400
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
OQAVA SUVLARI SINTETIK TSEOLITLAR YORDAMIDA TOZALASH VA QAYTA
FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Dehkanova Nigora Namanjanovna
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Tibbiy va biologik kimyo” kafedrasi mudiri.
Ismonova Shodiya Ilhomjon qizi
Fargʻona Jamoat Salomatligi Tibbiyot Instituti Laboratoriya ishi yoʻnalishi 1-kurs ordinatori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16402318
Annotatsiya. Ushbu maqolada oqava suvlarni ekologik toza va samarali usullar bilan
tozalash muammosi yoritilgan. Xususan, sintetik tseolitlar yordamida suv tarkibidagi zararli
moddalarning adsorbsiyasi va ion almashinuvi asosida yo‘qotilishi tahlil qilingan. Tseolitlarning
fizik-kimyoviy xossalari, tuzilishi, adsorbsion imkoniyatlari va qayta ishlanish imkoniyatlari
haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, ularning amaliy tajribalardagi natijalari,
qo‘llash sohalari va O‘zbekiston sharoitida tatbiq etish istiqbollari muhokama qilingan.
Maqolada oqava suvlarni tozalash orqali suv resurslarini tejash, ekologik xavfsizlikni
ta’minlash va qayta foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish masalalariga alohida e’tibor
qaratilgan.
Kirish so’zlar: Oqava suvlar, Sintetik tseolit, Adsorbsiya, Ion almashinuvi, Og‘ir
metallar, Ammiak azoti (NH₄⁺), Teshik (poroz), Qayta ishlash, Ekologik xavfsizlik.
PROSPECTS OF WASTEWATER TREATMENT AND REUSE USING SYNTHETIC
ZEOLITES
Abstract. This article discusses the problem of wastewater treatment using
environmentally friendly and effective methods. In particular, the removal of harmful substances
from water using synthetic zeolites based on adsorption and ion exchange is analyzed. Detailed
information is provided on the physicochemical properties, structure, adsorption capabilities and
recycling capabilities of zeolites. Also, their results in practical experiments, areas of application
and prospects for implementation in the conditions of Uzbekistan are discussed. The article pays
special attention to the issues of saving water resources, ensuring environmental safety and
expanding reuse opportunities through wastewater treatment.
Keywords: Wastewater, Synthetic zeolite, Adsorption, Ion exchange, Heavy metals,
Ammonia nitrogen (NH₄⁺), Porosity, Recycling, Environmental safety.
ПЕРСПЕКТИВЫ ОЧИСТКИ И ПОВТОРНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СТОЧНЫХ
ВОД С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ СИНТЕТИЧЕСКИХ ЦЕОЛИТОВ
Аннотация. В данной статье рассматривается проблема очистки сточных вод
экологически безопасными и эффективными методами. В частности, анализируется
удаление вредных веществ из воды с помощью синтетических цеолитов на основе
адсорбции и ионного обмена. Приведены подробные сведения о физико-химических
свойствах, структуре, адсорбционных возможностях и возможностях переработки
цеолитов. Также обсуждаются результаты их практических экспериментов, области
применения и перспективы внедрения в условиях Узбекистана. Особое внимание в статье
уделено вопросам экономии водных ресурсов, обеспечения экологической безопасности и
расширения возможностей повторного использования сточных вод за счет очистки.
Ключевые слова: Сточные воды, Синтетический цеолит, Адсорбция, Ионный
обмен, Тяжёлые металлы, Аммиачный азот (NH₄⁺), Пористость, Переработка,
Экологическая безопасность.
401
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Kirish
XXI asrda insoniyat duch kelayotgan eng dolzarb muammolardan biri bu tabiiy
resurslarning cheklanganligi, xususan, toza ichimlik suviga bo‘lgan talabning keskin ortib
borayotganidir. Aholi sonining ortishi, sanoat tarmoqlarining kengayishi va qishloq xo‘jaligida
intensiv texnologiyalardan foydalanish oqibatida chiqindilar, ayniqsa oqava suvlari miqdori
yildan-yilga ortib bormoqda. Oqava suvlarda mavjud bo‘lgan turli zararli aralashmalar, organik
va noorganik moddalarning atrof-muhitga salbiy ta’siri ekologik muvozanatga putur
yetkazmoqda. Shunday sharoitda oqava suvlardan qayta foydalanish imkoniyatlarini o‘rganish va
ularni samarali tozalash texnologiyalarini ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biriga aylangan.
