MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
318
DÁSTÚRDIŃ SAZÍ: ÓZBEKSTAN XALÍQ MUZÍKASÍNDA TARLÍ
SAZ ÁSBAPLARÍ
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Xalıq sazları”(girjek
qobız bas) qánigeligi 4-kurs studenti Kılıchbaeva Parmana
Annotaciya: Usı maqalada ózbek xalıq orkestri quramındaǵı tartqıshlı saz
ásbaplarınıń ornı hám áhmiyeti haqqında sóz etiledi. Girjek sıyaqlı dástúriy saz
ásbaplarına, olardıń tariyxıy rawajlanıwına, dúzilis ózgesheliklerine hám atqarıw
tájiriybesine ayrıqsha dıqqat awdarılǵan.
Gilt sózler: Ózbekstan xalıq orkestri, tartqıshlı sazları, girjek, xalıq muzıkası,
dástúriy mádeniyat, muzıkalıq miyras, etnomuzıkatanıw, orkestrlik atqarıwshılıq.
Аннотация: В данной статье рассматривается роль и значение
струнных инструментов в составе узбекского народного оркестра. Особое
внимание уделяется традиционным музыкальным инструментам, таким как
гирджек, их историческому развитию, конструктивным особенностям и
исполнительской практике.
Ключевые слова: Народный оркестр Узбекистана, струнные
инструменты, гиржек, народная музыка, традиционная культура,
музыкальное наследие, этномузыковедение, оркестровое исполнительство.
Abstract: This article explores the role and significance of string instruments
in the Uzbek folk orchestra. Special attention is given to traditional musical
instruments such as the ghijjak, focusing on their historical development, structural
characteristics, and performance practice.
Keywords: Uzbek folk orchestra, string instruments, ghijjak, folk music,
traditional culture, musical heritage, ethnomusicology, orchestral performance.
Ózbek xalıq orkestri tek áyyemgi muzıka dástúrleriniń saqlawshısı ǵana emes,
al sonıń menen birge ózgeshe ses dúnyası bolıp, onda tarlı tartqıshlı saz ásbapları
ayrıqsha orın tutadı. Olardıń júrekke jetip barıwı xalıq muzıkasına ayrıqsha tereńlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
319
hám sezimtalıq berip, sezim hám kórkem obrazlardıń eń názik reńlerin jetkizip beredi.
Girjek sıyaqlı saz ásbapları ásirler dawamında ózbek muzıka mádeniyatında áhmiyetli
orın iyelep, kamerlik te, orkestrlık ta atqarıwdıń ajıralmas bólegi bolıp kelgen. Házirgi
ózbek xalıq orkestrinde bul ásbaplar tek ǵana ózleriniń dástúriy rolın saqlap qalıp
qoymastan, al jańa reńler menen bayıtılıp, rawajlanıwın dawam etpekte.
ÓzXSO (Ózbek xalıq sazları orkestri) túrles saz-ásbaplardan dúzilgen 5
topardan ibarat bolıp, partiturada olar tómendegi izbe-izlikte joqarıdan tómenge qaray
jaylasadı:
1. Úplep shertiletuǵın saz ásbapları toparı;
2. Tarlı-urma saz ásbapları (changlar) toparı;
3. Tarlı-plektorlı saz ásbapları toparı;
4. Urıp shertiletuǵın saz ásbaplar toparı;
5. Tarlı-tartqıshlı saz ásbapları toparı.
Úplep shertiletuǵın saz ásbapları toparına kishi nay (pikkolo), nay (úlken),
sırnay hám qosnay kiredi.
Tarlı urmalı saz ásbabı toparına chang kiredi.
Tarlı-plektorlı toparına rubab prima, qashqar rubabı, awǵan rubabı, tanbur,
qanun, kontrabas, dutar, dutar bas ásbapları kiredi.
Urma saz ásbapları toparına doyra, naǵara, buben, úshmúyeshlik, litavra,
ksilofon, qayraqtas, tarelka kiredi.
