2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
337
ZAMONAVIY DAVRDA BAXSHICHILIK AN'ANALARINING SAQLANISHI VA
RIVOJI
Barshinay Matnazarova
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Musiqa ta'limi
yo'nalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679769
Annotatsiya
. Ushbu maqolada o‘zbek xalq og‘zaki ijodining muhim tarmog‘i bo‘lgan
baxshichilik san’atining zamonaviy davrdagi holati, saqlanishi va rivojlanish yo‘nalishlari tahlil
qilinadi. Baxshichilik nafaqat badiiy ijod, balki milliy o‘zlik va tarixiy xotiraning ifodasi sifatida
namoyon bo‘ladi. Maqolada baxshichilikning an’anaviy uslublari bilan bir qatorda, zamonaviy
sahnaviy ijod, OAVdagi namoyon bo‘lishi hamda davlat siyosatidagi o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
baxshichilik, og‘zaki ijod, xalq san’ati, an’ana, folklor, madaniy me'ros,
zamonaviylik.
СОХРАНЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ТРАДИЦИЙ БАХШИЧЕСТВА В СОВРЕМЕННЫЙ
ПЕРИОД
Аннотация.
В статье анализируются состояние, сохранение и тенденции
развития искусства бахши — важной отрасли узбекского народного устного творчества
— в современный период. Бахшичизм проявляется не только как художественное
творчество, но и как выражение национальной идентичности и исторической памяти. В
статье наряду с традиционными методами бахшичизма освещается его роль в
современном сценическом творчестве, его проявление в СМИ и государственной политике.
Ключевые слова:
бахшичизм, устное творчество, народное творчество, традиция,
фольклор, культурное наследие, современность.
PRESERVATION AND DEVELOPMENT OF BAKHSHICH TRADITIONS IN THE
MODERN PERIOD
Abstract.
This article analyzes the state, preservation and development trends of Bakhshi
art, an important branch of Uzbek folk oral art, in the modern period. Bakhshichism is manifested
not only as artistic creation, but also as an expression of national identity and historical memory.
The article, along with the traditional methods of Bakhshichism, highlights its role in modern stage
creation, its manifestation in the media and state policy.
Keywords:
Bakhshichism, oral art, folk art, tradition, folklore, cultural heritage, modernity
Baxshichilik – o‘zbek xalqining qadimiy og‘zaki ijodiy an’anasi bo‘lib, u dostonchilik,
qissa aytish, musiqiy ifoda va improvizatsiyani birlashtirgan betakror san’at turi hisoblanadi.
Baxshilar tarix davomida xalq orasida ma’rifat, vatanparvarlik, ijtimoiy adolat g‘oyalarini
targ‘ib qiluvchi shaxslar bo‘lgan. Zamonaviy globallashuv, axborot texnologiyalarining tez
sur’atda rivojlanishi, urbanizatsiya va yosh avlodning san’atga bo‘lgan munosabati fonida
baxshichilikning saqlanishi muhim ilmiy va madaniy muammo sifatida ko‘rilmoqda.
Metodologiya
Ushbu maqolada baxshichilik an’analarining zamonaviy davrdagi saqlanishi va rivojini
o‘rganishda kompleks yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqotda quyidagi usullar va manbalar asos
sifatida olindi:
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
338
1. Tarixiy-tahliliy metod — baxshichilik san’atining rivojlanish tarixini, uning shakllanish
va o‘zgarish jarayonlarini tahlil qilish uchun ishlatildi. Bu metod orqali milliy va xalqaro hujjatlar,
arxiv materiallari va adabiyotlar o‘rganildi.
2. Komparativ metod — baxshichilik an’analarining boshqa xalq og‘zaki ijod shakllari
bilan solishtirilishi va ularning o‘zaro ta’siri o‘rganildi.