So‘nggi yillarda ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish konsepsiyasiga muvofiq,
chiqindi suvlarni tozalashning yangi, ekologik toza va iqtisodiy jihatdan maqbul usullari
izlanmoqda. Shulardan biri – sintetik tseolitlardan foydalanishga asoslangan texnologiyalardir.
Tseolitlar kristall tuzilishga ega bo‘lgan alyumosilikat birikmalari bo‘lib, ular yuqori
darajada ion almashish, adsorbsiya va molekulyar filtratsiya xossalariga ega. Sintetik tseolitlar
tarkibi, tuzilmasi va yuzasi o‘zgaruvchan bo‘lgani sababli, ular maqsadga muvofiq ravishda
modifikatsiya qilinishi va turli ifloslanish manbalariga moslashtirilishi mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, sintetik tseolitlar oqava suvlardan ammiak, nitrat,
fosfat, og‘ir metallar, yog‘lar, fenollar va boshqa zaharli birikmalarni samarali tarzda adsorbsiya
qilish xususiyatiga ega. Bu esa ularni biologik va kimyoviy tozalash usullariga muqobil yoki ular
bilan kompleks ravishda qo‘llash imkonini beradi. Ayniqsa, katta hajmdagi sanoat chiqindi
suvlarini tezkor va arzon usulda tozalashda tseolitlarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Bundan
tashqari, tseolitlar qayta tiklanadigan va bir necha bor foydalanishga yaroqli bo‘lgani sababli,
uzoq muddatli foydalanishda ular iqtisodiy jihatdan ham foydali hisoblanadi. Oqava suvlardan
tozalangan suvni texnik maqsadlarda, qishloq xo‘jaligi sug‘orish tizimlarida yoki ikkilamchi
xo‘jalik ehtiyojlari uchun qayta ishlatish imkoniyati suv resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshiradi va ichimlik suvi zaxiralarini asrashga xizmat qiladi. Ushbu maqolada
oqava suvlardan sintetik tseolitlar yordamida tozalash texnologiyalarining nazariy asoslari,
ularning amaliy qo‘llanilishi, texnik-iqtisodiy samaradorligi va ekologik afzalliklari keng
muhokama qilinadi. Shuningdek, mazkur texnologiyalarni O‘zbekistonda joriy etish istiqbollari,
xorijiy tajribalar asosida solishtirma tahlillar ham keltiriladi. Maqsad – kelajakda toza suv
ta’minotini yaxshilash, atrof-muhitni muhofaza qilish va chiqindi suvlarni qayta ishlash orqali
barqaror ekologik taraqqiyotga hissa qo‘shishdir.
Asosiy qism
Zamonaviy sanoat va aholi zichligi ortib borayotgan sharoitda oqava suvlarning miqdori
ham mutanosib ravishda ko‘payib bormoqda. Bu holat ekologik tizimlarga, ayniqsa daryo va yer
osti suvlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Oqava suvlar tarkibida turli xil zararli komponentlar –
og‘ir metallar, ammiak, organik moddalar, sintetik kimyoviy moddalar va bakteriyalar mavjud
bo‘lib, ular atrof-muhitga salbiy ta’sir qiladi. Shu bilan birga, ichimlik suvi manbalarining
ifloslanishi salomatlikka xavf tug‘diradi. Bu muammolarning oldini olish uchun oqava suvlarni
ekologik toza va tejamkor usullar bilan tozalash zaruriyati ortib bormoqda. Har bir chiqindi suv
manbai o‘ziga xos bo‘lgani uchun, individual yondashuv talab qilinadi. Yevropa va Osiyo
davlatlarida chiqindi suvlarni tozalash bo‘yicha muqobil texnologiyalar izlanmoqda. Aynan
shunday sharoitda tseolitlar asosidagi adsorbsiya texnologiyalari o‘z dolzarbligini ko‘rsatmoqda.