Tarlı-tartqıshlı toparǵa girjek (I-II), girjek alt, girjek qobız bas, girjek qobız
kontrabaslar kiredi.
Ózbek xalıq saz-ásbaplar orkestriniń tiykarǵı toparlarınan biri tarlı-tartqıshlı
saz ásbapları toparı. Bul toparǵa girjek I, II, girjek alt, girjek-qobız bas hám girjek-
qobız kontrabaslar kiredi. Tartlı-tartqıshlı saz ásbapları toparındaǵı barlıq ásbaplardıń
sazı, shertiliw usılları, jańlawı simfoniyalıq orkestriniń tartqıshlı kvintetine tolıq
sáykes keledi. Orkestrde tarlı-tartqıshlı saz ásbapları toparı tiykargı, jetekshi topar
esaplanadı. Tartlı-tartqıshlı ásbaplarda hár túrli tonallıqtaǵı shıǵarmalardı shertiw
qolaylı, barlıq dinamikanı kórsete aladı, unison, oktava, kóp dawıslı, hár qıylı passaj,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
320
virtuoz bólimlerdi shertiw imkaniyatına iye. Bul topardaǵı hár bir ásbap haqqında
aytıp ótsek.
Girjek.
Girjek orkestrde basqa ásbaplarǵa qaraǵanda kóbirek sololardı
atqaradı hám ózgeshe dawısqa iye dep esaplanadı. Girjek I hám girjek II
unison
yamasa girjek alt unison tıǵız shireli dawıs payda etedi.
I. Joqarǵı bólimde (bas bólim) tórt sımdı uslap turiw
hám sazlaw ushın qulaqlar jaylasadı.
I.1. Onnan tómende sımlardı normada uslap turiw
ushın kishkene tiyek, yamasa shaytan tiyek jaylasadı.
II. Dáste bólegi
Sımlardı barmaq penen basıp shertiletuǵın bólegi dáste dep ataladı. Ol
tiykarınan erik yamasa ǵoza aǵashınan islenedi hám girjektiń kesesıne jalǵanadı.
Girjektiń joqarı bóliminen dásteniń ústi menen kesege tiyip turǵan jerine shekem (4-
5 santimetr qalǵansha) jalpaq, tegis grif jaylasadı. Sol griftiń ústinen girjek ásbabınıń
tórt sımı kesip ótedi. Sımlar ústinde barmaqlar háreketlenip muzıkalı dawıs payda
etiledi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
321
II.1. Birinshi eń jinishke tar "Mi" dep ataladı, ekinshi oktavanıń "Mi" sesiniń
biyikligin bildiredi:
II.2. Ekinshi tar "Lya" dep ataladı, birinshi oktavanıń
"Lya"
sesiniń biyikligin bildiredi:
II.3. Úshinshi (juwan) tar "Re" dep ataladı, birinshi
oktavanıń
"Re" sesiniń biyikligin bildiredi:
II.4. Tórtinshi (tómengi, eń juwan) tar "Sol" dep ataladı:
kishi oktavanıń sol sesiniń biyikligin bildiredi.
III. Dáste hám kese jalǵanǵan bólim. Griftiń tamamlanǵan jerinen tap
tiyekke shekemgi arnawlı aralıqta tartqısh háreketlenedi.
IV. Kese bólimi. Ol dóńgelek formada, gewek etip islengen.
IV.1. Kese ústine balıq terisi qaplanadı.
IV.2. Teri ústinde tórt sımdı normada uslap turıw ushın "tiyek" jaylasqan
bolıp,
onı dástege jaqın jerde jaylastıradı.
V. Keseniń tómengi bóliminde tórt sımdı uslap turıw ushın ilgekler
jaylastırıladı.
V.1. Gırjekti ayaqta uslap turıw ushın - metal úskene biriktirilgen.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
322
Tartqıshtıń tiykarģı bólimi qattı aǵashtan tayarlanǵan bolıp, jinishke, uzınlıǵı
50 sm den 70 sm ge shekem bolǵan, ushı ilmek formasında tayarlanǵan qattı aǵash
(1) tı quraydı. Aǵashtıń tómengi bólimi 5-7 santimetrge shekem oyılǵan bolıp, joqarǵı
bólimine ildirgish tárepke tuwrılap qattı jelim yamasa júdá qattı aǵash (2) óniminen
arnawlı úskene ornatıladı.
