2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
54
OSHQOZON-ICHAK TRAKTI KASALLIKLARI VA GELMINTOZLARDA
LABORATOR TEKSHIRISH USULLARI
Pazilova Nigina Raximjon qizi
Fargʻona Jamoat Salomatligi Tibbiyot Instituti Laboratoriya ishi yoʻnalishi 1-kurs ordinatori.
Dehkanova Nigora Namanjanovna
Fargʻona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Tibbiy va biologik kimyo” kafedrasi mudiri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16401330
Annotatsiya. Ushbu ishda oshqozon-ichak trakti kasalliklari va gelmintozlarda
qoʻllaniladigan laborator tekshirish usullari chuqur oʻrganildi. Zamonaviy diagnostik usullar,
jumladan mikroskopiya, serologik va molekulyar testlar muhim rol oʻynashi ta’kidlandi. OIT
kasalliklari va parazitar infektsiyalarning erta aniqlanishi uchun kompleks laborator tekshiruvlar
muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, maqolada har bir usulning klinik diagnostikadagi roli,
afzalliklari va qoʻllanish holatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari amaliy sogʻliqni saqlashda
diagnostika sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Kirish soʻzlar: OIT, Gelmintoz, ELISA, PCR, Serologiya, Mikroskopiya, Eozinofiliya.
LABORATORY TESTING METHODS IN GASTROINTESTINAL TRACT DISEASES
AND HELMINTOSES
Abstract. This article provides an in-depth study of laboratory testing methods used in
gastrointestinal diseases and helminthiasis. It is emphasized that modern diagnostic methods,
including microscopy, serological and molecular tests, play an important role. Comprehensive
laboratory tests are of great importance for the early detection of OIT diseases and parasitic
infections. The article also analyzes the role, advantages and application cases of each method in
clinical diagnostics. The results of the study serve to improve the quality of diagnostics in
practical healthcare.
Keywords: OIT, Helminthiasis, ELISA, PCR, Serology, Microscopy, Eosinophilia.
Kirish
Oshqozon-ichak trakti kasalliklari (OITK) bugungi kunda eng keng tarqalgan
muammolardan biridir. Bu kasalliklar ovqat hazm qilish jarayonini izdan chiqaradi, umumiy
sogʻliq holatiga salbiy ta'sir koʻrsatadi. Qorinda ogʻriq, ich ketishi, qabziyat, meteorizm, ichak
disbiozi kabi simptomlar bilan kechadi. Ayniqsa bolalar va immuniteti sust kishilar orasida tez-tez
uchraydi.
OITK sababli rivojlanadigan surunkali yalligʻlanishlar va infektsiyalar organizmga kuchli
yuklama beradi. Bu kasalliklarning oʻz vaqtida aniqlanishi va toʻgʻri tashxis qoʻyilishi uchun
laborator diagnostika muhim ahamiyatga ega. Turli etiologiyali gastroenterologik muammolarni
differentsial tashxislashda ham laborator tekshiruvlar asosiy rol oʻynaydi. Shuning uchun OIT
kasalliklarida diagnostikaning zamonaviy usullarini tahlil qilish dolzarbdir.
Gelmintozlar parazitar kasalliklar boʻlib, inson organizmida turli xil gelmintlar – yogʻin,
tasmasimon va ignasimon qurtlar bilan bogʻliq. Ular ichak, jigar, oʻpka, mushak toʻqimalari kabi
a'zolarda joylashib, zaharli modda ajratadi va immunitetni susaytiradi. Gelmintozlar asosan
sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilinmagan joylarda keng tarqalgan. Ular ogʻiz orqali, iflos
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
55
qoʻl, oziq-ovqat, suv orqali yuqadi. Gelmintlarning hayot davri, lokalizatsiyasi va klinik
simptomlari har xil boʻlib, shunga yarasha laborator tashxislash yoʻllari ham farqlanadi.
Masalan, askaridoz, giardioz, tenioz, opisthorchioz kabi kasalliklar oʻziga xos laborator
belgilar asosida aniqlanadi. Tashxislashda najas, qon, siydik, safro namunalarini oʻrganish muhim.
Laboratoriya diagnostikasi shifokorlarga kasallik sabablarini aniqlash, klinik belgilarga
aniqlik kiritish, davolash samaradorligini baholash imkonini beradi. OIT kasalliklari va
gelmintozlarda laborator diagnostika fiziologik suyuqliklar (najas, qon, safro) va toʻqima
namunalarini oʻrganishga asoslanadi. Mikroskopik, biokimyoviy, immunologik, molekulyar
biologik metodlar qoʻllaniladi.
Har bir usulning sezuvchanligi va oʻziga xosligi turlicha. Mikroskopik usulda gelmint
tuxumlari yoki protozoa shakllari aniqlansa, serologik testlarda organizmda mavjud antikorlar
aniqlanadi. Molekulyar usullar esa DNK asosida aniqlik beradi. Diagnostikaning toʻgʻriligini
ta’minlash uchun bir necha turdagi usullarni kombinatsiyalash tavsiya etiladi.
