466
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
MAHMUD QOSHG'ARIY VA UNING TURKIY TILLAR TARAQQIYOTIDAGI O'RNI
Atayev Azamat Pulatovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
(PhD)
azamatataev79@gmail.com
Rahmatova Safargul Komilovna
Sirdayo viloyati Guluston tumanidagi 3-umumiy o
‘
rta ta
’
lim maktabining
Ona tili va adabiyoti fani o
‘
qituvchisi.
+99897 275-92-97
https://doi.org/10.5281/zenodo.17210890
Annotatsiya.
Ushbu maqola XI asrning buyuk olimi Mahmud Qoshg‘ariy va uning turkiy
tillar taraqqiyotidagi o‘rni haqida. Maqolada uning “Devonu lug‘atit turk” asari, uning ilmiy
ahamiyati, tilshunoslikka, xususan, turkologiyaga qo‘shgan hissasi, shuningdek, asarda
keltirilgan qimmatli ma
ʼlumotlar –
sheʼrlar, maqollar, etnik guruhlarning turmush tarzi va
dunyo xaritasi haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
Mahmud Qoshg‘ariy, Devonu lug‘atit turk, turkiy tillar, tilshunoslik,
turkologiya, XI asr, qiyosiy tilshunoslik.
Abstract.
This article focuses on the great 11th-century scholar Mahmud Kashgari and
his significant role in the development of Turkic languages. The article examines his seminal
work "Dīwān Lughāt al
-Turk" (Compendium of the Turkic Languages), its scientific importance,
and its substantial contributions to linguistics, particularly to the field of Turkology.
Furthermore, it explores the valuable information presented in the work, including poems,
proverbs, descriptions of various ethnic groups' lifestyles, and a world map.
Keywords
: Mahmud Kashgari, D
īwān Lughāt al
-Turk, Turkic languages, linguistics,
Turkology, 11th century, comparative linguistics.
Аннотация.
Статья посвящена великому учёному XI века Махмуду Кашгари и его
роли в развитии тюркских языков. В статье рассматривается его труд «Девону
Лугатит Тюрк», его научное значение, вклад в языкознание, в частности, в тюркологию,
а также ценная информация, содержащаяся в труде –
стихи, пословицы, образ жизни
этносов и карта мира.
Ключевые слова:
Махмуд Кашгари, «Девону Лугатит Тюрк», тюркские языки,
языкознание, тюркология, XI век, сравнительное языкознание.
Til
–
har bir millatning o‘ziga xosligi, madaniy boyligi va tarixiy xotirasining
ko‘zgusidir. U avloddan
-
avlodga o‘tib keluvchi bebaho meros bo‘lib, xalqlarning dunyoqarashi,
turmush tarzi va tafa
kkurini o‘zida aks ettiradi. Dunyodagi har bir til o‘zining shakllanish va
rivojlanish jarayoniga ega bo‘lib, bu jarayon ko‘pincha buyuk allomalar, fidoyi olimlar va
ijodkorlar nomi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, turkiy tillar oilasi o‘zining boy tarixi,
keng tarqalishi va turli lahja hamda shevalari bilan tilshunoslikda alohida o‘rin tutadi. Ushbu
tillarning bugungi darajaga yetishida va ilmiy asosda o‘rganilishida qadimdan qilingan ulkan
mehnatlar yotadi.
Mahmud Qoshg‘ariy XI asrda yashab ijod etgan, butun turkiy olam uchun buyuk
ahamiyatga ega bo‘lgan allomadir. U nafaqat tilshunos, balki tarixchi, etnograf va
geograflarning otasi hisoblanadi.
467
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Uning dunyo tamadduniga qo‘shgan eng katta hissasi, shubhasiz, “Devonu lug‘atit turk”
asaridir. Bu asar turkiy tillarning nafaqat lug‘ati, balki butun turkiy xalqlarning XI asrdagi
madaniy, ijtimoiy va siyosiy hayotini o‘zida mujassam etgan ulkan qomusdir.
“Devonu lug‘atit turk” asari 1072–
1074-
yillarda Bag‘dodda arab xalifasi uchun turkiy
tilni o‘rganish maqsadida yozilgan bo‘lsa
-da, bugungi kunda bu asar qiyosiy tilshunoslik,
dialektologiya va leksikografiyaning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Unda turkiy
qabilalarining yashash joylari, shevalari, urf-odatlari, ertak va dostonlaridan parchalar, xalq
maqollari hamda dono so‘zlar jamlangan.
