150
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
SHAXS SIFATIDA RIVOJLANISHDA KASBNING MASʼULIYATI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika fakulteti.
Psixologiya talim yònalishi 2
-Z guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15824066
Annotatsiya.
Mazkur maqolada shaxs sifatida rivojlanishda kasb tanlash va kasbiy
masʼuliyatning o‘rni psixologik hamda pedagogik nuqtai nazardan yoritilgan. Muallif kasbning
shaxsiy taraqqiyotdagi roli, kasbiy masʼuliyat hissining shakllanishi va bu omilning shaxsiy va
ijtimoiy kamolotga taʼsiri haqida nazariy hamda amaliy mulohazalar bildiradi.
Kalit so‘zlar
: Kasb, shaxs, masʼuliyat, taraqqiyot, kasbiy ong, motivatsiya, o‘zini
anglash.
PROFESSIONAL RESPONSIBILITY IN PERSONAL DEVELOPMENT
Annotation.
This article explores the role of career choice and professional
responsibility in the development of an individual as a personality from psychological and
pedagogical perspectives. The author discusses how career shapes personality growth, how a
sense of professional responsibility is formed, and its impact on personal and social
development.
Keywords
: Profession, personality, responsibility, development, career consciousness,
motivation, self-realization.
ОТВЕТСТВЕННОСТЬ ПРОФЕССИИ В РАЗВИТИИ ЛИЧНОСТИ
Аннотация
. В статье рассматривается значение выбора профессии и
профессиональной ответственности в процессе развития личности. Автор анализирует
взаимосвязь между профессиональной деятельностью и личностным ростом,
формирование чувства ответственности и его влияние на самореализацию и социальную
активность человека.
Ключевые
слова
:
Профессия,
личность,
ответственность,
развитие,
профессиональное сознание, мотивация, самореализация.
Inson hayotidagi eng muhim tanlovlardan biri
—
bu kasb tanlashidir. Kasb nafaqat
moddiy taʼminot vositasi, balki shaxsning ijtimoiy o‘rnini, ichki qoniqish darajasini, jamiyatga
foydalilik darajasini belgilab beruvchi omildir. Shu boisdan, kasb tanlash va kasbda masʼuliyatni
his etish shaxs sifatida yetuklashishning markaziy jihatlaridan biri hisoblanadi. Psixologik
nazariyalarga ko‘ra, shaxsning o‘zini anglash, o‘zini qadrlash, o‘z imkoniyatlarini to‘liq
ro‘yobga chiqarishi ko‘pincha uning kasbiy faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdi
r.
Masalan, A. Maslou o‘zining motivatsiya nazariyasida o‘zini oqlash (samoaktualizatsiya)
ehtiyoji haqida gapirarkan, bu ehtiyoj aynan kasbiy muvaffaqiyat orqali amalga oshishini
taʼkidlaydi. Kasb tanlovidagi aniqlik va unga sadoqat shaxsda masʼuliyat hissini rivojlantiradi.
O‘z faoliyatini jiddiy qabul qilgan inson, o‘z vazifalarini masʼuliyat bilan bajarishga
intiladi, bu esa shaxsiy tartib-
intizom, tashabbuskorlik, o‘z ustida ishlash kabi ijobiy
fazilatlarning shakllanishiga olib keladi. Masʼuliyat –
bu shaxsning o‘z xatti
-harakatlari,
qarorlari va ularning oqibatlari uchun javob berishga tayyorligi. Kasbda masʼuliyat hissi bir
necha omillar orqali shakllanadi:
Tarbiya: oilada va maktabda bolaga mehnatga munosabat, burch va javobgarlik hissi
singdirilishi zarur.
151
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Kasbiy motivatsiya: inson kasbni nafaqat foyda uchun emas, balki o‘zini rivojlantirish
vositasi sifatida qabul qilsa, bu masʼuliyatni oshiradi.
Jamiyat talablari: ijtimoiy talablar, jamoa nazorati va qadriyatlar ham kasbiy masʼuliyatga
taʼsir qiladi.
Pedagogik va tibbiy kasblarda masʼuliyat ayniqsa muhim o‘rin tutadi. Bu yo‘nalishlarda
insonlar taqdiriga bevosita taʼsir qilish ehtimoli mavjudligi sababli, mutaxassis doimiy bilim
yangilashi, etik qoidalarga rioya qilishi lozim.
