ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1687
IJRO MAHORATI VA USTOZ-SHOGIRD AN’ANASI ASOSIDA QORAQALPOQ VA
O‘ZBEK BAXSHICHILIK MAKTABLARINING TAQQOSIY TAHLILI
Barshinay Matnazarova
Ajiniyoz nomidagi NDPI Pedagogika fakulteti
Musiqa ta'limi yo'nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15555439
Annotatsiya. Mazkur maqolada Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichilik maktablaridagi ijro
mahorati, ustoz-shogird an’anasi, ijrochilik uslublari hamda avlodlar davomiyligi o‘rganiladi.
Ustoz-shogird maktabining folklor san’atida tutgan o‘rni, maktablararo o‘xshashlik va
farqlar ilmiy-tahliliy jihatdan yoritiladi. Tahlil natijalari baxshichilik san’atining madaniy
barqarorligini saqlab qolishdagi asosiy omillarni ochib beradi.
Kalit so‘zlar: baxshichilik, ustoz-shogird an’anasi, Qoraqalpoq maktabi, o‘zbek maktabi,
ijro mahorati, folklor, og‘zaki ijodi.
МАСТЕРСТВО ИСПОЛНЕНИЯ И ТРАДИЦИЯ НАСТАВНИКА-УЧЕНИКА В
ШКОЛАХ БАХШИ: СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ КАРАКАЛПАКСКИХ И
УЗБЕКСКИХ ШКОЛ БАХШИ
Аннотация. В статье изучаются исполнительское мастерство, традиция
«мастер-ученик», стили исполнения и преемственность поколений в каракалпакской и
узбекской школах бахши. Научно и аналитически освещена роль школы учитель-ученик в
фольклорном искусстве, а также сходства и различия между школами. Результаты
анализа раскрывают основные факторы сохранения культурной устойчивости искусства
бахши.
Ключевые слова: традиция бахши, традиция наставника-ученика, каракалпакская
школа, узбекская школа, исполнительское искусство, фольклор, устное творчество.
MASTERY AND THE MASTER-STUDENT TRADITION IN BAKHSHI SCHOOLS: A
COMPARATIVE ANALYSIS OF KARAKALPAK AND UZBEK BAKHSHI SCHOOLS
Abstract. This article studies the mastery of the master-student tradition, performance
styles, and generational continuity in Karakalpak and Uzbek Bakhshi schools. The role of the
master-student school in folk art, similarities and differences between schools are scientifically
and analytically examined. The results of the analysis reveal the main factors in maintaining the
cultural stability of Bakhshi art.
Keywords: Bakhshi, master-student tradition, Karakalpak school, Uzbek school, mastery,
folklore, oral art.
Baxshichilik san’atining ildizlari qadimiy turkiy xalqlar og‘zaki ijodiga borib taqaladi.
Miloddan avvalgi davrlardan boshlab shoir-baxshilar xalqni ruhlantiruvchi, tarixiy
voqealarni yodda saqlovchi va yosh avlodga axloqiy pand-nasihat beruvchi sifatida faoliyat
yuritganlar.
Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib kabi mualliflar o‘z asarlarida baxshilarning
ijtimoiy roliga urg‘u berganlar. O‘zbek va qoraqalpoq xalqlarida esa bu san’at mustaqil
maktablar shaklida rivojlangan. Ustoz-shogird an’anasi faqat ijodiy uzluksizlik emas, balki
ma’naviy va axloqiy tarbiyaning vositasi hamdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1688
Baxshilar o‘z shogirdlarini avvalo “eshitish” (diqqat), “yod olish” (xotira), “his qilish”
(estetik did), so‘ngra “ijro” bosqichlari orqali tarbiyalaydilar.
Baxshichilik – Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy og‘zaki ijod san’atidir. Bu san’at
turi o‘zbek va qoraqalpoq xalqlari orasida asrlar davomida ustoz-shogird an’anasi orqali
avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Har ikki maktab o‘ziga xoslikka ega bo‘lsa-da, ular orasidagi
umumiylik va farqlilik jihatlari ijro uslubi, repertuar boyligi hamda didaktik yo‘nalishda yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Ushbu maqola mazkur jihatlarni qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan.
Tadqiqotda quyidagi uslublar qo‘llanildi:
Taqqosiy-tahliliy yondashuv
– qoraqalpoq va o‘zbek baxshilarining ijro maktablari
o‘rtasidagi umumiylik va farqlarni aniqlash.