Mahmud Qoshg‘ariy o‘z asarida turkiy tillarni arab tili bilan tenglashtirib, hatto baʼzi
o‘rinlarda turkiy tilning ustunligini taʼkidlagan. Bu o‘sha arab tili fan va ma’rifat tili deb
hisoblangan bir paytda juda jasoratli qadam edi. U o‘zining ilmiy tadqiqotlari davomida turkiy
qabilalar orasida sayohat qilib, ularning tillari va shevalari
ni bevosita o‘rgangan. Natijada asarda
7500 ga yaqin turkiy so‘zning ma’nosi arab tilida izohlangan.
Mahmud Qoshg‘ariyning turkiy tillar taraqqiyotidagi o‘rni quyidagilarda namoyon
bo‘ladi:
•
Turkologiyaning asoschisi:
U turkiy tillarni birinchi bo‘lib ilmiy asosda o‘rgangan va
tizimga solgan. Uning asari orqali turkiy tillarning XI asrdagi fonetik, morfologik va leksik
holati haqida qimmatli ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.
•
Qiyosiy tilshunoslik usulini birinchi bo‘lib qo‘llagan olim:
Mahmud Qoshg‘ariy turli
turkiy qabilalar shevalarini bir-
biri bilan solishtirib, ular orasidagi o‘xshashlik va farqlarni
ko‘rsatib bergan. Bu usul hozirgi zamonaviy tilshunoslikda ham muhim ahamiyatga ega.
•
Turkiy xalqlarning madaniy boyligini saqlab qolgan:
“Devonu lug‘atit turk” nafaqat
lug‘at, balki turkiy xalqlarning og‘zaki ijodiyoti –
she
ʼrlar, maqollar va hikmatli so‘zlarning
bebaho xazinasi hamdir. Bu materiallar keyingi avlodlarga turkiy adabiyotshunoslik va
folklorshunoslikni o‘rganish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining “Devonu lug‘atit turk” asari bilan nafaqat o‘sha davr, balki
keyingi asrlar davomida ham tilshunoslik sohasida beqiyos iz qoldirdi. Ta’kidlaganimizdek,
unda 7500 ga yaqin turkiy so‘zning arab tilidagi tarjimasi va izohi berilgan. Asarning ahamiyati
shundaki, u nafaqat oddiy lug‘at, balki o‘z davrining ensiklopediyasi hamdir.
"Devonu lug‘atit turk" asari turkiy tillar taraqqiyotiga quyidagi jihatlari bilan ulkan hissa
qo‘shgan:
a)
turkiy tillarining birinchi qiyosiy lug‘ati sifatida:
Qoshg‘ariy o‘z davrida mavjud bo‘lgan
barcha turkiy qabilalar
–
qarluq, o‘g‘uz, qipchoq, chigil, yag‘mo va boshqa elatlar shevalarini
sinchiklab o‘rganib, ularni ilmiy jihatdan tahlil qilgan. U turli turkiy shevalardagi farqlarni va
o‘xshashliklarni misollar bilan ko‘rsatib bergan. Bu uslub zamonaviy
qiyosiy tilshunoslik
ning ilk
kurtaklari edi.
b)
Turkiy xalqlar tarixi va etnografiyasi uchun manba bolib xizmat qiladi:
Asarda turkiy
qabilalarining joylashuvi, urf-
odatlari, e’tiqodlari, ijtimoiy
-siyosiy ahvoli haqida qimmatli
ma’lumotlar mavjud. Mahmud Qoshg‘ariy turkiy xalqlarning yashash tarzi, ularning kiyimlari,
ovqatlanish madaniyati va kasblari haqida ham ma’lumotlar berib o‘tgan.
c)
og‘zaki ijod yodgorligi sifatida:
Asarning eng muhim jihatlaridan biri shundaki, unda
turkiy xalqlarning boy og‘zaki ijodi –
hikmatli so‘zlar, maqollar, topishmoqlar, lirik va
qahramonlik she’rlaridan parchalar keltirilgan. Masalan, “Qush uyada ko‘rganini qiladi”,
"Yaxshilikni qilsang
–
yashirolmaysan, yomonlikni qilsang
–
yashira olmaysan" kabi maqollar
o‘sha davrdan beri yashab kelayotgan xalq donishmandligining isbotidir.
468
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
d)
Bu materiallar keyingi avlodlar uchun turkiy adabiyotshunoslik va folklorshunoslikni
o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining bu asari bilan turkiy tilni arab tili bilan bir qatorga qo‘yib,
uning boyligi va imkoniyatlarini butun dunyoga ko‘rsatib bergan. U o‘zining ilmiy tadqiqoti
orqali
turkologiya
faniga poydevor qo‘yib, turkiy tillarni o‘rganishga yangi yo‘nalish ochgan.