Oqava suvlarni tozalash va ulardan qayta foydalanish orqali suv resurslari bosimini
kamaytirish, ekologik barqarorlikka erishish mumkin.
402
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Tseolitlar – bu alyumosilikat strukturasiga ega bo‘lgan mikrog‘ovakli materiallar bo‘lib,
tabiiy va sintetik turlarda mavjud. Sintetik tseolitlar tabiiy tseolitlarga nisbatan bir qator
afzalliklarga ega: ularning tuzilmasi boshqariladigan, teshik o‘lchamlari bir xil, yuzasi keng va
ion almashinuvi darajasi yuqori bo‘ladi. Bu moddalarda natriy, kalsiy, magniy, ammoniy kabi
ionlarni o‘zaro almashtirish xossasi mavjud. Ular gaz va suyuqliklardan zararli moddalarning
adsorbsiyasi, ion almashinuvi, katalitik reaktsiyalarni faollashtirishda keng qo‘llaniladi. Sintetik
tseolitlar turli sohalarda – kimyo sanoati, energetika, ekologiya va tibbiyotda o‘z o‘rniga ega.
Oqava suvlarni tozalashda aynan tseolitlarning yuqori adsorbsion faolligi, ekologik
xavfsizligi va iqtisodiy samaradorligi ularni alohida qiziqtiradi. Ularning sirt maydoni 300–1000
m²/gacha yetadi, bu esa ularga juda katta adsorbsion sig‘im beradi. Bunday ko‘rsatkichlar tufayli,
sintetik tseolitlar turli ifloslantiruvchi moddalarni, ayniqsa og‘ir metallarni samarali olib tashlash
imkonini beradi.
Tseolitlar oqava suvlarni tozalashda adsorbsion va ion almashinuvi mexanizmlari orqali
ishlaydi. Suvdan zararli modda tseolitning teshiklariga kirib joylashadi yoki tseolitdagi ionlar
bilan almashadi. Bu jarayon yuqori aniqlikda, selektivlik bilan sodir bo‘ladi. Masalan, ammiak
yoki og‘ir metall ionlari tseolitdagi natriy yoki kalsiy ionlari bilan almashib, tseolitning
tuzilmasida qoladi. Bunda suv tarkibi tozalanadi va inson yoki qishloq xo‘jaligida foydalanishga
yaroqli holga keladi. Tseolitning granulasi yuvilishi yoki sirtida muvozanat o‘rnatilishi tufayli u
qayta ishlatilishi mumkin. Bu esa ularni iqtisodiy jihatdan ham foydali qiladi. Tozalash tezligi,
tseolitning granulasi hajmi, pH darajasi, harorat, oqim tezligi kabi omillar jarayonga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu usul biologik faol moddalarga ham ta’sir qilishi tufayli, ko‘p bosqichli
tozalash tizimlarining asosiy qismini tashkil etadi.
Tseolitlarning samaradorligi yuzasidan o‘tkazilgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tseolitlar suvdan og‘ir metallar (Pb²⁺, Cu²⁺, Zn²⁺),
ammiak va organik birikmalarni samarali adsorbsiya qilishi mumkin. Masalan, NaX va NaY
tseolitlar ammiak va nitrat birikmalarini suvdan 90% gacha ajratib olishga qodir.
O‘zbekistonning ayrim laboratoriyalarida o‘tkazilgan tajribalarda sintetik tseolitlar
yordamida sanoat chiqindilaridagi xrom, kadmiy va nikel ionlarini 80–95% darajada kamaytirish
natijalari olingan. Mahalliy tseolitlarning modifikatsiyasi orqali ularning selektivligi va sig‘imi
oshirilmoqda. Shuningdek, tseolitlar biologik tozalash inshootlarida ham yordamchi material
sifatida sinovdan o‘tkazilgan. Ilmiy adabiyotlarda tseolitlar bilan ishlov berilgan suv
namunalarining fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari tahlil qilingan. Bu esa ularni real sanoat va
maishiy sharoitlarda qo‘llash imkoniyatlarini ochib bermoqda.
