1721
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
BAXSHICHILIK SANʼATI ORQALI MILLIY ONG VA TARIXIY XOTIRANI
SHAKLLANTIRISH
Kenjebaeva Sabira Saylauovna
Ajiniyaz atindagi NMPI Muzıka kafedrası docenti
Matnazarova Barshinay
Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Musiqa tálimi
yónalishi 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15540169
Annotatsiya. Ushbu maqolada baxshichilik san’ati milliy ong va tarixiy xotirani
shakllantirishdagi o‘rni va ahamiyati yoritiladi. O‘zbek xalq og‘zaki ijodining boy qatlamlaridan
biri sifatida baxshichilik orqali tarixiy voqealar, milliy qahramonlar, urf-odat va qadriyatlar
asrlar davomida avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda. Maqolada baxshichilikning xalq xotirasidagi
roli, dostonlarning tarbiyaviy va g‘oyaviy kuchi hamda bugungi kunda bu san’atni saqlab qolish
va rivojlantirish masalalari zamonaviy yondashuvlar bilan tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: baxshichilik san’ati, milliy ong, tarixiy xotira, og‘zaki ijod, doston,
ma’naviyat, madaniy meros, xalq ijodi.
Milliy ong va tarixiy xotira har bir xalqning o‘zligini anglash, milliy g‘ururini
shakllantirish va o‘z madaniyatini saqlab qolishda hal qiluvchi omillardandir. Aynan shu
jarayonlarda og‘zaki xalq ijodi, xususan, baxshichilik san’ati alohida o‘rin tutadi. Baxshichilik
faqat doston aytish emas, balki xalqning tarixiy tajribasi, orzu-umidlari, azaliy urf-odatlari va
ma’naviy qadriyatlarini ifodalovchi kuchli vositadir. Dostonlar orqali xalq o‘zining o‘tgan
hayotini, qahramonlarini, tarixiy voqealarini eslab qoladi va ularni kelgusi avlodlarga estetik
shaklda yetkazadi. Bugungi kunda bu san’atning yoshlar tarbiyasidagi o‘rni, milliy ongni
yuksaltirishdagi ta’siri va uni asrash masalalari dolzarb bo‘lib bormoqda.
Baxshichilik san’ati o‘zbek xalqining asrlar davomida shakllanib kelgan og‘zaki ijodiy
an’analarining markaziy turlaridan biridir. Baxshilar dostonlarni nafaqat yoddan aytishadi, balki
ularni hayotiy, hissiy va estetik mahorat bilan ifodalaydilar. Ushbu ijro jarayonida xalqning
tarixiy xotirasi jonlanadi. Alpomish, Go‘ro‘g‘li, Rustamxon, Ravshan, Kuntug‘mish kabi
dostonlar orqali xalq o‘z qahramonlarini taniydi, ularga havas qiladi, ularning harakatlaridan
ibrat oladi. Bu jarayonda milliy g‘urur, vatanparvarlik, jasorat, sadoqat, adolatparvarlik kabi
qadriyatlar shakllanadi.Baxshichilikda tarixiy haqiqatlar badiiy ifoda vositalari bilan boyitilib,
tinglovchining tasavvurini kengaytiradi. Masalan, Go‘ro‘g‘li dostoni orqali xalq nafaqat
qahramonlikni, balki xalqning erkinlikka intilishi, zulmga qarshi kurashi va adolat sari intilishini
anglaydi. Bu obrazlar orqali tarixiy xotira faqat faktlar emas, balki hissiyotlar, ruhiy kechinmalar
orqali jonlanadi. Shuning uchun ham baxshichilik milliy ongni shakllantirishda juda ta’sirchan
vosita hisoblanadi.Bundan tashqari, baxshichilik san’ati til boyligini saqlash va rivojlantirish,
