlik va kengaytiruvchanlikdir. Dasturiy
tizimlar doimiy rivojlanib boradi, yangi talablar qo‘yiladi. Vorislik bu jarayonni
muammosiz amalga oshirishga yordam beradi. Agar yangi xususiyat yoki metod
kerak bo‘lsa, mavjud klassni o‘zgartirmasdan, undan yangi klass hosil qilish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
307
Bu prinsip dasturiy arxitekturada ochiq–yopiq printsipi (open-closed principle) deb
ataladi: “dastur kengaytirishga ochiq, lekin o‘zgartirishga yopiq bo‘lishi
kerak.”Shuningdek, vorislikning asosida polimorfizm yotadi. Polimorfizm shuni
anglatadiki, bir xil nomdagi metod har bir farzand klassda o‘ziga xos tarzda ishlashi
mumkin. Bu orqali bitta interfeysga ega bo‘lgan turli klasslar har xil harakat qilishi
ta’minlanadi. Dasturiy nuqtai nazardan, bu murakkab mantiqlarni soddalashtirish va
ko‘p holatlarni bitta funksiya orqali boshqarish imkonini beradi.
Vorislikning foydali jihatlaridan yana biri — texnik xizmat ko‘rsatishning
soddalashuvidir. Agar tizimda muayyan xatolik bo‘lsa, bu odatda ota klassdagi
umumiy metodda yuzaga chiqadi va uni tuzatish farzand klasslarda ham avtomatik
tarzda aks etadi. Bu esa tizimni nazorat qilishni soddalashtiradi, xatoliklarni aniqlash
va ularni tuzatish vaqtini qisqartiradi.Barcha yuqoridagi afzalliklar vorislik
mexanizmini nafaqat texnik, balki metodologik jihatdan ham dasturlashning eng
muhim vositalaridan biriga aylantiradi. Ayniqsa, yirik dasturiy loyihalarda, modul
tizimlarda, interfeysga ega platformalarda, foydalanuvchi rollarini boshqarishda va
real dunyo obyektlarini model qilishda vorislik konsepsiyasi alohida o‘rin egallaydi.
Masalan, ta’lim tizimlari uchun ishlab chiqilayotgan platformada umumiy
Foydalanuvchi klassi yaratiladi. Bu klassdan O‘qituvchi, O‘quvchi, Administrator
kabi maxsus rollar uchun farzand klasslar voris oladi. Har bir rol o‘ziga xos huquq va
imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Shuningdek, tijorat ilovalari (masalan, savdo
boshqaruvi)da Mahsulot, Elektron mahsulot, Jismoniy mahsulot kabi klasslar
Mahsulot nomli ota klassdan voris olishi mumkin. Bunday struktura biznes tizimni
modullashtirishda juda foydali.
Xulosa
Zamonaviy dasturlash paradigmasi bo‘lgan obyektga yo‘naltirilgan dasturlash
(OOP) konsepsiyasi dasturiy mahsulotlarni modullashtirish, kengaytirish va
boshqarishni sezilarli darajada yengillashtiradi. Ushbu paradigmaning asosiy
tamoyillaridan biri – vorislik (inheritance) dasturlash jarayonida klasslar o‘rtasidagi
ierarxik tuzilmani shakllantirish, kodni qayta ishlatish va tizimni evolyutsion
rivojlantirish imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
308
Ushbu maqolada Python dasturlash tilida vorislik tushunchasi nazariy va
amaliy jihatdan batafsil yoritildi. Python tilida klasslar orqali vorislikni amalga
oshirish sintaktik jihatdan sodda, lekin imkoniyatlar nuqtayi nazaridan kengdir.
Maqolada vorislik turlari (oddiy, ko‘p martalik, ko‘p bosqichli va gibrid vorislik),
super() funksiyasining ahamiyati, metod ustuvorligi, polimorfizm bilan bog‘liq
mexanizmlar va ular orqali OOP tamoyillarining to‘liq ifodalanishi ko‘rib chiqildi.
Shuningdek,
maqolada
keltirilgan
amaliy
masala
orqali
vorislik
mexanizmlarining dasturda qanday ishlashi aniq misol bilan ko‘rsatib berildi. Bu esa
mavzuni nafaqat nazariy, balki amaliy nuqtai nazardan ham chuqur anglash imkonini
beradi.Umuman olganda, vorislik OOP asosida ishlab chiqilayotgan dasturiy
ta’minotlar uchun funksionallikni kengaytirish, modul tuzilmalarni yaratish va
murakkab tizimlarni soddalashtirib boshqarish vositasi sifatida katta ahamiyatga ega.
Python dasturlash tilining soddaligi va moslashuvchanligi esa bu imkoniyatlardan
to‘liq foydalanish uchun keng yo‘l ochadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1. Lutz, M. (2013). Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media.
2. Martelli, A., Ravenscroft, A., & Ascher, D. (2005). Python Cookbook. O'Reilly
Media.
3. Downey, A. (2015). Think Python: How to Think Like a Computer Scientist. Green
Tea Press.
4. Hetland, M. L. (2017). Beginning Python: From Novice to Professional (3rd ed.).
Apress.
5. Pilgrim, M. (2004). Dive Into Python. Apress.
6. Van Rossum, G., & Drake, F. L. (2009). The Python Language Reference Manual.
Network Theory Ltd.
7. Python Software Foundation. (2024). Python 3.12 documentation. Retrieved from
https://docs.python.org/3.
8. Abdurahmonov, A. (2021). Python dasturlash tili asoslari. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
309
9. Nishonov, S. va boshqalar. (2020). Dasturlash asoslari (Python misolida).
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
10. To‘xtayev, N. (2022). Algoritmlar va Python dasturlash tili. Samarqand: SamDU
nashriyoti.