Tseolitlar bilan tozalangan oqava suvlar texnik ehtiyojlar uchun, masalan, yo‘l yuvish,
bog‘ va yashil maydonlarni sug‘orish, sanoat sovutish tizimlarida, hattoki, qishloq xo‘jaligida
ishlatilishi mumkin. Ushbu suvlar ichimlik suviga nisbatan kamroq talabga ega bo‘lgan
sohalarda qo‘llansa, ichimlik suvini tejash imkoniyati paydo bo‘ladi. Ba’zi hollarda, qo‘shimcha
dezinfeksiya yoki filtratsiyadan so‘ng, tozalangan suv ikkilamchi foydalanish uchun ham yaroqli
bo‘ladi. Bu amaliy yondashuv suv ta’minoti tizimiga bosimni kamaytiradi, yer osti suvlarining
kamayib ketishining oldini oladi. Ayni vaqtda, Yevropa davlatlari va Yaponiya kabi rivojlangan
mamlakatlar suvni aylanma foydalanish tizimlariga o‘tmoqda. O‘zbekiston ham barqaror
rivojlanish maqsadlarida bu borada tegishli strategiyalar ishlab chiqmoqda. Tseolit texnologiyasi
shunday dasturlarda asosiy vosita sifatida qaralmoqda.
Sintetik tseolitlardan foydalanishning bir necha muhim afzalliklari mavjud: ular ekologik
xavfsiz, iqtisodiy jihatdan tejamkor, qayta tiklanadigan va keng ko‘lamda modifikatsiyalash
403
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
mumkin bo‘lgan materiallar hisoblanadi. Ular kimyoviy jihatdan barqaror, toksik emas va atrof-
muhitga zarar yetkazmaydi. Qolaversa, tseolitlarni bir necha bor qayta yuvib, takroran ishlatish
mumkin. Shu bilan birga, ba’zi kamchiliklar ham mavjud: masalan, tseolitlarning tozalash
sig‘imi chegaralangan, tez to‘yinib qoladi, har doim ham har xil ifloslantiruvchilarni bir vaqtning
o‘zida tozalashga yaroqli emas. Tseolitlar ishlab chiqarish va modifikatsiyasi texnologik jihatdan
murakkab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, ularning suv bilan aloqa qiluvchi yuzasini davriy
yangilab turish zarur. Shu sababli, kompleks yondashuvda tseolitlar biologik yoki mexanik
filtrlar bilan birga qo‘llanganda eng yaxshi natijani beradi.
O‘zbekiston suv tanqisligi bo‘yicha yuqori xavf ostidagi hududlar qatoriga kiradi. Shu
bois oqava suvlarni qayta ishlash va ulardan foydalanish masalasi dolzarbdir. Mamlakatimizda
tseolitlarning tabiiy konlari mavjud, ularni modifikatsiyalab sintetik tseolitlarga aylantirish
imkoniyati mavjud. Hududiy suv tozalash inshootlariga tseolitlar asosidagi modullarni
integratsiya qilish amaliyotga joriy etilishi mumkin. Mahalliy universitetlar va ilmiy markazlarda
bu borada tadqiqotlar olib borilmoqda. Davlat dasturlari asosida tseolit texnologiyalarini joriy
etish orqali ichki resurslardan foydalanish, import o‘rnini bosuvchi materiallar ishlab chiqarish
imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlaydi, balki iqtisodiy foyda
ham keltiradi. Ushbu texnologiyalarni qishloq joylarida kichik massivlar uchun qo‘llash,
irrigatsiya tizimlariga ulash orqali ham samara olish mumkin. Oqava suvlardan toza suv olish va
ularni qayta ishlash dolzarb global muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Sintetik tseolitlar bu
borada ekologik, iqtisodiy va texnologik jihatdan istiqbolli yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Tadqiqotlar tseolitlarning yuqori adsorbsion salohiyatga ega ekanini isbotladi. Ularning
oqava suvdagi og‘ir metall ionlari, ammiak, organik birikmalarni samarali tozalashi, suv
resurslaridan oqilona foydalanish imkonini yaratadi. O‘zbekiston sharoitida tseolitlarga
asoslangan tozalash inshootlari barpo etish, ichki bozor uchun tseolit modifikatsiyasi ishlab
chiqish va ularni amaliyotda joriy etish orqali ekologik barqarorlikka erishish mumkin. Bu esa
kelajakda suv ta’minotida barqarorlikni ta’minlash va sog‘lom ekologik muhit yaratish yo‘lida
muhim qadamlardan biri bo‘ladi.