Kasbiy masʼuliyatga ega shaxs quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi:
Tashabbuskorlik
–
o‘z kasbida innovatsion fikrlashga intiladi;
Tayanch barqarorlik
–
stress holatlarida ham o‘z masʼuliyatini unutmaydi;
Ijtimoiy ishonchlilik
–
jamoada ishonchli hamkor bo‘la oladi;
Axloqiy komillik
–
etik normalarga qatʼiy amal qiladi.
Shuningdek, kasbiy masʼuliyat shaxsning ichki qoniqishini oshirib, uning hayotiy
maqsadlariga erishishda kuchli tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Shaxs sifatida mukammallikka
erishish jarayonida kasb va unga bo‘lgan munosabat o‘ziga xos o‘rin tutadi. Kasbda masʼuliyat
hissining mavjudligi insonni o‘z yo‘lidan adashmaslikka, doimiy rivojlanishga, jamiyatda
munosib o‘rin egallashga undaydi. Shu sababli har bir yoshga kasb tanlashda jiddiy yondashish,
bu yo‘lda masʼuliyatli bo‘lish zarurligi o‘rgatilishi kerak. Zero, shaxsning kamoloti uning
kasbdagi masʼuliyat darajasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shaxsning o‘z
-
o‘zini anglash, o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi ko‘p jihatdan uning kasbiy
faoliyatiga bog‘liqdir. Masalan, A. Maslou tomonidan taklif etilgan ehtiyojlar iyerarxiyasida
yuqori pog‘onada joylashgan "o‘zini oqlash" ehtiyoji insonning o‘z imkoniyatlarini to‘liq amalga
oshirishi orqali namoyon bo‘ladi. Bu jarayon esa, ko‘pincha kasbiy faoliyat orqali ro‘yobga
chiqadi [2].
Masʼuliyat –
bu o‘z harakatlari va ularning oqibatlari uchun javobgarlikni tan olishdir.
Kasbda masʼuliyat quyidagi yo‘llar bilan shakllanadi:
Ijtimoiy muhit va tarbiya: Shaxsning bolalikdan kasbga bo‘lgan munosabati, ota
-onaning,
maktab muhitining taʼsiri asosiy o‘rinda turadi [3].
Kasbiy identifikatsiya: Inson o‘zini muayyan kasb egasi sifatida anglaganida, u ushbu
faoliyatni o‘zining ajralmas qismiga aylantiradi va unga bo‘lgan munosabati ham masʼuliyatli
bo‘ladi [4]. Shuningdek, kasbiy masʼuliyat o‘zini doimiy rivojlantirishga, yangilikka intilishga,
mehnatga ijobiy munosabatda bo‘lishga olib keladi. Bu esa shaxs sifatida o‘sishni
rag‘batlantiradi.
Kasbiy masʼuliyat shaxsda quyidagi ijobiy xususiyatlarni shakllantiradi:
Tashabbuskorlik
–
inson o‘z faoliyatida ilg‘or yondashuvlarni qo‘llaydi;
Stressga bardoshlilik
–
muammolarga masʼuliyat bilan yondashadi;
Etik fazilatlar
–
kasbiy axloqiy meʼyorlarga rioya qiladi;
Hayotdan qoniqish
–
kasbiy muvaffaqiyatlar orqali o‘zini anglashga erishadi [5].
Shu sababli, kasbiy masʼuliyat shaxsiy barkamollikning asosi sifatida qaralishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, kasb shaxs taraqqiyotining ajralmas bir qismi bo‘lib, unga bo‘lgan
masʼuliyat insonning psixologik, axloqiy va ijtimoiy rivojiga kuchli taʼsir ko‘rsatadi. Yoshlarda
kasb tanlash madaniyati va unga bo‘lgan masʼuliyat hissini shakllantirish ularning shaxs sifatida
kamolotini taʼminlaydi. Bu esa kelajakda ijtimoiy jihatdan faol, mustaqil va masʼuliyatli avlodni
tarbiyalashga xizmat qiladi.
152
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maslow A. "Motivation and Personality"
–
Harper & Row, 1954.
2.
Bekhterev V.M. "Psixologiya va hayot"
–
Toshkent: Fan, 1982.
3.
Ayupova N. "Pedagogik psixologiya"
–
Toshkent, 2020.
4.
Erkinov Sh. "Kasbiy faoliyatda shaxs masʼuliyati" –
Ilm-fan, 2018.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Kasbiy taʼlimni rivojlantirish chora
-tadbirlari
to‘g‘risida"gi qarori, 2022
-yil.