Bul úskene artqa-aldıǵa (ońǵa-shepke) qozǵaltıw ushın tartqıshtı tómengi
gewek bóliminen rezbalı metall (3) qurılma (mexanizm) jaylastırıladı. Tartqıshtıń
ushındaǵı yarım ilmek hám de sadaqtıń tómengi bólimindegi jelim úskenege attıń
jalınan (quyrıǵınan) tayarlanǵan oram (4) jaylastırıladı. Bul tartqıshtiń jalı esaplanıp,
namanıń texnikalıq jaǵdayına qarap, tómengi metall úskenede tartılǵan hám bos halǵa
keltiriledi. Hár 4-5 saatlıq shınıǵıwdan keyin tartqısh jalın kanifol járdeminde aǵartıp
turıw usınıs etiledi.
Sazı Diapazonı Paydalanatuǵın
dawıs keńligi
Ásbap
tıń ataması
Sazlanı
wı
Diapazonı
Transpozic
iya
Jazılı
wı
Esitili
wi
Girjek
1tar -
ekinshi oktava
(mi)
2 tar -
birinshi oktava
(lya)
3 tar -
birinshi oktava
(re)
Kishi
oktava
”Sol”-
4
oktava ”lya”
Jazılǵ
a-
nında
y esitiledi
qılınbaydı
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
323
4 tar -
kishi
oktava
(sol)
Aytıp ótkenimizdey búgingi kúnde ózbek xalıq sazlarında tiykarınan girjek
áspabında hár qıylı muzıka yaǵnıy ózbek muzıka miyras úlgileri hámde jáhán
xalıqları hám kompozitorları shıǵarmaların tolıqlay atqarıw múmkinshiligi bar. Sol
sebepli girjek sazın túrli atqarıwlarda hár túrli etip sazlaw múmkin.
Girjek Alt.
Girjek alt ushin namalar alt giltinde jazıladı. Girjek alt tarlı
tartqıshlı ásbaplar gruppasında nama (solo) atqarıp atırǵan waqıtta
qosımsha akkord
yamasa pedal dawısın atqaradı.
Girjek alt áspabınıń girjekten parqı dawısı sál juwanıraq hám kesesi úlkenirek
bolıp keledi. Girjek alt pás hám orta registrdegi
garmoniyanı orkestrdegi plektrli
gruppası menen atqarsa, jaǵımlı ton payda etedi. Kópshilik jaǵdayda girjek qobız bas
hám kontrabas penen oktavada juplasadı. Eger akkord 4 yamasa 5 dawıstan ibarat
bolsa, tiykarǵı nama girjek I, II de bas dawısları oktava juplıǵında girjek qobız bas
hám kontrabasta, orta dawıslar girjek altta saqlanıwı kerek. Girjek alt penen girjek
qobız baslar unison tıǵız shireli dawısqa
iye. Bunda girjek qobız baslarınıń tembri
basımıraq boladı. Girjek I,II, girjek alt hám girjek qobız baslardıń unisonı f(forte) de
kúshli hám keskin, p(piano) de úylesimli hám muńlı esitiletuǵın quramalı tembr payda
etedi.
Sazı Diapazonı Paydalanatuǵın
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
324
dawıs keńligi
Ásbaptıń
ataması
Sazlanıwı
Diapazonı
Transpoziciya
Jazılıwı
Esitiliwi
Girjek
alt
1 tar - birinshi oktava (lya)
2 tar - birinshi oktava (re)
3 tar - kishi oktava (sol)
4 tar - kishi oktava (do)
Kishi oktava
”do”-
3
oktava ”lya”
Jazılǵa-
nınday
esitiledi
qılınbaydı
Girjek Qobız Bas.
