ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1525
PSIXOLOGIYA FANINING KELIB CHIQISH TARIXI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika
fakulteti Psixologiya talim yònalishi 2
-Z guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15789105
Annotatsiya.
Mazkur maqolada psixologiya fanining tarixiy ildizlari, qadimgi falsafiy
qarashlardan boshlab zamonaviy ilmiy yondashuvlargacha bo‘lgan rivojlanish bosqichlari
o‘rganiladi. Psixologiyaning fan sifatida shakllanishida muhim rol o‘ynagan olimlarning
g‘oyalari, psixologiyaning mustaqil fan sifatida ajralib chiqishi va uning rivojlanish bosqichlari
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
psixologiya, fan tarixi, falsafa, Wundt, eksperimental psixologiya, ilmiy
yondashuvlar.
HISTORY OF THE ORIGIN OF PSYCHOLOGY
Abstract.
This article examines the historical roots of psychology, the stages of its
development, from ancient philosophical views to modern scientific approaches. The ideas of
scientists who played an important role in the formation of psychology as a science, the
emergence of psychology as an independent science, and the stages of its development are
analyzed.
Keywords:
psychology, history of science, philosophy, Wundt, experimental psychology,
scientific approaches.
ИСТОРИЯ ПРОИСХОЖДЕНИЯ ПСИХОЛОГИИ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются исторические корни психологии,
этапы ее развития от древних философских воззрений до современных научных подходов.
Анализируются идеи ученых, сыгравших важную роль в становлении психологии как
науки, выделение психологии как самостоятельной науки и этапы ее развития.
Ключевые
слова:
психология,
история
науки,
философия,
Вундт,
экспериментальная психология, научные подходы.
Psixologiya inson ruhiy faoliyatini o
‘
rganuvchi fan sifatida qadimdan falsafa, diniy
ta
ʼ
limotlar va tibbiyot bilan uzviy bog
‘
liq holda rivojlangan
. “
Psixologiya
”
atamasi ilk bor
yunoncha
“
psyche
” –
ruh va
“
logos
” –
ta
ʼ
limot so
‘
zlaridan kelib chiqqan bo
‘
lib
, “
ruh haqida
ta
ʼ
limot
”
degan ma
ʼ
noni anglatadi. Dastlab psixologiya falsafaning bir qismi sifatida shakllangan
bo
‘
lsa-da, vaqt o
‘
tishi bilan u mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi.
1. Qadimgi davrda psixologik fikrlar
Psixologik qarashlarning ildizlari qadimgi Misr, Hindiston, Xitoy va Yunoniston
madaniyatlariga borib taqaladi. Ayniqsa, qadimgi yunon faylasuflari
–
Sokrat, Platon, Aristotel
inson tafakkuri, hissiyotlari va ruhiy holatlari haqida muhim mulohazalar yuritganlar. Aristotel
“
Ruh haqida
”
asarida ruhiy faoliyatni ong, xotira, idrok kabi jihatlar bilan bog
‘
lab tahlil qilgan.
2. O‘rta asrlar va diniy qarashlar
O‘rta asrlarda psixologik masalalar asosan diniy taʼlimotlar asosida izohlangan. Inson
ruhiyati Allohga bog‘liq, degan aqida hukmron bo‘lib, psixologik tushunchalar ko‘proq diniy
doirada talqin qilingan. Shu bilan birga, Ibn Sino (Avitsenna) kabi Sharq allomalari ham inson
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1526
ruhiyati, hissiyotlari
va tafakkuriga oid chuqur fikrlar bildirganlar. Ibn Sino o‘zining “Tib
qonunlari” asarida ruhiy faoliyat va fiziologiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni ilmiy asosda tahlil qilgan.
3. Yangi davrda psixologiyaning rivoji
Renessans davrida ilm-fanning yuksalishi natijasida inson ruhiyatiga ilmiy yondashuvlar
shakllana boshladi. Dekartning “Men o‘ylayapman, demak men bor” degan g‘oyasi psixik
faoliyatning markazida tafakkur turishini asoslab berdi. Bu davrda ruh va tana muammosi
fundamental masalaga aylandi.