Tarixiy-etnografik tahlil
– baxshichilikda ustoz-shogird an’anasi shakllanishining
tarixiy asoslarini ko‘rsatish.
Intervyu usuli
– Qoraqalpog‘iston va O‘zbekiston hududlaridagi zamonaviy baxshilar
bilan suhbat asosida amaliy tahlil.Manbaviy asos sifatida baxshi ijodiga oid to‘plamlar, ilmiy
maqolalar, shuningdek og‘zaki hikoyatlar foydalanildi.
Bu model bugungi musiqiy-pedagogik tizimlar bilan uyg‘unlashgan. Qoraqalpoq
baxshilarida bu ko‘proq “oila davrasida” yoki “yoshlar davrasida” shakllansa, o‘zbek
baxshilarida do‘mbira chalish maktablari orqali rasmiylashtirilgan.
Zamonaviy o‘zbek baxshilaridan biri – Odilxon To‘xtanazarov o‘z intervyularida
ustozlaridan nafaqat ijro uslubini, balki xalq bilan muloqot qilish madaniyatini ham o‘rganganini
aytadi. Qoraqalpoq baxshilaridan esa Matnazar Yusupov o‘z shogirdlari bilan bir necha bor
xalqaro festivalda qatnashgan. Ularning chiqishlari ustozdan o‘zlashtirilgan an’anaviy
dostonlarni zamonaviy elementlar bilan uyg‘unlashtirgan.Bugungi global axborot davrida
baxshichilik san’ati yoshlar orasida unutilib borayotgan madaniy qatlam sifatida baholanmoqda.
Biroq bu san’atni raqamli texnologiyalar orqali targ‘ib qilish (masalan, YouTube,
Spotify, doston ilovalari yaratish) yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. O‘zbekistonda
“Baxshichilik san’ati” UNESCOning Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgani bu soha
uchun xalqaro e’tirofni anglatadi.
Tadqiqot davomida quyidagi natijalarga erishildi:
1.
Ustoz-shogird an’anasi har ikki maktabda ijodiy uzviylik va barqarorlikni ta’minlab
kelgan. Masalan, o‘zbek baxshilaridan Fazilat baxshi – Mardon baxshi – Sherali Jo‘rayev kabi
izchil zanjir mavjud bo‘lsa, qoraqalpoqlarda Berdimbet baxshi – Dosjan baxshi – Matnazar
Yusupov kabi an’anaviy davomiylik kuzatiladi.
2.
Ijro mahorati bo‘yicha farqlar: O‘zbek baxshichiligida musiqiy asbob – do‘mbira muhim
rol o‘ynaydi, Qoraqalpoq baxshilarida esa ayrim hollarda cholg‘usiz ijro ham uchraydi.
3.
Repertuar: O‘zbek baxshilari ko‘proq epik dostonlarga urg‘u bersa, qoraqalpoq baxshilari
lirika va folklor hikoyatlarini ham ko‘proq kuylaydi.
4.
Uslub: O‘zbek baxshichiligida melizmatika va keng ovoza ustun bo‘lsa, qoraqalpoq
maktabida soddaligi bilan ajralib turadi.Ustoz-shogird tizimi – baxshichilik maktablarining
asosiy tamoyillaridan biridir. O‘zbek va qoraqalpoq maktablarining har ikkisi an’anaviy asosda
rivojlanib, san’atda ma’naviy uzluksizlikni ta’minlagan. Farqli jihatlar esa bu maktablarning o‘z
muhitiga moslashgan holda shakllanganidan dalolat beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1689
Misol uchun, qoraqalpoq baxshilarining ko‘pchilik hollarda epik emas, balki balladik
asarlarga urg‘u berishi – bu xalq ruhiyatining badiiy ifodasi bilan bog‘liq.Zamonaviy sharoitda
bu maktablarning mavjudligi va rivojlanishida ustoz-shogird an’anasining davom ettirilishi
ta’lim tizimiga ham kirib borayotganini ko‘rish mumkin. Masalan, baxshichilik san’ati oliy
o‘quv yurtlarida o‘qitila boshlangani bu boradagi ijobiy siljishdir.
