2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
58
BIOLOGIK MATERIALLARNI UMUMIY KLINIK TEKSHIRISH USULLAR
Nishonboyeva Muyassarxon Rustamjon qizi
Fargʻona Jamoat Salomatligi Tibbiyot Instituti Laboratoriya ishi yoʻnalishi 1-kurs ordinatori.
Dehkanova Nigora Namanjanovna
Fargʻona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Tibbiy va biologik kimyo” kafedrasi mudiri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16401609
Annotatsiya. Mazkur ishda biologik materiallarning umumiy klinik tekshirish usullari,
ularning asosiy ko‘rsatkichlari va diagnostik ahamiyati yoritilgan. Qon, siydik, najas, balg‘am,
likvor va boshqa materiallar asosida olib boriladigan tahlillar orqali bemorlarning holati aniq
baholanadi. Laborator tahlillar to‘g‘ri bajarilganda va talqin qilinsa, klinik tashxis qo‘yishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Kirish soʻzlar: Gemoglobin, ESR, Leykotsit, Mikroskopik tahlil, Koprogramma, Likvor,
Ferment.
GENERAL CLINICAL EXAMINATION METHODS OF BIOLOGICAL MATERIALS
Abstract. This work covers general clinical examination methods of biological materials,
their main indicators and diagnostic significance. The condition of patients is accurately assessed
through analyzes based on blood, urine, feces, sputum, cerebrospinal fluid and other materials.
Laboratory analyzes, when properly performed and interpreted, serve as an important tool in
clinical diagnosis.
Keywords: Hemoglobin, ESR, Leukocyte, Microscopic analysis, Coprogram, Cervical
fluid, Enzyme.
Kirish
Zamonaviy klinik diagnostikada biologik materiallarni laborator tekshirish usullari
fundamental ahamiyat kasb etadi. Tibbiy amaliyotda qon, siydik, najas, balg‘am, likvor, safro kabi
namunalar asosiy axborot manbai sifatida tahlil qilinadi. Ushbu usullar yordamida nafaqat mavjud
patologik jarayonlar aniqlanadi, balki kasalliklarning bosqichlari, og‘irlik darajalari, shuningdek,
organizmning umumiy holati haqida to‘liq ma’lumot olinadi. Ayniqsa, birlamchi tekshiruvlarda
umumiy klinik tahlillar kasallikni aniqlash va keyingi bosqich diagnostikasini belgilashda asosiy
o‘rin tutadi. Ushbu maqolada biologik materiallarni umumiy klinik tekshirish usullari, ularning
ahamiyati, bajarilish texnikasi va diagnostik imkoniyatlari haqida to‘xtalib o‘tiladi.
Qon – inson organizmidagi eng muhim biologik suyuqliklardan biri hisoblanadi. Uning
umumiy tahlili (UQT) orqali gemoglobin darajasi, eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar miqdori,
eritrotsitlar indeksi, leykotsitar formula, ESR (eritrotsitlar cho‘kish tezligi) kabi ko‘rsatkichlar
aniqlanadi. Bu ko‘rsatkichlar anemiya, yallig‘lanish, infektsiya, gematologik kasalliklar va boshqa
patologiyalarni aniqlashga yordam beradi. Tahlil uchun kapillyar yoki venoz qon olinadi. Tahlil
avtomatik analizatorlar yordamida amalga oshiriladi, biroq ko‘p hollarda mikroskopik baholash
ham talab etiladi. Har bir parametrning referens oralig‘i mavjud bo‘lib, ular bemorning yoshi, jinsi
va umumiy holatiga qarab baholanadi.
Siydik – buyrak va siydik chiqaruv tizimi holatini ko‘rsatib beruvchi eng muhim biologik
materiallardan biridir. Uning umumiy tahlili (UQT) yordamida siydikning rangi, tiniqligi, o‘ziga
xos og‘irligi, pH darajasi, oqsil, glyukoza, keton tanachalari, bilirubin, urobilinogen, qon, nitritlar,
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
59
epitelial hujayralar, silindrlar, kristallar va bakteriyalar mavjudligi baholanadi. Mazkur tahlil
yordamida pielonefrit, glomerulonefrit, diabetik nefropatiya, siydik yo‘llari infeksiyalari kabi
holatlar aniqlanadi. Tahlil uchun ertalabki birinchi siydik namunasi to‘planadi va 1–2 soat ichida
tekshirilishi tavsiya etiladi.
