ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
32
PSIXOLOGIYADA YANGI YOʻNALISHLARNING PAYDO BOʻLISHI: SABABLARI,
JARAYONI VA AHAMIYATI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika fakulteti
Psixologiya talim yònalishi 2-Z guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15805845
Annotatsiya. Ushbu maqolada psixologiya fanida yangi yoʻnalishlarning yuzaga kelish
sabablari, ularning shakllanish bosqichlari, zamonaviy ilmiy-texnik taraqqiyot bilan bogʻliqligi
va psixologik amaliyotga ta’siri tahlil qilinadi. Yangi yoʻnalishlarning yuzaga kelishi inson ruhiy
olamini chuqurroq anglash, ijtimoiy va madaniy muhitdagi oʻzgarishlarga javob berish
zaruratidan kelib chiqqan. Maqolada kognitiv psixologiya, neyropsixologiya, pozitiv
psixologiya, transpersonal psixologiya kabi yoʻnalishlar misolida bu jarayon yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Yangi psixologik yo‘nalishlar, kognitiv psixologiya, neyropsixologiya,
zamonaviy psixologiya, fan taraqqiyoti, transpersonal psixologiya, integrativ yondashuvlar.
THE EMERGENCE OF NEW DIRECTIONS IN PSYCHOLOGY: CAUSES, PROCESS,
AND IMPORTANCE.
Abstract. This article analyzes the reasons for the emergence of new directions in
psychology, the stages of their formation, their connection with modern scientific and
technological progress, and their impact on psychological practice. The emergence of new
directions stems from the need for a deeper understanding of the human spiritual world and the
need to respond to changes in the social and cultural environment. The article covers this
process using examples from areas such as cognitive psychology, neuropsychology, positive
psychology, and transpersonal psychology.
Keywords: New psychological trends, cognitive psychology, neuropsychology, modern
psychology, scientific progress, transpersonal psychology, integrative approaches.
ПОЯВЛЕНИЕ НОВЫХ НАПРАВЛЕНИЙ В ПСИХОЛОГИИ: ПРИЧИНЫ,
ПРОЦЕСС И ЗНАЧЕНИЕ.
Аннотация. В данной статье анализируются причины возникновения новых
направлений в психологии, этапы их формирования, их связь с современным научно-
техническим прогрессом и их влияние на психологическую практику. Возникновение новых
направлений обусловлено необходимостью более глубокого понимания духовного мира
человека, реагирования на изменения в социальной и культурной среде. В статье этот
процесс освещается на примере таких направлений, как когнитивная психология,
нейропсихология, позитивная психология и трансперсональная психология.
Ключевые слова: Новые психологические направления, когнитивная психология,
нейропсихология, современная психология, развитие науки, трансперсональная
психология, интегративные подходы.
Psixologiya inson tafakkuri, xulq-atvori va ichki kechinmalarini oʻrganadigan fan sifatida
doimiy rivojlanib bormoqda. Ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, jamiyatdagi ijtimoiy oʻzgarishlar va
yangi ilmiy metodologiyalar psixologiyaning doim yangilanishini taqozo qiladi. Shu sababli har
bir davr o‘ziga xos yangi psixologik yo‘nalishlarning vujudga kelishiga sabab bo‘lmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
33
1. Yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lishining sabablari
Psixologiyada yangi yoʻnalishlar quyidagi asosiy omillar taʼsirida paydo boʻladi:
Ilmiy paradigmalarning o‘zgarishi (masalan, behaviorizmdan kognitiv yondashuvga
o‘tish) [1].
Texnologik taraqqiyot (kompyuterlar, neyrotexnika, sunʼiy intellekt) orqali yangi
tadqiqot metodlarining yaratilishi [2].
Jamiyatda stress, emotsional muammolar, ruhiy salomatlik muammolarining ortishi.
Psixologiyaning boshqa fanlar bilan integratsiyasi (biologiya, informatika, sotsiologiya
bilan uyg‘unlashuvi).
2. Asosiy yangi yo‘nalishlar
Kognitiv psixologiya. Bu yo‘nalish inson tafakkuri, e’tibor, xotira va idrokni o‘rganishga
yo‘naltirilgan. 1950–60-yillarda behaviorizmga nisbatan muqobil yondashuv sifatida
shakllangan [3].
Neyropsixologiya. Psixologik hodisalarni miyaning tuzilmasi va funksiyasi bilan bogʻliq
holda o‘rganadi. Bu yo‘nalish zamonaviy neyroximoya va nevrologiya bilan chambarchas
bog‘liqdir [4].
Pozitiv psixologiya. Bu yo‘nalish inson salohiyatini ro‘yobga chiqarish, baxt, ijobiy
emotsiyalar, hayotdan qoniqish masalalarini o‘rganishga qaratilgan. Martin Seligman
asoschilaridan biri hisoblanadi [5].
Transpersonal psixologiya. Bu yo‘nalish shaxsning ongdan yuqori holatlarini, ruhiy va
spiritual tajribalarni o‘rganishga e’tibor beradi. Psixoterapiya va falsafiy yondashuvlarni o‘zida
uyg‘unlashtiradi [6].
