ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1196
SO‘FI OLLOYORNING “SABOTUL OJIZIN” ASARIDAGI ILMIY ATAMALAR
Atayev Azamat Pulatovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
(PhD)
Azimova Sohiba
Toshkent amaliy fanlar universiteti
O‘zbek tili
va adabiyoti kafedrasining 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716526
Annotatsiya.
Ushbu maqolada So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asarida uchraydigan
ilmiy atamalar tahlil etilgan. Asar o‘z davrining diniy, falsafiy va tibbiy bilimlarini yoritishda
muhim manba bo‘lib xizmat qilgan. Ilmiy terminlarning ishlatilish shakli, ularning o‘rni va
mazmuni maqola asosida o‘rganilgan. Shuningdek, So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asarida
qo‘llanilgan ilmiy atamalar morfologik (so‘z yasash va tuzilish) hamda semantik (ma’no)
jihatdan tahlil qilinadi. Asarda uchraydigan arabcha va forscha kelib chiqishga ega bo‘lgan
ilmiy tushunchalar o‘zbek tilidagi ishlatilish shakllari bilan solishtirilib, ularning lug‘aviy va
uslubiy qiymati aniqlanadi. Atamalar diniy-
ilmiy, falsafiy va axloqiy ma’nolarni o‘zida
mujassam etgan bo‘lib, ularning asardagi kontekstda tutgan o‘rni va u orqali berilgan
tushunchaning semantik yuklamasi yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
So‘fi Olloyor,
Sabotul ojizin
, ilmiy atamalar, morfologik tahlil, semantik
tahlil, diniy terminlar, tasavvuf, o‘zbek tili, klassik adabiyot, ma’rifat.
Kirish
So‘fi Olloyor (XV asr) turkiy adabiyot va ilohiyotda chuqur iz qoldirgan mutafakkir
bo‘lib, uning “Sabotul ojizin” asari o‘z davridagi diniy
-
falsafiy tafakkur namunalarini o‘zida
mujassam etgan. Asar tarkibida ishlatilgan ilmiy atamalar esa o‘sha davrdagi ilmiy tushunchalar,
atama yaratish usullari va til imkoniyatlarini o‘rganishda muhim manbadir.
Asarda uchraydigan asosiy ilmiy atamalar
So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asaridagi ilmiy atamalar
quyidagicha tasniflash
mumkin:
1. Diniy-ilohiy atamalar:
Asarda Qur’on oyatlari, hadislar, shariatga oid tushunchalar
keng qo‘llanilgan. Misol uchun:
taqvo
,
sabr
,
haqq
,
batil
,
sunnat
,
bid’at
kabi terminlar diniy
kontekstda ishlatiladi.
Kalom
,
fiqh
,
tasavvuf
,
shari’a
kabi ilohiyot fanlariga oid so‘zlar ham tez
-
tez uchraydi.
2. Falsafiy atamalar:
So‘fi Olloyor ko‘p hollarda:
aql
,
nafs
,
ruh
,
hikmat
,
ma’rifat
,
haqiqat
,
zohir
,
botin
kabi falsafiy tushunchalardan foydalanadi. Bu atamalar orqali u inson ichki
dunyosining rivojlanishini ifodalaydi.
3. Tibbiy va tabiiy-ilmiy atamalar:
mizoj
, tab’,
istidod
,
iloj
,
davolar
,
bemor
kabi so‘zlar
qadimiy tibbiyot nazariyasiga oid terminlardir.
•
Ular asarda allegorik va bevosita ma’nolarda ishlatilgan bo‘lib, inson salomatligi bilan
ruhiy yetuklik orasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1197
4. Ilm va ta’limga oid terminlar:
ilm
,
olim
,
ta’lim
,
talab
,
ustoz
,
fan
,
dars
kabi atamalar
ilm-
ma’rifatga bo‘lgan yondashuvni bildiradi.
Ilmiy atamalarning tilshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi
“Sabotul ojizin”da ishlatilgan ilmiy atamalar:
•
Ko‘pincha arab va fors tillaridan o‘zlashtirilgan bo‘lib, ularning o‘zbek tiliga moslashuvi
kuzatiladi.
•
Sinonimik qatorlar orqali muallif ma’no tafovutlarini chuqur ifoda etgan.
•
Morfologik va semantik jihatdan atamalar tahlili asarda ilmiy uslubning mavjudligini
ko‘rsatadi. Ya’ni so‘zlar shakl jihatdan quyidagi usullar orqali asarga kiritilgan:
a)
asl shaklda o‘zlashtirish
:
ilm
,
sabr
,
nafs
–
o‘zgarishsiz o‘zbek tiliga kirgan.
b)
qo‘shimchalanish yo‘li bilan
:
ilmsizlik
,
haqiqatli
,
tavbakor
–
o‘zbekcha affikslar bilan
yasalgan.
c) murakkab so‘zlar
:
ilm-
ma’rifat
,
haqiqatparast
–
terminlar birikish orqali kengaytirilgan.