Xulosa
Oqava suvlarning atrof-muhitga salbiy ta’siri va toza ichimlik suvi resurslarining
cheklanganligi fonida, chiqindi suvlardan samarali foydalanish masalasi dolzarb ilmiy va amaliy
muammodir. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan sintetik tseolitlar yordamida tozalash
texnologiyalari, o‘zining yuqori adsorbsion xossalari, ekologik xavfsizligi va iqtisodiy jihatdan
maqbulligi bilan ajralib turadi. Tseolitlar oqava suvlar tarkibidagi og‘ir metallar, ammiak, fosfat,
nitrat va boshqa ifloslantiruvchi moddalarning darajasini sezilarli darajada kamaytirishga yordam
beradi. Ularning qayta ishlanishi va uzoq muddatli foydalanish imkoniyati esa ularni boshqa
usullardan ustun qo‘yadi. Amaliy tadqiqotlar, laboratoriya tajribalari va xorijiy tajribalar tahlili
sintetik tseolitlarning real sharoitlarda ham samarali ishlashini ko‘rsatmoqda. Ularni tozalangan
suvni qayta foydalanishga yo‘naltirish orqali ichimlik suvlariga bo‘lgan bosimni kamaytirish,
irrigatsiya, texnik maqsadlar va boshqa sohalarda ikkilamchi suv manbalarini yaratish mumkin.
Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida tseolitlarning mavjud tabiiy konlari va ularni sintetik
shaklga keltirish imkoniyati bu texnologiyani amaliyotga joriy qilish uchun katta zamin yaratadi.
Shu asosda, kelgusida sintetik tseolitlardan foydalangan holda suvni tozalash va qayta
ishlash texnologiyalarini ishlab chiqish, mahalliylashtirish va keng miqyosda joriy qilish
bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish lozim.
404
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Bu nafaqat ekologik barqarorlikni ta’minlash, balki suv resurslaridan samarali
foydalanish orqali iqtisodiy foyda olish imkonini ham beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Babajaniyan, M. M., & Maxmudova, G. G. (2021).
Tseolitlar yordamida oqava suvlarni
tozalash texnologiyalari
. Toshkent: Ekosan nashriyoti.
2.
Karimov, A. K., & Rajabov, S. B. (2020). “Sintetik tseolitlarning adsorbsion xossalari va
ularni
ekologiyada qo‘llash imkoniyatlari.”
O‘zbekiston fanlar akademiyasi
axborotnomasi
, 3(87), 45–52.
3.
Shalapova, L. T. (2019).
Oqava suvlarni tozalashda zamonaviy yondashuvlar
. Moskva:
Ekotex
4.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX. Farg'ona
davlat universiteti,(3), 51-51.
5.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
6.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
7.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
8.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
9.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX. Farg'ona
davlat universiteti,(3), 51-51.
10.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
11.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
12.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
13.
ДОМУЛАДЖАНОВ, И. Х., ДЕХКАНОВА, Н. Н., & ЖАМОЛИДДИНОВА, Н. Б. К.
ВОЗДЕЙСТВИЕ ЗАГРЯЗНЕНИЯ АТМОСФЕРЫ НА ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ. 14.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