Madaniy-tarixiy yondashuv (kulturno-istoricheskaya teoriya). Lev Vygotskiy tomonidan
asos solingan bu yo‘nalish inson psixikasini tarixiy-madaniy rivojlanish jarayonida o‘rganishni
taklif qiladi [7].
Sunʼiy intellekt va psixologiya integratsiyasi. Zamonaviy psixologiyada sunʼiy intellekt
yordamida inson xatti-harakatlarini modellashtirish va tahlil qilish yo‘lga qo‘yilmoqda [8].
3. Yangi yo‘nalishlarning amaliy ahamiyati
Yangi psixologik yondashuvlar quyidagi jihatlar bilan ahamiyatlidir:
Klinik psixologiya va psixoterapiyada yangi davolash metodlarining paydo bo‘lishi;
Ta’lim sohasida ta’lim oluvchilarning kognitiv imkoniyatlariga mos uslublarning joriy
etilishi;
Tashkiliy va ishbilarmonlik muhitida psixologik salomatlikni oshirish strategiyalarining
yaratilishi;
Bolalar, nogironlar va stressga uchragan guruhlar bilan ishlashda individual
yondashuvlarni shakllantirish.
Psixologiya fanida yangi yoʻnalishlarning paydo boʻlishi — bu inson ruhiy olamini
chuqur va keng qamrovli tahlil qilish zaruratidan kelib chiqmoqda.
1. Tarixiy kontekstni chuqurlashtirish
Yangi yo‘nalishlar qanday tarixiy zamin va zaruratlar tufayli paydo bo‘lganini yanada
chuqurroq yoritish mumkin:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
34
“XX asr boshlarida psixoanaliz, behaviorizm va gestalt psixologiyasi singari yo‘nalishlar
dominant mavqega ega bo‘lgan bo‘lsa, bu oqimlarga nisbatan tanqidiy yondashuvlar 1960-
yillardan boshlab yangi paradigmalarning paydo bo‘lishiga zamin yaratdi. Kognitiv revolyutsiya
bu jarayonning eng yorqin namunasi bo‘ldi [1].”
2. Zamonaviy yo‘nalishlardan ayrimlarini qo‘shish
Masalan: Kompyuter psixologiyasi (Cyberpsychology): Insonning raqamli muhitdagi
xatti-harakatlarini o‘rganadi — ijtimoiy tarmoqlar, o‘yinlar, virtual haqiqatdagi ruhiy holatlarni
tadqiq qiladi [9].
Ekopsixologiya: Atrof-muhit va inson psixikasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganadi.
Bu yo‘nalish ekologik inqirozga psixologik yechimlar taklif qiladi [10].
3. O‘zbekistonda yangi psixologik yo‘nalishlarning paydo bo‘lishi
So‘nggi yillarda O‘zbekiston psixologiyasida ham zamonaviy yo‘nalishlar
rivojlanmoqda. Masalan, ijtimoiy-psixologik konsalting, psixodiagnostika, psixoterapiya
markazlari, oilaviy psixologiya yo‘nalishlari tobora ommalashmoqda. Psixologik xizmat
ko‘rsatish bo‘yicha davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlov mexanizmlari shakllanmoqda.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, "Yoshlar bilan ishlashda eng asosiy
vazifa ularning qalbini eshitish, tushunish va yo‘l ko‘rsatishdir."
4. Gʻoyat dolzarb iqtiboslar bilan boyitish
Masalan, Martin Seligman shunday degan: “Psixologiya faqat kasalliklar haqida emas,
balki qanday qilib insonlar gullab-yashnashni o‘rganishi haqida ham bo‘lishi kerak.” [5]
5. Ilmiy maqola yakunini kuchaytirish
Yakun qismiga quyidagicha falsafiy-analitik ohang qo‘shish mumkin:“Psixologiyada
yangi yo‘nalishlarning shakllanishi — bu insoniyat tafakkuri va ongining yanada murakkab,
ko‘p qatlamli tabiatini anglashga bo‘lgan intilish mahsulidir. Har bir yangi yo‘nalish bu fanning
boyligi, insonning ichki dunyosini anglashga qaratilgan qadamlardir. Shunday ekan, bu jarayon
doimiy ravishda izlanish, innovatsiya va ehtiyojlar asosida davom etadi.” Har bir yangi
yondashuv o‘zining amaliy va nazariy foydasini ko‘rsatib, fan sifatida psixologiyaning boyib
borishiga xizmat qiladi. Yangi yo‘nalishlarning chuqur o‘rganilishi nafaqat ilmiy izlanishlar,
balki psixologik amaliyotda ham muhim natijalarga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Neisser U. (1967). Cognitive Psychology. Appleton-Century-Crofts.
2.
Gazzaniga M.S., Ivry R.B., Mangun G.R. (2019). Cognitive Neuroscience.
3.
Miller G.A. (1956). "The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our
capacity for processing information". Psychological Review.
4.
Luria A.R. (1973). The Working Brain: An Introduction to Neuropsychology.
5.
Seligman M.E.P., Csikszentmihalyi M. (2000). “Positive Psychology: An Introduction.”
American Psychologist.
6.
Grof S. (1985). Beyond the Brain: Birth, Death and Transcendence in Psychotherapy.
7.
Vygotsky L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes.
8.
Russell S., Norvig P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson.