xalq maqollari, iboralar, tasviriy vositalarni kelajak avlodlarga yetkazishda muhim manba bo‘lib
xizmat qiladi. Har bir dostonning matni xalq tili va tafakkurining yuksak namunasi sifatida
qaraladi. Bu esa nafaqat badiiy, balki pedagogik jihatdan ham baxshichilikni o‘rganish va targ‘ib
etish zarurligini ko‘rsatadi.Zamonaviy davrda baxshichilik san’ati turli shakllarda davom
etmoqda. Raqamlashtirilgan dostonlar, audio va video yozuvlar, ijtimoiy tarmoqlarda
tarqatilayotgan baxshi chiqishlari, ta’lim muassasalarida o‘tkazilayotgan doston kechalari bu
an’anani saqlab qolish va ommalashtirishga xizmat qilmoqda. Shuningdek, baxshilar
maktablarining tashkil etilishi, folklor ekspeditsiyalari, yosh iste’dodlarni tayyorlashga
1722
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
qaratilgan tanlov va loyihalar bu san’atni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Eng muhimi, bu
faoliyatlar orqali xalqning tarixiy xotirasi zamonaviy avlod ongida tiklanmoqda.Baxshichilik
san’ati o‘zining ichki tuzilishi, poetik kuchi va badiiy ifodasi bilan xalq tafakkurining chuqur
qatlamlarini ifodalaydi. Dostonlar orqali xalq o‘zining tarixiy tajribasini, ijtimoiy
munosabatlarini, qadimiy dunyoqarashini badiiy vositalar bilan shakllantiradi. Bu san’atda milliy
tarix muayyan obrazlar, voqealar va motivlar orqali jonli tarzda ifodalangan. Misol uchun,
"Alpomish" dostoni o‘zbek xalqining o‘z yurtini himoya qilish, oilaviy sadoqat, do‘stlik va
mardlik kabi eng asosiy qadriyatlarini timsollashtiradi. Bu kabi dostonlarda tarixiy haqiqat
badiiy obrazlarda mujassamlanadi va xalq xotirasida unutilmas iz qoldiradi.Tarixiy xotira — bu
faqat o‘tmishni bilish emas, balki u orqali bugungi kunni tushunish, undagi ijtimoiy-axloqiy
saboqlarni chiqarishdir. Baxshichilikda dostonlar ana shu jihatdan muhim vosita bo‘lib, tarixiy
voqealarni badiiy tafakkur orqali talqin qilishga xizmat qiladi. Bu esa dostonlarni milliy ongni
uyg‘otuvchi, ma’naviy o‘zlikni anglatuvchi kuchli madaniy manbaga aylantiradi. Doston
qahramonlarining faoliyati orqali o‘quvchi yoki tinglovchi o‘zligini anglaydi, o‘z xalqining tarixi
bilan faxrlanish hissini his qiladi.Baxshilar ijrosidagi dostonlar faqat eshitish emas, balki ko‘rish
va his qilish orqali ham ta’sir o‘tkazadi. Baxshining ohangidagi jo‘shqinlik, cholg‘u
asboblarining ritmi, badiiy tilning obrazga boyligi tinglovchida estetik zavq uyg‘otibgina
qolmay, u orqali tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatadi. Ana shu hissiy kuch baxshichilikni boshqa san’at
turlaridan ajratib turadi va uni o‘zbek xalqining o‘ziga xos madaniy fenomeni sifatida
shakllantiradi.Bugungi kun sharoitida baxshichilik san’atining ta’lim tizimidagi o‘rni ham tobora
ortib bormoqda. Ayrim ta’lim muassasalarida baxshichilik bo‘yicha ixtisoslashtirilgan darslar,
doston tahlillari, milliy qadriyatlar asosida tashkil etilgan ochiq saboqlar o‘tkazilmoqda. Bu
orqali o‘quvchilarda tarixiy ong va milliy identifikatsiya (o‘zlikni anglash) kuchaymoqda.