Ilmiy atamalar kontekstda yana quyidagi semantik yuklamalar bilan ishlatilgan:
a)
aqliy-
ma’naviy tahlil vositasi sifatida
:
ilm
–
nafaqat ma’lumot, balki ma’naviy
yuksalish vositasi sifatida ko‘rsatiladi.
b)
ma’rifat tushunchasi orqali diniy
-falsafiy anglash
:
ma’rifat
–
haqiqatga eltuvchi bilim,
Allohga yaqinlashish vositasi sifatida berilgan.
c)
dualistik qarashda
:
nafs
va
ruh
–
insondagi ikki ziddiyatli kuch sifatida talqin qilinadi.
d)
tasavvufiy tushunchalar bilan bog‘lanish
:
zuhd
,
taqvo
,
tavba
–
shaxsiy poklanish va
ruhiy yetuklik vositasi sifatida ko‘rsatilgan. “So‘fi Olloyor” asarida tasavvufiy atamalar keng
o‘rin olgan bo‘lib, ular orasida quyidagi atamalar o‘z zamonasining ilmiy
-falsafiy tusini va
dunyoqarashini anglatib, adabiy uslub bilan uyg‘unlashadi:
•
Tariqat
–
ruhiy poklanish yo‘li
•
Haqq
–
mutlaq haqiqat
•
Zikr
,
muroqaba
,
halvat
–
amaliy tasavvufiy usullar
•
Fano
va
baqo
–
oxirgi ruhiy maqomlar sifatida ko‘rsatiladi
So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asaridagi ilmiy atamalarning
fonetik va morfologik
jihatdan ham tahlil qiladigan bo‘lsak,
asarda arab va fors tillaridan kirib kelgan ko‘pgina
atamalar o‘zbek xalqi og‘zaki nutqiga moslashganini ko‘ramiz. Masalan:
•
Ilm
→
‘ilm
(arab tilidan), o‘zbek tilida lotin alifbosida
ilm
shaklida yoziladi, ammo
talaffuzda “ilm” deb talaffuz etiladi.
•
Nafs
,
ruh
,
hikmat
–
fonetik jihatdan og‘zaki nutqqa moslashib, dastlabki talaffuzidagi
qiyinchiliklar yo‘qolgan.
Shuningdek, “So‘fi Olloyor” o‘z asarida atamalarning ma’no qoliplarini saqlagan holda,
ularga o‘ziga xos ramziy ma’nolar yuklaydi:
•
Ruh
–
nafaqat insonning ma’naviy olamini, balki Alloh bilan bog‘liq ilohiy kuch sifatida
ham tasvirlanadi.
•
Nafs
–
insonni yomonlikka boshlovchi ichki nafs, unga qarshi kurash
–
asosiy ma’naviy
vazifa sifatida ko‘rsatiladi.
•
Ma’rifat
,
hikmat
–
ilm va tushunish orqali Allohga yetishish yo‘li sifatida ta’riflanadi.
Bu yerda leksik sinonimiya, ma’nolar tabaqalanishi va kontekstdagi roli juda muhim.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1198
Xulosa
“So‘fi Olloyorning
Sabotul ojizin
” asari nafaqat diniy
-
ta’sirli nasriy asar, balki ilmiy
terminologiyani ham o‘zida mujassam etgan boy manbadir. Undagi ilmiy atamalar o‘zbek
tilining tarixiy taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Ularni o‘rganish orqali o‘sha davr tafakkur
doirasi va ilmiy tafsir uslublari ochiladi. Asardagi ilmiy atamalar morfologik jihatdan o‘zbek
tiliga moslashgan, semantik jihatdan esa chuqur diniy-falsafiy va axloqiy mazmunga ega. Bu
atamalar faqat ilmiy tushunchalar emas, balki asarning mazmuniy qatlamini tashkil etuvchi
asosiy g‘oyaviy tayanchlar sifatida ham xizmat qilgan.