Girjek qobız bas ásbabı tarlı tarqıslı ásbaplar toparına
kiredi. Ózbek xalıq sazların rawajlandırıw laboratoriyasında girjek qobız bastıń
dárejesin saqlap qalıwǵa bir neshe márte háreketler qılınǵan. Girjek qobız bas
qaraqalpaq xalqına tán ásbaplardıń biri desek qátelespegen bolamız.
Girjek qobız bas Ózbekstannıń ayırım aymaqlarında da keńnen tarqalǵan.
Tarlı tarqıshlı ásbaplar shańaraǵın keńeytiw maqsetinde konstruktorlarımız (Ashot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
325
Ivanovich Petrosiyans hám S. E. Didenko) qobız ásbabınıń xalıqshılıq dárejesin
saqlap qalǵan halda girjek qobız bas ásbabın jarattı. Ózbek xalıq sazları orkestri tarlı
tarqıshlı ásbaplar toparı simfoniyalıq tartqıshlı ásbaplar toparına kóp tárepleme uqsas
esaplanadı. Girjek qobız bas ásbabınıń girjek hám girjek alt ásbaplarınan tek ǵana
dawısı emes, kólemi jaǵınan da ádewir parq qıladı. Yaǵnıy kólemi úlkenirek, dawısı
bolsa juwanıraq boladı. Bul ásbaptıń dawısı adam dawısına júdá uqsas bolıp
esaplanadı. Girjek qobız bas ásbabı juwan shireli dawıs payda etedi.
Sazı Diapazonı Paydalanatuǵın
dawıs
keńligi
Ásbaptıń
ataması
Sazlanıwı
Diapazonı
Transpoziciya
Jazılıwı
Esitiliwi
Girjek
Qobız
bas
1 tar - kishi oktava (lya)
2 tar - kishi oktava (re)
3 tar - úlken oktava (sol)
4 tar - úlken oktava (do)
Úlken
oktava ”do”-
3 oktava ”re”
Jazılǵa-
nınday
esitiledi
qılınbaydı
Girjek Qobız Kontrabas.
Girjek qobız kontrabas - tarlı tarqıslı saz ásbaplar
toparına kiretuǵın ásbap bolıp, eń tómengi dawısqa iye esaplanadı. Girjek qobız
kontrabas ushın jazılǵan namalar bas giltinde jazıladı hám transpoziciya islenedi,
yaǵnıy jazılǵanınan bir oktava tómen esitiledi. Girjek qobız kontrabas kólemi úlken
bolǵanlıǵı sebepli jerge qoyıp shertiledi. Bul ásbaptı tik turıp atqarıwda shpil yaǵnıy
astına qoyılǵan qazıq sıyaqlı metaldı atqarıwshı boyına maslap shertedi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
326
Girjek qobız kontrabas, girjek qobız bas, duwtar bas sıyaqlı ásbaplar menen
birge orkestrde kúshli, iri, bekkem dawıs payda etedi. Joqarıdaǵı bul ásbaplar
orkestrdiń fundamenti hám tiykarǵı toparlarınan biri esaplanadı. Óz ara oktava
aralıǵında juplanıp kúshli ses beredi. Itibar bergenimizdey ásbaplardıń kólemi qansha
úlken bolǵan sayın dawısı da iri bolıp keledi.
Girjek qobız kontrabas transpoziciyalıq ásbap bolıp, jazılǵanınan bir oktava
tómen esitiledi:
1. Jazılıwı
2. Esitiliw
Sazı Diapazonı Paydalanatuǵın
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
327
dawıs keńligi
Ásbaptıń
ataması
Sazlanıwı
Diapazonı
Transpoziciya
Jazılıwı
Esitiliwi
Girjek
Qobız
kontrobas
1 tar - kishi
oktava (sol)
2 tar - kishi
oktava (re)
3 tar - úlken
oktava (lya)
4 tar - úlken
oktava (mi)
Úlken
oktava
”mi”-
2
oktava ”lya”
Kontroktava
”mi”- 1 oktava
”lya”
Jazılǵanınan
1
oktava
pás
esitiledi
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
328
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