1. Baxshichilikning funksional mohiyati
Baxshichilik san’ati faqatgina madaniy-estetik hodisa emas, balki:Tarixiy xotirani
saqlovchi institut (dostonlar orqali milliy ongni uyg‘otish),Axloqiy me’yorlarni tarbiyalovchi
vosita (xalq orasida “baxshi gapirsa, el tinglaydi” degan ibora mavjud),Jamoaviy identitetni
mustahkamlovchi kuch (bayramlarda, to‘ylarda, marosimlarda birlashtiruvchi rol o‘ynaydi)
sifatida xizmat qiladi.Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichilik maktablari ko‘plab umumiy jihatlarga
ega bo‘lishiga qaramay, ularning har biri o‘ziga xos badiiy uslub, ijro texnikasi va madaniy
kontekst bilan ajralib turadi. Qoraqalpoq baxshilari dostonlarni ko‘proq og‘ir va falsafiy
mazmunda ijro etadilar. Ularning asarlarida ko‘p hollarda epik obrazlar, tarixiy voqealar va
xalqning ruhiy dunyosi aks ettiriladi. Dostonlar ko‘pincha uzun, yirik hajmli va voqeaviy
jihatdan tugallangan bo‘ladi. Ovoz ohangi pastroq, izchil va bardavom bo‘lib, tinglovchini
chuqur mulohazaga chorlaydi.
2. Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichiligi maktablarining farqlari.
O‘zbek baxshichiligida esa ko‘proq dramatik va romantik ohanglar ustuvorlik qiladi.
Dostonlar ohangdor va ritmik tarzda kuylanadi. O‘zbek baxshilari do‘mbira asbobida ijro
etadigan dostonlarida ko‘pincha sevgi, sadoqat, sarguzasht va milliy qadriyatlar aks etadi.
Shuningdek, o‘zbek baxshilarining ijrosida sahnaviy elementlar – mimika, hissiy ifoda va
auditoriya bilan jonli aloqaga alohida urg‘u beriladi.Ijro usullariga kelsak, qoraqalpoq baxshilari
dutor, kobiz yoki ayrim hollarda chang kabi milliy cholg‘u asboblaridan foydalanadilar. Ularning
doston aytish jarayoni ko‘pincha norasmiy muhitda – oilaviy yig‘inlar, qishloq anjumanlari va
marosimlarda kechadi. Bu esa ularni bevosita xalq orasida, jonli og‘zaki an’anaga tayangan
holda ijod qilishga undaydi.O‘zbek baxshilari esa ko‘proq do‘mbira bilan ijro etishadi va
bugungi kunda ularning aksariyati sahnada – an’anaviy festivallar, teatr sahnalari va rasmiy
madaniy tadbirlarda ishtirok etishmoqda. Ularning ijrosi estetik jihatdan ko‘proq teatrga
yaqinlashib, vizual ifoda va artistik mahorat bilan boyitilgan.Ustoz-shogird tizimi har ikki
maktabda muhim ahamiyatga ega.
Ammo qoraqalpoq maktabida bu tizim asosan og‘zaki, norasmiy shaklda avloddan-
avlodga o‘tadi. O‘zbek baxshichiligida esa shogirdlar ko‘pincha rasmiy tarzda tayyorlanadi: usta
baxshilar tomonidan dars beriladi, talabalar sahna ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi va turli
baxshichilik tanlovlari orqali o‘z mahoratini sinab ko‘rishadi.Umuman olganda, har ikki maktab
turkiy xalqlar og‘zaki ijodining yorqin namunasi bo‘lib, ular milliy madaniyatni saqlashda, yosh
avlodni tarbiyalashda va tarixiy xotirani tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Bunday maktablarning
davomiyligi va taraqqiyoti esa ustoz-shogird an’anasi, mahalliy madaniy muhit va davlat
tomonidan ko‘rsatilayotgan e’tiborga bevosita bog‘liq.
3. Metodologik yondashuv: Ustoz-shogird modelining tizimli tahlili
Baxshichilikda ustoz-shogird tizimi quyidagi bosqichlardan iborat:
1.
Tinglovchi shogird – ustozning chiqishlarini kuzatish orqali qiziqish uyg‘onadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1690
2.
Yod olish bosqichi – dastlabki satrlar, keyinchalik to‘liq dostonlar yod olinadi.
3.
Mustaqil ijro bosqichi – ustoz nazorati ostida kichik marosimlarda ishtirok etish.
4.
Ijodiy izlanish bosqichi – shogird yangi dostonlar, qo‘shiq va variantlar yaratadi.
5.
Ustozlik bosqichi – shogird o‘zi yangi avlodni tayyorlaydi.
4. Baxshichilik va raqamli transformatsiya
Bugungi kunda ko‘plab baxshilar:
YouTube va Instagram orqali dostonlar va xalq qo‘shiqlarini jonli efirda kuylamoqda.
“Folklor audio arxivlar” loyihasi orqali raqamli audio-kitoblar yaratmoqda.