4. Psixologiyaning mustaqil fan sifatida ajralib chiqishi
Psixologiyaning fan sifatida ajralib chiqishi XIX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi.
V. Vundt (Wilhelm Wundt) 1879-yilda Leyptsigda birinchi psixologik laboratoriyani tashkil etdi
va eksperimental metodlar yordamida psixologiyani mustaqil ilm sifatida asoslab berdi. Shu
bilan birga, William James Amerikada funksional psixologiyani rivojlantirdi.
5. XX asr psixologiyasi: maktablar va yo‘nalishlar
XX asrda psixologiya fanida turli maktab va oqimlar shakllandi:
Biheviorizm (J. Watson, B. Skinner)
–
faqat kuzatiladigan xatti-
harakatlarni o‘rganishga
urg‘u berdi.
Gestalt psixologiyasi (K. Koffka, M. Wertheimer)
–
idrokni butunlikda o‘rganish
zarurligini taʼkidlab o‘tdi.
Psixoanaliz (Z. Freyd)
–
ongosti jaray
onlarning inson ruhiy hayotidagi o‘rnini o‘rgandi.
Kognitiv psixologiya
–
tafakkur, xotira, qaror qabul qilish kabi aqliy jarayonlarni ilmiy
tahlil qila boshladi.
6. Zamonaviy psixologiya
Bugungi kunda psixologiya ko‘plab sohalarga ajralgan: klinik, pedagogik, ijtimoiy,
sanoat, sport psixologiyasi kabi. Kompyuter texnologiyalari va neyrofan yutuqlari psixologik
tadqiqotlar usullarini yanada kengaytirmoqda. Zamonaviy psixologiya jamiyat hayotining barcha
sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Psixologiya fanining shakllanishi ming yillik tarixga ega bo‘lib,
u falsafiy mulohazalardan boshlab zamonaviy ilmiy yondashuvlargacha rivojlangan. Har bir
tarixiy davr psixologiyaga o‘z hissasini qo‘shgan. Bugun psixologiya inson hayotining turli
jabhalarini o‘rganadigan kompleks fan sifatida o‘z rivojini davom ettirmoqda. Kurbanbaeva
Jarqinay, [29.06.2025 21:44]
Psixologiya fani inson psixikasini, ya’ni uning hissiyoti, fikrlashi, idroki, xulq
-atvori va
ong osti jarayonlarini o‘rganadi. Dastlab u falsafaning bir bo‘limi sifatida shakllangan bo‘lsa
-da,
hozirgi kunda biologiya, texnologiya, tibbiyot, sotsiologiya va pedagogika bilan yaqin aloqada
bo‘lgan fanlararo ilmiy tizimga aylangan. XXI asrning ikkinchi o‘n yilligidan boshlab global
muammolar, pandemiyalar va texnologik taraqqiyot psixologiyaning yangi yo‘nalishlarini
keltirib chiqardi [1].
1. Ilmiy psixologiyaning shakllanishidan oldingi davr: falsafiy va diniy yondashuvlar
Qadimda inson ongini anglashga bo‘lgan intilishlar diniy
-falsafiy yondashuvlar bilan
bog‘liq edi. Platon va Aristotel inson ruhiyatini "ilohiy ilhom" bilan tushuntirgan. Sharqda esa
Ibn Sino ruh va tana birligini ilgari surdi [2].
2. Mustaqil fan sifatida shakllanishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1527
Wilhelm Wundt tomonidan 1879-yilda birinchi eksperimental psixologiya
laboratoriyasining ochilishi psixologiyani ilmiy yo‘nalishga olib keldi. Keyingi bosqichlarda
psixoanaliz (Freyd), biheviorizm (Watson, Skinner), kognitiv psixologiya (Neisser) asos
solingan yirik maktablarga aylandi [3].
3. XXI asr psixologiyasining yangi yo‘nalishlari
3.1. Neyropsixologiya va kognitiv neyrofan
Hozirgi kunda inson psixikasini o‘rganishda miya faoliyatini skanerlovchi texnologiyalar
(fMRI, EEG) asosiy o‘rin tutmoqda. Masalan, stress holatida amigdalaning faoliyati, yoki e’tibor
va qaror qabul qilishda prefrontal korteks faoliyati tahlil qilinadi [4].