Najasni umumiy tekshirish usuli, ya’ni koprogramma, ovqat hazm qilish tizimi faoliyatini
baholashda muhim o‘rin tutadi. Tahlil davomida najasning fizik xossalari (rangi, tuzilishi, hidi,
miqdori), mikroskopik tarkibi (hazm bo‘lmagan oziq-ovqat qoldiqlari, tolalar, kraxmal, yog‘lar),
patologik aralashmalar (qon, shilliq, yiring) aniqlanadi. Shuningdek, fermentativ buzilishlar,
disbakterioz va parazitlar mavjudligi aniqlanishi mumkin. Tahlil maxsus steril idishda olib boriladi
va najas namunasi iloji boricha tezroq laboratoriyaga yetkazilishi lozim.
Balg‘am – nafas yo‘llarining patologik sekretsiyasi bo‘lib, uning tekshiruvi respirator
kasalliklarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Balg‘am mikroskopik, bakteriologik va sitologik
jihatdan tekshiriladi. Mikroskopik tahlil orqali leykotsitlar, eozinofillar, epitelial hujayralar,
mikobakteriyalar, qo‘ziqorinlar aniqlanadi. Ayniqsa sil kasalligini tashxislashda Ziehl-Neelsen
bo‘yab tekshirish usuli qo‘llaniladi. Balg‘amni ertalab och qoringa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘tal orqali
olish kerak.
Likvor
(orqa
miya
suyuqligi)
asosan
neyroinfektsiyalar,
meningit,
ensefalit,
demiyelinizatsion kasalliklar va miya shishlarini aniqlashda tekshiriladi. Likvor suyuqligi orqa
miyaning bel sohasidan punksiya orqali olinadi. Laboratoriyada uning bosimi, rangi, oqsil va
glyukoza miqdori, hujayra tarkibi, sitologiyasi va mikrobiologik tarkibi aniqlanadi. Ba’zi hollarda
PCR usuli yoki serologik tahlillar qo‘llaniladi. Bu tahlil klinik nevrologik holatni baholashda eng
ishonchli usullardan biridir. Hazm qilish tizimi kasalliklarini aniqlashda safro va me’da shirasi
tarkibi tahlil qilinadi. Bunda fermentlar miqdori, pH darajasi, shilliqlik, yallig‘lanish elementlari,
mikrobial tarkib, shuningdek, shishli hujayralar mavjudligi aniqlanishi mumkin. Tekshiruvlar
endoskopik yoki zondlash yo‘li bilan olinadi. Ushbu tahlillar gepatobiliar tizim, pankreatit, gastrit,
yara kasalligi va boshqa gastroenterologik nosozliklarni aniqlashda yordam beradi.
Xulosa
Biologik materiallarni umumiy klinik tekshirish usullari zamonaviy tibbiy diagnostikaning
eng muhim va asosiy qismini tashkil etadi. Ushbu tahlillar orqali kasalliklarning ilk bosqichlarini
aniqlash, davolash jarayonini nazorat qilish va sog‘lomlik holatini monitoring qilish mumkin.
Diagnostik usullarni to‘g‘ri bajarish, namunalarni olishda aseptik qoidalarga rioya qilish va
tahlil natijalarini to‘g‘ri talqin etish orqali klinik qarorlar sifatli qabul qilinadi. Shunday qilib,
umumiy klinik tahlillar har bir shifokor amaliyotining ajralmas qismi bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov Sh.R., Toshpulatova G.Z. Laborator diagnostika asoslari. – Toshkent, 2020.
2.
World Health Organization. Basic Laboratory Procedures in Clinical Bacteriology. –
Geneva, 2022.
3.
М.Ж. Сельцовский. Клиническая лабораторная диагностика. – Москва: Медицина,
2019.
4.
Tibbiyot va biologiya laboratoriyasi texnologiyasi. O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash
Vazirligi, 2021.
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
60
5.
Rodak B.F. Clinical Hematology Atlas. – Elsevier, 2021.
6.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX. Fargʻona
davlat universiteti,(3), 51-51.
7.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
8.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
9.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
10.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
11.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX. Fargʻona
davlat universiteti,(3), 51-51.
12.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
13.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
14.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
15.
ДОМУЛАДЖАНОВ, И. Х., ДЕХКАНОВА, Н. Н., & ЖАМОЛИДДИНОВА, Н. Б. К.
ВОЗДЕЙСТВИЕ ЗАГРЯЗНЕНИЯ АТМОСФЕРЫ НА ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ. 14.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