ILOVA: “Sabotul ojizin” asaridagi ilmiy atamalar lug‘ati
№
Atamalar
Ta’rifi
Manbai / soha
Qo‘llanish sharhi
1
Ilm
Bilish, o‘rganish, anglash
jarayoni
Din, falsafa,
ta’lim
Asarda ilm egallash maqtovli amal
sifatida ko‘rsatiladi
2
Olim
Ilmli, bilimli inson
Islom, ta’lim
Haqiqat yo‘lini ko‘rsatuvchi
shayxlar sifatida tilga olinadi
3
Taqvo
Allohdan qo‘rqish,
taqvodorlik
Islomshunoslik
Insonning ma’naviy yuksalishi
mezoni sifatida
4
Nafs
Inson nafsi, xohish-
istaklar markazi
Tasavvuf,
psixologiya
Unga qarshi kurash tasavvufda
asosiy g‘oyalardan biri
5
Ruh
Ilohiy ruh, insonning
ma’naviy asosi
Falsafa, tasavvuf
Allohdan kelgan poklik timsoli
sifatida
6
Hikmat
Donolik, aql bilan ish
tutish
Falsafa, shariat
Donolar so‘zlarida aks etgan haqiqat
7
Shari’a
Islomiy qonunlar
majmuasi
Din, huquq
Islomda hayot tartibini
belgilaydigan yo‘l sifatida
8
Kalom
Islomiy aqida ilmi
Dinshunoslik
Ilohiy tushunchalarni mantiqiy
asoslashda ishlatiladi
9
Fiqh
Islomiy huquq, fatvo ilmi
Din
Hayotiy masalalarga huquqiy
yechim berish
10
Tasavvuf
Ruhiy tarbiya yo‘li,
sufiylik
Islom falsafasi
Ilohiy muhabbat orqali yuksalish
vositasi sifatida
11
Ma’rifat
Tushunish, bilish
yo‘lidagi kamol
Tasavvur, falsafa
Ilohiy haqiqatga yetaklovchi ruhiy
martaba
12
Haqq
Haqiqat, Allohning o‘zi
Din, falsafa
Haqiqatni anglash va unga yetishish
1
Ushbu lug‘atdagi atamalarning ko‘pchiligi
arabcha
va
forscha
manbalardan o‘zlashgan bo‘lib,
“Sabotul ojizin” asarida ular
ramziy
,
falsafiy
va
diniy
ma’nolar bilan qo‘llanilgan. Lug‘at ilm
-
fan va tasavvuf atamalarini o‘rganishda manba sifatida xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1199
№
Atamalar
Ta’rifi
Manbai / soha
Qo‘llanish sharhi
nuqtai nazaridan
13
Batil
Noto‘g‘rilik, yolg‘on
Dinshunoslik
Haqqa qarshi mafkura va amallar
ifodasi sifatida
14
Fan
Ilm sohasi, sohaviy bilim
Ta’lim, ilm
“Ilmlar” degan ko‘plikdagi ma’noda
ishlatiladi
15
Tariqat
Sufiylikdagi ma’naviy
yo‘l
Tasavvur
Shayx yetakchiligida ruhiy
yuksalish yo‘li
16
Zikr
Allohni yod etish amali Tasavvur, ibodat
Sufiy tajribasida jismoniy va ruhiy
tarbiya vositasi
17
Halvat
Yalg‘izlik, ruhiy ulug‘lik
maqomi
Tasavvur
Ruhiy poklanish uchun sufiyning
jamiyatdan uzilishi
18
Fano
“Menlik”dan kechish
holati
Tasavvur
Ilohiy muhabbatda yo‘qolish
19
Baqo
Abadiy yashash, Allohda
borlik
Tasavvur
“Fano”dan so‘ng erishiladigan
martaba
20
Tab’
Organizmning tabiiy
holati (mizoj)
Tibbiyot, falsafa
Har bir insonning fiziologik
xususiyati sifatida
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Abdulaziz Mansur.
Islom dini asoslari
.
–
Toshkent: Movarounnahr, 2000.
2.
Alavi A.
Tasavvuf lug‘ati
.
–
Tehron: Elmiya, 1980.
3.
G‘afurov N.
O‘zbek adabiyoti va tasavvuf
.
–
Toshkent: Sharq, 1999.
4.
Holmatov B.
Ilmiy uslub va atamalar
.
–
Toshkent: Fan, 2012.
5.
Karimov A.
O‘zbek tilining tarixiy leksikologiyasi
.
–
Toshkent: TDPU, 2003.
6.
Mallayev N.
O‘zbek adabiyoti tarixi
.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 1976.
7.
Nosirov R.
O‘zbek tasavvuf she’riyati
.
–
Buxoro, 2008.
8.
Qur’on tarjimasi (Abdulaziz Mansur tarjimasi). –
Toshkent: Movarounnahr, 2004.
9.
Rahmonov A.
Til va tafakkur tarixidan lavhalar
.
–
Samarqand, 2012.
10.
Saidov S.
O‘zbek tilida arabcha atamalar
.
–
Toshkent: Fan, 1985.
11.
So‘fi Olloyor.
Sabotul ojizin
(nashrga tayyorlovchi: I. Sulton).
–
Toshkent: Fan, 1990.
12.
Toshpo‘latov Sh.
O‘zbek tilida arabcha va forscha so‘zlar
.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
13.
Yo‘ldoshev M.
Sharq xalqlari falsafasi
.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
14.
Yo‘ldoshev M., Karimov A.
Tasavvuf va adabiyot
.
–
Toshkent: Fan, 2010.
15.
Zohidov X.
Islom falsafasi va kalom
.
–
Toshkent: Movarounnahr, 2001.