O‘zbek milliy konservatoriyasi, Nukus san’at instituti huzurida baxshichilik to‘garaklari
faoliyat yuritmoqda.
Misol: O‘zbekiston milliy konservatoriyasida 2023-yilda tashkil etilgan “Ijro san’ati –
baxshichilik” kafedrasi talabalarini professional sahnaga olib chiqishga tayyorlamoqda.
5. Xalqaro kontekst
Qirg‘iziston va Qozog‘istonda ham baxshichilikka o‘xshash an’analar bor: aytish
(qirg‘izcha), zhirau (qozog‘cha).
Turkiyada ashiklar an’anasi mavjud bo‘lib, u ham ustoz-shogird tizimiga asoslangan va
eposlar kuylanadi.
UNESCO tomonidan baxshichilik 2019-yilda “Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi”
ro‘yxatiga kiritilgan.
XULOSA
Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichilik maktablaridagi ijro mahorati va ustoz-shogird
an’anasi – bu san’at turlarining asosiy poydevoridir. Har ikki maktab o‘zbek xalqlari madaniy
merosining ajralmas qismidir. Ularning o‘xshash va farqli jihatlarini tahlil qilish orqali
baxshichilikning zamonaviy avlodga yetkazilishida an’anaviy yondashuvning ahamiyati
yoritildi. Ustoz-shogird maktabining hozirgi zamonda ham dolzarbligicha qolayotgani, uni
saqlab qolish yo‘llari va zamonaviy ta’limga integratsiyasi alohida e’tiborni talab qiladi,farqlar
esa mahalliy shart-sharoit va tarixiy taraqqiyot bilan bog‘liq.Ustoz-shogird maktabi har ikki
xalqda madaniy genetikani saqlab qoluvchi muhim institutdir.Mazkur an’anani ilmiy asosda
o‘rganish, uni amaliyotga tatbiq qilish va yosh avlodga yetkazish orqali baxshichilik san’atining
kelajagi ta’minlanadi Baxshichilik maktablarining mavjudligi — bu nafaqat san’atni saqlab
qolish, balki tarixiy, axloqiy, madaniy va psixologik identitetni shakllantirishga qaratilgan
ijtimoiy institutdir. Ustoz-shogird an’anasi esa bu institutni barqaror tutuvchi asosiy tayanch
bo‘lib xizmat qiladi. Baxshichilik – turkiy xalqlarning og‘zaki an’anaviy ijodiyoti va madaniy
merosining ajralmas qismi sifatida bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichilik maktablari o‘ziga xos ijro uslubi, mazmuniy
yo‘nalishi, estetik yondashuvi va tarbiyaviy ahamiyati bilan bir-biridan farq qiladi. Har ikki
maktabda ustoz-shogird an’anasi ijodiy avlodlar uzviyligini ta’minlovchi, madaniy barqarorlikni
saqlovchi asosiy mexanizm bo‘lib xizmat qiladi.Qoraqalpoq baxshichiligi ko‘proq falsafiy va
epik yo‘nalishda bo‘lsa, o‘zbek baxshiligi dramatik va hissiy ifodalarga boy. Biroq ularni
birlashtirib turuvchi jihat – bu xalqning tarixiy xotirasi, qadriyatlari va milliy ruhiyatini
ifodalashga bo‘lgan sadoqatidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1691
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida baxshichilik an’analarini saqlab
qolish, uni yosh avlodga yetkazish va xalqaro miqyosda targ‘ib qilish dolzarb vazifalardan
biridir. Shu boisdan, davlat siyosati darajasida qo‘llab-quvvatlash, ilmiy tadqiqotlar olib borish,
darslik va o‘quv dasturlariga kiritish kabi chora-tadbirlar orqali bu bebaho madaniy merosni
asrash va rivojlantirish zarur. Baxshichilik faqat og‘zaki ijod emas – u milliy o‘zlik, tarixiy ruh
va madaniy mustaqillik timsolidir. Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichilik maktablari — o‘zaro
mushtarak ildizlarga ega bo‘lgan, ammo o‘ziga xos shakl va mazmunda rivoj topgan madaniy
meros tizimlaridir. Har ikkala maktab ham turkiy xalqlarning og‘zaki ijodi, tarixiy xotirasi va
badiiy tafakkurining yuksak namunasi sifatida qadrlanadi. Baxshichilik san’ati orqali xalq o‘z
orzu-umidlarini, g‘am-tashvishlarini, tarixiy yodgorliklarini va axloqiy-me’yoriy qadriyatlarini
avloddan-avlodga yetkazadi.Ustoz-shogird an’anasi har ikki maktabda ijodiy merosning
uzviyligini ta’minlovchi asosiy ijtimoiy institut sifatida qaraladi. Qoraqalpoq baxshichilik
maktabida bu an’ana ko‘proq og‘zaki va norasmiy shaklda saqlanib qolgan bo‘lsa, o‘zbek
baxshichilik maktabida esa bu jarayon nisbatan tizimlashtirilgan, sahna madaniyatiga
yo‘naltirilgan va tashkilotlangan shaklda rivoj topmoqda. Bu farq ularning taraqqiyot darajasi,
zamonaviylikka moslashuvi va yosh avlodga ta’sirchanligida ham aks etadi.