“Devonu lug‘atit turk” asaridagi ma’lumotlar esa bugungi kunda ham olimlar uchun
ilhom manbayi bo‘lib xizmat qilmoqda
-
ki, olimlar o‘rtasida asarning qaysi yilda yozilgani,
uning yagona nusxasi qaerda saqlanishi va unda keltirilgan geografik xarita bilan bog‘liq turli
fikrlar mavjud. Shu bilan birga, asarning asosiy mazmuni va undagi ma’lumotlarning aniqligi
borasida deyarli barcha turkologlar yakdil fikrga ega.
Asarning eng muhim jihatlaridan biri shundaki, u arab tili hukmron bo‘lgan bir davrda
turkiy tilning qudratini isbotlab bergan
. Bu nafaqat ilmiy, balki siyosiy va madaniy jihatdan
ham ulkan ahamiyatga ega edi. Qoshg‘ariy o‘z asarida turkiy tilning grammatik qoidalari,
morfologik tuzilishi va lug‘at boyligi bo‘yicha chuqur tahlillar o‘tkazib, uning boshqa tillardan
kam emasligini ko‘rsatib berdi. Bu esa o‘sha davrda turkiy tillar rivojiga kuchli turtki bo‘ldi.
Shuningdek, asardagi materiallarning ko‘pligi va xilma
-
xilligi Mahmud Qoshg‘ariyni
qiyosiy tilshunoslikning otasi
deb atashga asos bo‘ladi. Uning turli turkiy lahjalarni o‘zaro
solishtirishi va umumiy qonuniyatlarni topishga urinishi zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun
namuna bo‘la oladi.
“Devonu lug‘atit turk” bugungi kunda o‘zbek, turkman, qirg‘iz, qozoq va boshqa turkiy
xalqlarning umumiy madaniy merosi sifatida e’tirof etiladi. Bu asar bizga nafaqat o‘tmishimiz
haqida so‘zlab beradi, balki turkiy tillar oilasining birligi va mushtarak ildizlari borasida ham
muhim dalillarni taqdim etadi.
Shu o ‘rinda quyidagi fikrlarni taklif sifatida taqdim qilishni lozim topdik:
1.
"Devonu lug‘atit turk" asarini turli qo‘lyozma nusxalari yordamida hozirgi zamonaviy
turkiy tillarga, jumladan, o‘zbek tiliga to‘liq va ilmiy izohlar bilan qayta ilmiy
-tanqidiy matni
nashrini tashkillashtirish zarur. Bu ish asarni keng jamoatchilik uchun yanada tushunarli hamda
to‘laroq xizmat qilishida yordam beradi.
2.
Maktab va oliy ta
ʼlim muassasalarida Mahmud Qoshg‘ariyning hayoti va ilmiy merosini
o‘rganishga bag‘ishlangan maxsus dasturlar, o‘quv qo‘llanmalari va darsliklar yaratish lozim.
Bu esa yosh avlodning o‘z tili va tarixiga bo‘lgan hurmatini oshirishga, ularni
qadriyatlarimi
z asosida ma’naviy barkamol etib tarbiyalashda yordam beradi.
3.
Mahmud Qoshg‘ariy va uning asari haqida muntazam ravishda ilmiy konferensiyalar,
davra suhbatlari va seminarlar o‘tkazish maqsadga muvofiq. Bu turkologiya sohasidagi yangi
tadqiqotlarni rag‘batlantirishga, til tarixi hamda etimologiya fanlarini yaxshi o‘zlashtirishlarida
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
4.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asari
orqali biz o‘z tariximiz, tilimizning ildizlari va madaniy bo
yliklarimiz haqida chuqur
maʼlumotlarga ega bo‘lamiz. Qoshg‘ariy nafaqat lug‘atshunos, balki tilshunoslikning
poydevoriga tamal toshini qo‘ygan buyuk olim sifatida ham eʼtirof etiladi. Uning asari
zamonaviy turkologiya, etnografiya va adabiyotshunoslik uch
un mustahkam asos o‘laroq turkiy
tillarning rivojlanish tarixida bebaho manba sifatida qadrlanadi.
469
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sodiqov Q
. Mahmud Qoshg‘ariy va uning ilmiy merosi. –
Toshkent: Fan nashriyoti,
2012.
2.
Karimov I
. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. –
Toshkent: Sharq nashriyoti, 1998.
3.
Baskakov, N. A. Vvedenie v izuchenie tyurkskix yazykov.
–
Moskva:
Высшая
школа
nashriyoti, 1969.
4.
Ko‘chkorov
A. Turkiy tillar tarixi.
–
Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti, 2007.
