ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1519
XALQ CHOLG‘ULARINING O‘ZIGA XOSLIGI VA ULARNING SAQLANISHI
Barshinay Matnazarova
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti
Musiqa ta'limi yo'nalishi 1-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788909
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi, ularning madaniy
meros sifatidagi ahamiyati va saqlanish muammolari tahlil qilinadi. Cholg‘ularning tarixi,
shakllanish jarayoni, shakllari hamda ularning etnografik, estetik va ijodiy jihatlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, xalq c
holg‘ularini saqlash va rivojlantirishga qaratilgan zamonaviy
yondashuvlar hamda davlat va jamiyat darajasidagi saqlash choralari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
xalq cholg‘ulari, madaniy meros, etnografiya, saqlash, musiqa madaniyati.
УНИКАЛЬНОСТЬ НАРОДНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ И ИХ СОХРАНЕНИЕ
Аннотация
. В статье анализируется уникальность народных инструментов, их
значение как культурного наследия и проблемы сохранения. Рассматриваются история
инструментов, процесс формирования, их формы, этнографические, эстетические и
творческие аспекты. Также обсуждаются современные подходы к сохранению и
развитию народных инструментов, а также меры по сохранению на государственном и
общественном уровнях.
Ключевые слова:
народные инструменты, культурное наследие, этнография,
сохранение, музыкальная культура.
THE UNIQUENESS OF FOLK INSTRUMENTS AND THEIR PRESERVATION
Abstract.
This article analyzes the uniqueness of folk instruments, their significance as
cultural heritage, and the problems of preservation. The history of the instruments, the process
of formation, their forms, and their ethnographic, aesthetic, and creative aspects are considered.
Also, modern approaches to the preservation and development of folk instruments, as well as
preservation measures at the state and societal levels, are discussed.
Keywords:
folk instruments, cultural heritage, ethnography, preservation, musical
culture.
Xalq cholg‘ulari har bir millatning madaniy va badiiy merosining ajralmas qismidir. Ular
milliy identitetni shakllantirishda, an’analarni davom ettirishda va milliy musiqa madaniyatini
boyitishda muhim rol o‘ynaydi. Ammo globalizatsiya va texnologik taraqqiyot sharoitida xalq
cholg‘ularining qadriyati va mavjudligi tahdid ostida qolmoqda. Shu bois, ularni saqlash va
rivojlantirish dolzarb masalaga aylangan.Xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi ularning tuzilishi,
tovush, ijro uslubi, materiallari va ijrochilik an’analari bilan belgilanadi (Abdullaev, 2008).
Etnomuzikologlar xalq cholg‘ularini milliy madaniyatning boy manbai sifatida ko‘rib,
ularni o‘rganish va saqlashning muhimligini ta’kidlaydilar (Karimov, 2015). Cholg‘ular
millatlararo musiqiy muloqotda ham vositachi vazifasini bajaradi, bu esa ularning madaniy
qadriyatini oshiradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Maqola doirasida etnografik tadqiqotlar, arxiv materiallari va amaliy kuzatuvlar tahlil
qilindi. Xalq cholg‘ularini ishlab chiqarish va ijro etish jarayonlari o‘rganilib, ularning saqlanishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1520
bo‘yicha mavjud holatlar tahlil qilindi. Shuningdek, ekspertlar bilan intervyular o‘tkazilib,
ularning fikrlari asosida tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot metodologiyasiUshbu tadqiqotda
xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi va ularning saqlanishi masalasini ilmiy asosda o‘rganish
uchun kompleks tadqiqot metodlari qo‘llanildi. Tadqiqot metodologiyasi sifat va miqdoriy
usullarni o‘z ichiga oladi.
1. Etnografik tadqiqotlar
Etnografik usul yordamida xalq cholg‘ularining ishlab chiqarilishi, tarqalishi va ijro
an’analari mahalliy aholi orasida bevosita kuzatildi. Tadqiqotchi maydon sharoitida turli
mintaqalarga sayohat qilib, cholg‘u yasovchilar, ijrochilar va musiqashunoslar bilan
suhbatlashdi. Bu jarayonda etnografik intervyular, qatnashchi kuzatuv va audiovizual yozuvlar
orqali ma’lumotlar yig‘ildi. Bu usul orqali cholg‘ularning an’anaviy shakllari, ularning ishlatilish
usullari hamda madaniy kontekstlari batafsil o‘rganildi.
2. Arxiv va adabiyotlarni tahlil qilish
Tadqiqot doirasida xalq cholg‘ulari bo‘yicha mavjud arxiv materiallari, tarixiy hujjatlar,
etnomuzikologik tadqiqotlar va badiiy manbalar o‘rganildi. Bu ma’lumotlar xalq cholg‘ularining
rivojlanish tarixini, turli davrlardagi shakllanish jarayonlarini va zamonaviy holatini tahlil qilish
imkonini berdi. Shuningdek, boshqa tadqiqotchilar va mutaxassislar tomonidan chop etilgan
maqolalar va monografiyalar ham tadqiqotga qo‘shildi.
3. So‘rovnoma va intervyular
Mahalliy aholining, ayniqsa cholg‘u ijrochilari, ustaxonachilar va musiqashunoslarning
fikrlarini o‘rganish maqsadida maxsus so‘rovnomalar va yarim tuzilgan intervyular o‘tkazildi.