Maktablar o‘rtasidagi farqlar, ayniqsa, dostonlarning tematik yo‘nalishi, ijro texnikasi,
qo‘llaniladigan cholg‘u asboblari hamda auditoriya bilan aloqada yaqqol namoyon bo‘ladi.
Qoraqalpoq baxshilari ko‘proq epik, tarixiy va falsafiy asarlar ijrosi bilan ajralib tursa,
o‘zbek baxshilari hissiy, dramatik va sahnaviy ohanglar bilan boyitilgan ijro maktabini
rivojlantirgan. Zamonaviy davr bu qadimiy an’analarni yangi muhitga moslashtirish, raqamli
platformalarda targ‘ib etish va xalqaro miqyosda tanitish vazifasini qo‘yadi. Shunday ekan,
baxshichilik san’atining uzoq umr ko‘rishi uchun uni nafaqat folklor yodgorligi sifatida saqlash,
balki zamonaviy san’at, ta’lim va texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish zarur. Davlat siyosati,
ilmiy-tadqiqot ishlari, ijodiy maktablar faoliyati va ommaviy axborot vositalari bu yo‘nalishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi lozim.Qoraqalpoq va o‘zbek baxshichilik maktablarini chuqur
o‘rganish, ularni o‘zaro taqqoslash, ustoz-shogird an’anasini mustahkamlash, yoshlar orasida bu
san’atga qiziqishni oshirish — madaniy merosni asrash va uni global maydonga olib chiqishning
muhim omillaridan biridir. Baxshichilik nafaqat milliy g‘urur timsoli, balki ma’naviy tarbiya,
estetik did va xalq ruhiyatining barqarorligini ta’minlovchi vositadir.
REFERENCES
1.
Sultonov, M. (2019). O‘zbek baxshichiligi tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Jo‘rayev, S. (2020). “Ustozlik va shogirdlik an’analari haqida”. San’at va jamiyat, №4.
3.
Berdibayev, R. (2008). Epik janrlar va baxshichilik an’anasi. Toshkent: Adabiyot.
4.
Yusupov, M. (2022). Intervyu: “Baxshichilik bugungi kunda”. Nukus: Qoraqalpoq san’ati
jurnali.
5.
Abdullayev A. (2019). O‘zbek baxshichilik san’ati: An’analar va zamonaviylik.
Toshkent: “San’at” nashriyoti.
6.
Matniyazov O. (2020). Qoraqalpoq baxshiligi tarixiy ildizlari va rivojlanish bosqichlari.
Nukus: Qoraqalpoq davlat universiteti nashriyoti.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1692
7.
Karimov H. (2018). “Baxshichilikda ustoz-shogird an’anasi va uning pedagogik
asoslari”. // O‘zbek tili va adabiyoti, №4, 45–50-betlar.
8.
Ismailov S. (2017). “Baxshilar maktabi va xalq og‘zaki ijodi: Qiyosiy tadqiq”. // Milliy
meros jurnali, №2, 21–29-betlar.
9.
Berdax she’riyati va Qoraqalpoq baxshichilik an’analari. (2021). Nukus: “Ilm ziyosi”
nashriyoti.
10.
Jorayev O. (2022). Og‘zaki an’anaviy ijod va sahna san’ati o‘zaro bog‘liqligi. Toshkent:
“Fan va turmush” nashriyoti.
11.
Xasanov M. (2015). “O‘zbek dostonchilik san’ati: Formasi va funksiyasi”. // Sharq
yulduzi, №1, 33–40-betlar.
12.
Yusupov B. (2021). Turkiy xalqlar baxshichilik maktablarining taqqosiy tahlili.
Toshkent: “Ijodiy meros” nashriyoti.