OIT kasalliklarida laborator tashxis qoʻyishda avvalambor najas tahlili, umumiy qon
tahlili, biokimyo, Helicobacter pylori aniqlovchi testlar qoʻllaniladi. Qonning gemogrammasida
eozinofiliya, leykotsitoz kuzatiladi. Najasda yiring, shilliq, qon bor-yoʻqligi, hazm boʻlmagan oziq
moddalarning mavjudligi tekshiriladi. Shuningdek, virusli yoki bakterial gastroenteritni aniqlash
uchun patogenlar (E.coli, Salmonella, Shigella) boʻyicha mikrobiologik analiz qilinadi. Ayrim
holatlarda koproskopiya, najasning pH darajasi, yogʻ va kraxmal mavjudligi aniqlanadi. Ichak
yalligʻlanishlarini aniqlash uchun kalprotektin testlari ham keng qoʻllanilmoqda. Gelmintozlarni
aniqlashda eng muhim bosqich – najasni mikroskopik tekshirishdir. Bu usul orqali helmint
tuxumlari va parazit fragmentlari aniqlanadi. Ba’zi parazitlar uchun najas 3 kun ketma-ket
topshirilishi kerak. Enterobiozda anal soha tamponidan surtmalar olinadi. Trixinellyoz yoki
echinokokkozda esa serologik usullar afzal. Safro, siydik va suyak iligi tekshiruvlari ham ayrim
parazitlarda informativ hisoblanadi. Immunoferment analizlar (IFA), lateks-aglutinatsiya testlari,
antikor-antigen aniqlovchi usullar bilan gelmintlarga aniq tashxis qoʻyish mumkin.
Gelmintozlarning aniqligi koʻp hollarda laborator usul tanloviga bogʻliq boʻladi.
Serologik testlar orqali organizmdagi immun tizimining parazitlarga qarshi reaksiyasi
aniqlanadi. Bu testlar qonda antikor yoki antigen mavjudligini koʻrsatadi. Immunoferment analiz
(ELISA), immunoblot, aglutinatsiya usullari keng tarqalgan. Ayniqsa, qiyin aniqlanuvchi
parazitlar (toxoplasma, echinococcus, trichinella) uchun serologiya juda muhim. ELISA usuli
yordamida bemorda gelmintoz mavjudligini erta bosqichda aniqlash mumkin. Shuningdek, bu
testlar parazit infektsiyalarning bosqichini, surunkalikka oʻtganligini ham koʻrsatadi. Ba’zida
serologik natijalarni tasdiqlash uchun qoʻshimcha mikroskopik yoki molekulyar testlar bilan
kombinatsiyalash lozim boʻladi.
Molekulyar diagnostika texnologiyalari, xususan, polimer zanjir reaksiyasi (PCR) va
ELISA testlari bugungi kunda aniqlik va sezuvchanlik boʻyicha eng ilgʻor usullardan hisoblanadi.
PCR orqali parazit DNKsi aniqlanadi, bu esa past kontsentratsiyadagi infeksiyalarni ham
aniqlash imkonini beradi. Bu usul koʻp vaqt talab qilmaydi, yuqori sezuvchanlik va oʻziga
xoslikka ega. Ayniqsa, protozoa (lamblia, entamoeba) va ayrim gelmintlarni tashxislashda
qoʻllaniladi.
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
56
ELISA esa serologik yoʻl bilan parazitga qarshi immun javobni koʻrsatadi. Bu testlarning
keng tarqalishi zamonaviy laboratoriyalar faoliyatida katta rol oʻynaydi. Laborator tahlillar klinik
tashxisni qoʻyishda asosiy oʻrin egallaydi. OIT kasalliklari va gelmintozlarda laborator natijalar
shifokorga kasallikning turini, bosqichini aniqlash, differentsial tashxis qoʻyish va individual davo
rejasini tanlash imkonini beradi. Masalan, eozinofiliya gelmintozni koʻrsatsa, Helicobacter pylori
aniqlansa – gastrit sababchisi boʻlishi mumkin. Serologik natijalar orqali surunkali yoki oʻtkir
bosqichda ekanligini aniqlash mumkin. Shu sababli laborator tashxis shunchaki tahlil emas, balki
klinik qaror qabul qilishda ishonchli manbadir.
Xulosa
Oshqozon-ichak trakti kasalliklari va gelmintozlar inson salomatligiga jiddiy xavf
soladigan omillardan biridir. Ularning erta aniqlanishi va samarali davosi laborator tashxis sifatiga
bevosita bogʻliq. Zamonaviy laboratoriya usullari – mikroskopiya, biokimyo, serologiya,
molekulyar texnologiyalar – kasalliklarni aniq aniqlash va klinik qarorlarni toʻgʻri qabul qilish
imkonini beradi.
Har bir usulning oʻziga xos afzalliklari bor, ulardan kompleks foydalanish diagnostik
jarayonni mukammallashtiradi. Shu bois, gastroenterologik va parazitar kasalliklarda laborator
tahlillar ahamiyati ortib bormoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
WHO.
Intestinal Worms: Diagnosis and Control
. World Health Organization, 2020.
2.
Cheesbrough M.
Medical Laboratory Manual for Tropical Countries
. Cambridge
University Press, 2006.
3.
Tashkent Medical Academy.
Parazitologiya va laborator tashxis
. TMA, 2021.
4.
Ryan KJ, Ray CG.
Sherris Medical Microbiology
. McGraw Hill, 2018.
5.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX. Fargʻona
davlat universiteti,(3), 51-51.
6.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
7.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
8.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
9.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
10.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX. Fargʻona
davlat universiteti,(3), 51-51.
11.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
57
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
12.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
13.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
14.
ДОМУЛАДЖАНОВ, И. Х., ДЕХКАНОВА, Н. Н., & ЖАМОЛИДДИНОВА, Н. Б. К.
ВОЗДЕЙСТВИЕ ЗАГРЯЗНЕНИЯ АТМОСФЕРЫ НА ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ. 14.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