3. Etno-muzikologik tahlil — baxshichilikning musiqiy va poetik xususiyatlari, uning
strukturasi, ijro uslubi hamda an’anaviy elementlari o‘rganildi.
4. Empirik metod — so‘nggi yillarda o‘tkazilgan maydon tadqiqotlari, intervyular,
baxshilar va musiqashunoslar bilan suhbatlar, shuningdek, baxshichilik maktablari va ijodiy
uchrashuvlarda olingan ma’lumotlar asosida tahlil qilindi.
5. Statistik tahlil — baxshichilikni rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlari va ularning
natijalari, shuningdek, baxshichilik san’atiga oid festival va tanlovlarda ishtirok etish darajasi
statistik ko‘rsatkichlari o‘rganildi.
6. Kontent-tahlil — ommaviy axborot vositalarida, internet platformalarida va ijtimoiy
tarmoqlarda baxshichilik haqidagi materiallar tahlil qilindi, shu jumladan zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish darajasi o‘rganildi.
Muhokama
Baxshichilik san’ati — o‘zbek xalq og‘zaki ijodining nodir namunasidir. U ko‘p asrlar
davomida avloddan-avlodga og‘zaki tarzda o‘tib, o‘zining betakror poetikasi, kuy-ohanglari va
dramatik talqini orqali xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy dunyosini ifodalab kelgan. Hozirgi
globallashuv, axborotlashuv va ommaviy madaniyat bosimi ostida baxshichilik an’analarining
saqlanishi dolzarb masalalardan biridir.Bugungi kunda baxshichilik an’analari qishloq va
tumanlarda yashovchi yoshi katta ustoz baxshilar orqali saqlanmoqda. Ayni paytda bu san’atga
bo‘lgan yoshlarning qiziqishi pasayganligi, zamonaviy madaniyat ta’siri, pop madaniyatga
bo‘lgan intilish, baxshichilik san’atining ommaviy axborot vositalarida keng yoritilmasligi kabi
omillar ushbu an’anaga tahdid solmoqda.Shunga qaramay, O‘zbekistonda baxshichilikning
rivojiga qaratilgan bir qator chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan 2019-yilda “O‘zbekiston baxshichilik san’atini rivojlantirish va uni keng
targ‘ib qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaror qabul qilingan. Ushbu qaror asosida viloyatlarda
baxshilar maktablari, mahorat darslari va ijodiy uchrashuvlar tashkil etilmoqda. Bu esa nafaqat
mavjud an’analarni saqlashga, balki yangi baxshilar avlodini shakllantirishga ham xizmat
qilmoqda.Shuningdek, UNESCO tomonidan O‘zbekistonning baxshichilik san’ati 2019-yilda
Insoniyatning nomoddiy madaniy me'rosi ro‘yxatiga kiritilgani ushbu san’atning xalqaro darajada
tan olinganligini bildiradi. Bu esa nafaqat milliy, balki global miqyosda ham baxshichilik
an’analarining qadriyat sifatida e’tirof etilishiga olib keldi.Bugungi kunda baxshichilik faqatgina
xalq og‘zaki ijodining shakli emas, balki madaniy diplomatiya, xalqaro tanlovlar va festivalarda
o‘zbek madaniyatining ramzi sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, yosh avlod vakillari
orasida ijodiy to‘garaklar orqali baxshichilikka bo‘lgan qiziqishni oshirish, maktabgacha va
maktab ta’limida milliy meros elementlarini joriy etish muhim ahamiyat kasb
etmoqda.Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni — ayniqsa internet, ijtimoiy tarmoqlar va
raqamli platformalarni baxshichilik san’atini targ‘ib qilishda kengroq qo‘llash zarur.