Ushbu metod orqali xalq cholg‘ularining saqlanishi va rivojlanishidagi mavjud
muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
4. Kuzatuvlar va eksperimentlar
Xalq cholg‘ularining ijro usullarini va ishlab chiqarish texnologiyasini chuqurroq
tushunish uchun amaliy kuzatuvlar olib borildi. Shuningdek, ba’zi hollarda zamonaviy
texnologiyalar yordamida cholg‘ularning tovush xususiyatlarini tahlil qilish uchun
eksperimentlar tashkil etildi. Masalan, cholg‘ularning akustik xususiyatlarini o‘lchash va tahlil
qilish orqali ularning o‘ziga xos tovush palitrasini aniqlashga harakat qilindi.
5. Komparativ tahlil
Xalq cholg‘ularini saqlash va rivojlantirish bo‘yicha boshqa mamlakatlarning tajribalari
o‘rganilib, ularning samarali metodlari va davlat siyosati tahlil qilindi. Bu komparativ yondashuv
milliy saqlash strategiyalarini takomillashtirish va yangi usullarni joriy etishda asos bo‘ldi.
6. Statistika va ma’lumotlarni qayta ishlash
Yig‘ilgan ma’lumotlar sifatida so‘rovnoma natijalari, intervyu transkriptlari va kuzatuvlar
statistik usullar yordamida qayta ishlandi. Bu esa tadqiqot natijalarining ishonchliligi va aniqroq
talqin etilishiga xizmat qildi.
Natijalar va muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi ularning
an’anaviy shakllari, ijro uslublari va konstruktsiyasida mujassam. Masalan, dutor, tanbur, doira
va surnay kabi cholg‘ular o‘ziga xos ohang va ritmga ega bo‘lib, ularning har biri ma’lum bir
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1521
mintaqaning madaniy kodini ifodalaydi. Biroq, zamonaviy texnologiyalar va shahar madaniyati
ta’sirida ko‘plab an’anaviy cholg‘ular unutilish xavfi ostida.
Xalq cholg‘ularining saqlanishi uchun quyidagi choralar muhim hisoblanadi: davlat
tomonidan qo‘llab
-
quvvatlash va qonunchilik, xalq cholg‘ulari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni
rivojlantirish, yoshlar o‘rtasida madaniy merosga qiziqishni oshirish uchun ta’lim dasturlarini
yaratish, hamda xalq cholg‘ularini ishlab chiqarish va ijro etish bo‘yicha ustaxonalar tashkil
etish.
Xulosa
Xalq cholg‘ulari milliy madaniyatning bebaho boyligi bo‘lib, ularning o‘ziga xosligi
ularni boshqalardan ajratib turadi va milliy identitetni mustahkamlaydi. Zamonaviy dunyoda
ularning saqlanishi va rivojlantirilishi madaniy merosni asrashda muhim vazifani bajaradi. Shu
bois, xalq cholg‘ularini saqlash uchun ilmiy, madaniy va davlat darajasida kompleks chora
-
tadbirlar amalga oshirilishi zarur. Bu o‘z navbatida milliy madaniyatning barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi. Xalq cholg‘ulari –
bu milliy madaniyat, tarix va xalqning ma’naviy
dunyosini ifodalovchi noyob musiqiy asboblardir. Ular avloddan avlodga o‘tib kelgan holda,
nafaqat musiqiy estetikani balki xalqning hayot tarzi, urf-odatlari va dunyoqarashini ham
mujassamlashtirib kelgan. Ushbu tadqiqot davomida aniqlanishicha, xalq cholg‘ularining o‘ziga
xosligi ularning shakli, tovushi, yasash materiali va ijro uslubida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Biroq,
bugungi globallashuv va texnologik rivojlanish sharoitida ushbu cholg
‘
ularning unutilish xavfi
ortmoqda. Shu bois, ularni saqlash, rivojlantirish va yosh avlodga yetkazish zamon talabi
hisoblanadi. Xalq cholg‘ularini asrash borasida ilmiy tadqiqotlar, ta’lim tizimi orqali targ‘ibot,
ijrochilik maktablarini qo‘llab
-quvvatlash hamda davlat siyosati darajasida muvofiqlashtirilgan
saqlash strategiyasi ishlab chiqilishi zarur.Xalq cholg‘ularini himoya qilish va ularni
ommalashtirish, madaniy merosni asrab-
avaylashga xizmat qilishi bilan birga, milliy g‘urur va
identitetni mustahkamlashga ham katta hissa qo‘shadi. Demak, xalq cholg‘ulari –
bu faqat
musiqa asbobi emas, balki tirik tarix va milliy ruh timsolidir. Ularni asrash
–
bu kelajakka
bo‘lgan mas’uliyatli yondashuvdir.
REFERENCES
1.
Abdullaev, T. (2008). O‘zbekiston xalq cholg‘ulari tarixi. Toshkent: Sharq.
2.
Karimov, S. (2015). Xalq cholg‘ularining etnografik tadqiqoti. Madaniyat va San’at,
3(15), 45-53.
3.
Атаджанов
,
Ж
. (2019).
Ўзбек
халқ
чолғулари
:
тарихи
ва
турлари
.
Тошкент: “Мерос”
нашриёти.
4.
Раҳимов, Б. (2020). Мусиқий меросимиз ва уни асраш масалалари. “Санъат
ва
маданият” журнали, №2, 45–
52-
бетлар
.
5.
Zokirova, N. (2021). "Traditional Uzbek Instruments in Modern Ethnomusicology."
Central Asian Journal of Art Studies, Vol. 5(3), 73
–
81.
6.
Нурматова
,
Д
. (2018).
Этномузыковедение
и
народные
инструменты
Узбекистана
.
Самарқанд: СамДПИ нашриёти.