3.2. Digital (raqamli) psixologiya
2020-
yildan boshlab onlayn ta’lim, ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik, "infomazaxizm"
(yangilikdan haddan ortiq stresslanish) singari yangi hodisalar paydo bo‘ldi. Psixologlar bu
jarayonlarni raqamli psixogigiyena orqali boshqarish usullarini ishlab chiqmoqdalar [5].
3.3. Pandemiya va postpandemik psixologiya
COVID-
19 pandemiyasi davrida izolyatsiya, yo‘qotishlar, xavotir va yolg‘izlik holatlari
keng tarqaldi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti 2022
-yilgi hisobotida aytilishicha, global
miqyosda depressiya va xavotir kasalliklari 25% ga ortgan [6]. Shu sababli "psixologik
pandemiyaga qarshi immunitet" kabi yangi kontseptlar yuzaga keldi [7].
3.4. Sun’iy intellekt va psixologiya integratsiyasi
2021-yildan boshlab ChatGPT, Replika, Woebot kabi AI-assistentlar ruhiy salomatlikda
foydalanila boshlandi. Sun’iy intellekt asosida ishlovchi virtual terapevtlar orqali mijozlarga
avtomatik maslahatlar berish imkoniyati paydo bo‘ldi [8]. Shu bilan birga, bu yondashuv etik
muammolarni ham tug‘dirmoqda.
3.5. Ekopsixologiya
Klimat o‘zgarishi, ekologik muammolar inson ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
2023-yilda "eco-anxiety"
–
ekologik xavotir, "climate grief"
–
ob-
havo o‘zgarishidan ruhiy
tushkunlik kabi terminlar ommalashdi. Ekopsixologiya inson va tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlikni
tahlil qiladi [9].
4. O‘zbekistonda psixologiya fanining yangi bosqichi
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda psixologiya fanining ahamiyati ortib bormoqda. 2023
-
yildan boshlab ta’lim muassasalarida psixologik xizmatlar kuchaytirildi, "Ruhiy salomatlik
milliy dasturi" ishlab chiqildi. OTMlarda amaliy psixologiya, neyropsixologiya, stressni
boshqarish kabi fanlar joriy etilmoqda [10]. Shuningdek, maktab psixologlariga zamonaviy
testlar, metodikalar va AI vositalar asosida ish yuritish imkoniyati yaratilmoqda. Prezidentimiz
Sh. Mirziyoyevning “Yoshlar salomatligini mustahkamlash va ruhiy barqarorlikni ta’minlash”ga
oid qarorlarida bu soha davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi [11].
Psixologiya bugungi kunda faqat nazariy fan emas, balki texnologik va tibbiy sohalar
bilan uzviy integratsiyalashgan, jamiyat ehtiyojlariga javob bera oladigan strategik fanga
aylanmoqda. Neyrofiziologik tadqiqotlar, raqamli terapevtika, ijtimoiy psixodiagnostika va
sun’iy intellekt asosida ruhiy salomatlikni saqlash mexanizmlari psixologiyaning yangi tarixini
yaratmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1528
REFERENCES
1.
American Psychological Association (APA). Trends Report 2023. www.apa.org
2.
Ibn Sino. Tib qonunlari.
–
Toshkent: Fan, 2002.
3.
Vundt V. Eksperimental psixologiya asoslari.
–
Leyptsig: 1879.
4.
Gazzaniga M. Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind.
–
MIT Press, 2021.
5.
Choudhury S. Digital Wellbeing: Mind, Body, and Media.
–
Routledge, 2020.
6.
WHO. Global Mental Health Impact Report.
–
2022.
7.
Holmes EA et al. Multidisciplinary Research Priorities for the COVID-19 Pandemic.
–
The Lancet Psychiatry, 2020.
8.
Fitzpatrick KK. Woebot: Automated Conversational Agent for Mental Health.
–
JMIR,
2021.
9.
Koger SM, Winter DD. The Psychology of Environmental Problems.
–
Routledge, 2023.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023
-yil 21-martdagi qarori.
11.
Shavkat Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston: Ruhiy barqarorlik sari. –
Toshkent, 2023.