Raqamlashtirilgan audio va video yozuvlar, online arxivlar, virtual o‘quv kurslari yordamida bu
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
339
an’anani keng ommaga yetkazish mumkin.Muhokamalar shuni ko‘rsatmoqdaki, baxshichilikning
saqlanishi va rivoji davlat siyosati, mahalliy tashabbuslar va xalqning o‘z madaniyatiga bo‘lgan
munosabatiga bevosita bog‘liqdir. Agar bu san’atga yoshlar orasida qiziqish uyg‘otilsa, u zamon
bilan hamnafas bo‘lgan holda yangi bosqichga ko‘tariladi.
Natijalar
1. Baxshichilikning an’anaviy asoslari
Baxshilar asosan xalq orasidan chiqqan, ustoz-shogird an’anasi asosida yetishgan;
Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlarida baxshichilik an’analari kuchli saqlanib
qolgan.
2. Zamonaviy sahnada baxshichilik
Baxshilar respublika va xalqaro folklor festivallarida faol qatnashmoqda (masalan, “Sharq
Taronalari”);
Baxshichilik bugun estrada san’ati, teatr, va hattoki kino san’atiga ham
integratsiyalashmoqda.
3. Axborot makonida baxshichilik
YouTube, TikTok va Instagram tarmoqlarida baxshilar chiqishlari keng ommalashmoqda;
Ba’zi baxshilar onlayn doston aytish loyihalarini boshlagan (masalan, “Jonli baxshilar
anjumani” YouTube loyihasi).
4. Davlat siyosati va madaniy qo‘llab-quvvatlash
2019-yilda “O‘zbekiston xalq baxshisi” unvoni joriy etildi;
Baxshichilik 2021-yilda UNESCO tomonidan nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga
kiritildi.Baxshichilik — bu milliy xotira va estetik qarashlarning uyg‘un namunasi bo‘lib, u
nafaqat san’at, balki axloqiy, tarbiyaviy va mafkuraviy funktsiyani ham bajargan. Bugungi kunda
bu an’ananing zamonaviy sharoitga moslashuvi zaruratga aylangan. Biroq, bu moslashuv
an’anaviylikdan voz kechish emas, balki uni yangi avlodga tushunarli shaklda
yetkazishdir.Baxshilarning onlayn platformalardagi faolligi – bu an’anaviy san’atning raqamli
transformatsiyasidir. Bu holat baxshichilikni faqat marosim yoki to‘y san’ati sifatida emas, balki
ijtimoiy-madaniy muloqot vositasi sifatida ko‘rsatadi.Shu bilan birga, ayrim hududlarda
baxshichilik maktablarining yetishmasligi, yosh avlodning bu san’atga qiziqishining sustligi kabi
muammolar mavjud. Shu bois, baxshichilikni saqlash uchun uni maktab ta’limiga integratsiya
qilish, multimedia vositalar orqali targ‘ib qilish zarur.
Xulosa
Baxshichilik o‘zbek xalqining bebaho ma’naviy merosidir. Uning zamonaviy sharoitda
saqlanishi va rivojlanishi – xalq o‘zligini, tarixiy ongini va badiiy tafakkurini saqlab qolish
garovidir. An’anani saqlash, uni zamon ruhiga mos holda yangilash orqali bu san’at turini kelajak
avlodga yetkazish mumkin. Baxshichilikning UNESCO darajasida e’tirof etilishi esa uni xalqaro
maydonda targ‘ib qilish uchun katta imkoniyatdir.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov M. O‘zbek xalq baxshichiligi: tarix va taraqqiyot. – Toshkent: Fan, 2012.
2.
Boboyorov S. Folklor va zamonaviylik. – Samarqand, 2019.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
340
3.
UNESCO Nomoddiy madaniy meros ro‘yxati: https://ich.unesco.org
4.
Qodirov Sh. Xalq og‘zaki ijodi va baxshichilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020.
5.
Nurmatov A. Baxshilar va dostonchilik san’ati. // “O‘zbekiston san’ati” jurnali, 2021-yil,
№4.
6.
Tohirov B. Raqamli makonda folklor: imkoniyat va xavf. – Toshkent, 2023.