Shuningdek, zamonaviy pedagogik texnologiyalar yordamida dostonlar asosida interaktiv ta’lim
vositalari yaratilmoqda. Masalan, audio-dostonlar asosida tinglab tushunish mashqlari, sahna
ko‘rinishlari, doston asosida esse yozish yoki qahramonlar tahlili orqali tanqidiy fikrlashni
shakllantirish kabi usullar yoshlarning ham madaniy saviyasini, ham ifoda qobiliyatini
rivojlantiradi.Yana bir muhim jihat shuki, baxshichilik san’ati millatlararo do‘stlikni ham
mustahkamlovchi vosita hisoblanadi. Markaziy Osiyo xalqlari — o‘zbek, qoraqalpoq, turkman,
tojik va qozoq baxshichilik maktablari o‘rtasidagi o‘xshashliklar umumiy tarixiy ildizlarga borib
taqaladi. Dostonlarda o‘zaro madaniy almashinuv, urf-odatlar va tarixiy qahramonlar orqali
xalqlararo yaqinlik mustahkamlanadi. Bu jihat ham baxshichilikning faqat estetik emas, balki
ijtimoiy va siyosiy ahamiyatini ko‘rsatadi.Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar yordamida
baxshichilik san’atini yangi bosqichga olib chiqish imkoniyati kengaymoqda. Virtual muzeylar,
onlayn kutubxonalar, mobil ilovalar, 3D animatsiyalar va podkastlar orqali dostonlarni turli
formatlarda targ‘ib qilish mumkin. Bu esa, bir tomondan, yosh avlodni raqamli vositalar orqali
milliy merosga qiziqtirsa, ikkinchi tomondan, ushbu san’atni xalqaro miqyosda tanitish
imkoniyatini beradi. Masalan, UNESCO tomonidan baxshichilik nomoddiy madaniy meros
sifatida e’tirof etilgani uning xalqaro darajadagi ahamiyatini yana bir bor
tasdiqlaydi.Yuqoridagilardan kelib chiqib, baxshichilik san’ati nafaqat xalq og‘zaki ijodi
namunasi, balki milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani jonlantirish, yoshlarni ma’naviy jihatdan
tarbiyalashning kuchli vositasi ekanini ko‘rish mumkin. Uning zamonaviy ta’lim, madaniyat va
ijtimoiy ong rivojidagi o‘rni tobora ortib bormoqda.
Baxshichilik nafaqat o‘tmishni eslash, balki hozirgi zamon muammolarini xalqona ruhda
tushunish va ifoda etish vositasi sifatida ham ahamiyatga ega. Bugungi kunda baxshilar dostonlar
1723
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
bilan bir qatorda, yangi zamon mavzulariga ham murojaat qilmoqda. Ular orqali zamonaviy
qahramonlar, vatan himoyasi, mehnatsevarlik, insonparvarlik kabi tushunchalar ilgari
surilmoqda. Bu esa baxshichilikni doimiy rivojda bo‘lgan, xalq bilan hamnafas san’at turi
sifatida qarash imkonini beradi.
Xulosa:
Baxshichilik san’ati xalqimizning tarixiy xotirasi va milliy ongini shakllantirishda beqiyos
ahamiyatga ega. Bu san’at orqali xalq o‘zining o‘tmishini, qadriyatlarini, orzu-umidlarini badiiy
va obrazli shaklda ifodalaydi. Bugungi globallashuv sharoitida milliy madaniyatni asrash, yosh
avlodni o‘zlikni anglash ruhida tarbiyalashda baxshichilik san’atining o‘rni beqiyosdir. Uni
chuqur o‘rganish, rivojlantirish va targ‘ib etish bugungi avlodning dolzarb vazifalaridandir.
Baxshichilik — bu o‘tmish bilan bugun, bugun bilan kelajak o‘rtasidagi ma’naviy ko‘prikdir.
REFERENCES
1.
G‘afurov A.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi
. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti
2.
Hasanov M.
Folklor va xalq tafakkuri
. Toshkent: Fan nashriyoti
3.
Qahhorova D.
Baxshichilik va dostonchilik san’ati
. Samarqand: SamDU nashriyoti
4.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti
5.
Oripov A.
Adabiyot, milliy ong va ma’naviyat
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti
