ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1200
HAMZA HAKIMZODA NIYOZIYGA OID ILMIY MA’LUMOTLARNING
SHAKLLANISHI
Atayev Azamat Pulatovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
(PhD)
+99890-949-79-93
Umarova Muslima
Toshkent amaliy fanlar universiteti
O‘zbek tili
va adabiyoti kafedrasining 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716568
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘zbek jadidchilik harakatining yorqin vakili Hamza
Hakimzoda Niyoziyning ilmiy o‘rganilish jarayoni bosqichma
-bosqich tahlil etiladi. Adibning
adabiy, tilshunoslik, dramaturgiya va pedagogik faoliyati yuzasidan shakllangan ilmiy
ma’lumotlarning dastlabki mafkuraviy yondashuvlardan boshlab, mustaqillikdan keyingi erkin
va tanqidiy ilmiy tadqiqotlar yo‘nalishlarigacha bo‘lgan rivojlanish holati yoritib berilgan.
Maqolada Hamza merosining raqamli muhitda aks etishi, zamonaviy tadqiqotlar va
elektron resurslar orqali keng ommaga taqdim etilishi masalalariga ham alohida e’tibor
qaratilgan. Shuningdek, maqola Hamza ijodining o‘rganilishi borasidagi ilmiy maktab
shakllanishi va istiqboldagi tadqiqot yo‘nalishlari uchun asos bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar:
Hamza Hakimzoda Niyoziy, jadidchilik, ilmiy tadqiqotlar, adabiy meros,
tilshunoslik, dramaturgiya, pedagogika, o‘zbek adabiyoti, ilmiy maktab, raqamli resurslar, ilmiy
tahlil.
Kirish
Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889
–
1929)
–
o‘zbek jadidchilik harakatining yirik
namoyandalaridan biri, adib, dramaturg, pedagog, tilshunos va jamoat arbobi sifatida o‘z davri
va undan keyingi madaniy-
ma’naviy taraqqiyotda muhim o‘rin tutadi. Uning boy va serqirra
merosi o‘zbek adabiyoti, tilshunosligi, teatr san’ati, ma’rifatparvarlik tarixining muhim
sahifalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Shu bois, Hamza merosini ilmiy asosda o‘rganish va
baholashga qaratilgan izlanishlar XX asrning o‘rtalaridan boshlab shakllanib bordi va bugungi
kunga kelib mustahkam ilmiy maktabga aylandi.
Asosiy qism
Hamza Hakimzoda Niyoziyga oid ilmiy ma’lumotlarning shakllanishi xususida izlanar
ekanmiz, uni quyidagicha tasniflab o‘rganish maqsadga muvofiqdir:
1. Ilmiy izlanishlarning dastlabki bosqichlari: Sovet davrining dastlabki yillari Hamza
ijodini siyosiy kontekstda baholash va uni sotsialistik realizm doirasida talqin qilishga
yo‘naltirilgan edi. 1930–
1940-
yillarda Hamzaning faoliyati ko‘proq ideologik yondashuvlar
asosida baholandi. Uning asarlari to‘plamlari nashr etilgan bo‘lsa
-da, bu davrdagi tadqiqotlarda
ilmiylikdan ko‘ra mafkuraviy ruh ustun edi.
2. 1950
–
1980 yillarda shakllangan ilmiy asos: Bu davr Hamza ijodini chuqurroq
o‘rganish yo‘lidagi ilk ilmiy qadamlar tashlangan davr hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1201
Xususan, adabiyotshunoslar A. Qahhor, M. Shayxzoda, I. G‘aniyev, O. Sharafiddinov, R.
Qosimova, va tilshunoslar tomonidan Hamza faoliyati va til masalalariga bag‘ishlangan
maqolalar e’lon qilindi.
Uning dramaturgik merosi (masalan, “Zaharli hayot”, “Boy ila xizmatchi”) sahna asari
sifatida ham, adabiy tahlil obyekti sifatida ham ko‘rib chiqildi. Shu bilan birga, Hamzaning
tarjimatchilik faoliyati, lug‘atchilik ishlari ham alohida tadqiqot mavzusi bo‘ldi.
3. Mustaqillikdan keyingi davrda ilmiy yondashuvlar: O‘zbekiston mustaqillikka
erishgach, Hamzaning shaxsiyati va ijodiga nisbatan mafkuraviy cheklovlar olib tashlandi. Bu
esa uning asarlarini tarixiy, estetik, madaniy va tilshunoslik jihatdan qayta ko‘rib chiqishga
imkon berdi. Ilmiy tadqiqotlarda quyidagi yo‘nalishlar ko‘zga tashlandi:
•
Adabiy merosning tekstologik tahlili (asli va nashrlari taqqoslanib o‘rganildi);
•
Tilshunoslik tahlillari (Hamzaning sheva, xalq tili, imlo, so‘z boyligi bilan bog‘liq
ishlari);
•
Jadidchilikdagi o‘rni va pedagogik qarashlari;
•
Ma’rifiy va islohotparvarlik g‘oyalari.
Hamza Hakimzoda ijodida tilshunoslik tahlillarini ham quyidagicha tasniflab o‘rganish
mumkin:
а) Til va adabiyotga ilmiy yondashuv: Hamzaning tilga bo‘lgan munosabati uni ijodkor
emas, balki tilshunos sifatida ham ko‘rsatadi. U o‘z asarlarida xalq og‘zaki nutqiga, mahalliy
shevalarga tayangan holda ifoda soddaligini ta’minlashga intilgan. Tilning xalqchil bo‘lishi
kerakligini aytgan holda, sun’iy va murakkab uslubdan voz kechishni taklif qilgan.
“Xalqqa tushunarli bo‘lmagan, g‘ayri tabiiy til adabiy til emas” –
degan fikri Hamzaning
tilshunoslik pozitsiyasini ochib beradi.
b) Sheva va adabiy til masalalari: Hamza ijodida sheva leksikasining faol qo‘llanilishi
kuzatiladi. Ayniqsa, dramatik asarlarida qahramonlar nutqi orqalitilning ijtimoiy qatlamlar va
mintaqaviy xususiyatlarini ko‘rsatishga uringan. Bu holat “Boy ila xizmatchi”, “Zaharli hayot”,
“Paranji sirlaridan bir lavha” kabi asarlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. U tilni real hayot
hodisalari bilan bog‘liq holda, xalqona, jonli, obrazli ifodalashga intilgan.
c) Imlo islohoti va orfografiya masalalari: Hamza tilshunos sifatida imlo va alifbo
islohotiga alohida e’tibor bergan. U eski arab yozuvidagi chalkashliklar va soddalashtirish
zarurati haqida maqolalar yozgan. Jadid maktablari uchun tayyorlagan o‘quv qo‘llanmalarida
fonetik tamoyillarga asoslangan soddalashtirilgan imlodan foydalangan. U fonetika, morfologiya
va so‘z yasalishi masalalariga amaliy yechimlar taklif qilgan.
d) Lug‘atchilik faoliyati: Hamzaning lug‘at tuzishdagi ishi o‘z davri uchun yangilik
bo‘lib, u xalq tilida qo‘llaniladigan so‘zlarni jamlab, ularni ma’no jihatidan izohlashga harakat
qilgan. Uning bu boradagi izlanishlari mustaqillikdan keyingi davrda ilmiy tahlil etila boshladi.
e) Til madaniyati va ma’naviylik masalasi: Hamza tilni faqat aloqa vositasi emas, balki
madaniyat va axloq tarbiyachisi sifatida ko‘rgan. U tilni pok, tushunarli, milliy ruhda bo‘lishi
kerakligini ta’kidlab, til orqali inson ma’naviyatini yuksaltirishga harakat qilgan.
Bu davrda bir qator nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilindi, maxsus
monografiyalar va ilmiy maqolalar chop etildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1202
Misol uchun, Hamzaning til va imlo masalalariga oid qarashlari M. Jo‘rayev, Z.
Eshonqulova, X. Sultonova kabi tadqiqotchilar tomonidan o‘rganildi.
4. Raqamli ma’lumotlar va elektron resurslarda aks etishi
So‘nggi yillarda Hamza merosi raqamli formatda ham ommalashmoqda. Uning asarlari
elektron kutubxonalar, ilmiy ma’lumotlar bazalari (masalan, “Ziyonet”, “elibrary.uz”) orqali
keng foydalanuvchilarga taqdim etilmoqda. Bu esa Hamza merosini xalqaro ilmiy muomalaga
kiritish imkoniyatini kengaytirmoqda.
Xulosa
Hamza Hakimzoda Niyoziyning tilshunoslik borasidagi qarashlari va amaliy faoliyati
bugungi o‘zbek tilshunosligi uchun ham muhim manba hisoblanadi. Uning xalq tili va adabiy til
o‘rtasidagi uyg‘unlik, imlo soddaligi, milliy leksika boyligining saqlanishi, shevalardan
foydalanish kabi masalalarga bergan baholari hozirgi til islohoti va til siyosatida ham dolzarbdir.
Shuningdek, adibning ilmiy o‘rganilishi bosqichma
-bosqich shakllanib, hozirgi kunda
chuqur, ko‘p qirrali va turli fan sohalarini qamrab olgan ilmiy yo‘nalishga aylangan. Uning
merosi faqat adabiy emas, balki tilshunoslik, tarix, pedagogika, madaniyatshunoslik nuqtayi
nazaridan ham o‘rganilmoqda. Bugungi kunda Hamzaning tilshunoslik faoliyati hali to‘liq
o‘rganilmagan bo‘lib, bu borada yanada chuqur ilmi
y izlanishlarni davom ettirish, Hamza
merosini zamonaviy ilmiy metodologiyalar asosida talqin qilish muhim ilmiy vazifadir.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Eshonqulova Z.
Hamza ijodida til va uslub masalalari
. // “Til va adabiyot ta’limi” jurnali,
2012, №1.
2.
Jo‘rayev
M.
XX asr boshlarida o‘zbek adabiy tili taraqqiyoti
.
–
Toshkent: Fan, 2000.
3.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch
.
–
Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Sharafiddinov O.
Jadidlar haqida mulohazalar
.
–
Toshkent: Adabiyot va san’at, 1993.
5.
Sultonova X.
Hamza til madaniyati targ‘ibotchisi sifatida
. // “Filologiya masalalari”
jurnali, 2015, №2.
6.
Sultonova X.
Hamzaning til madaniyatiga qo‘shgan hissasi
. // “Filologiya masalalari”,
2015, №2.
7.
Qosimova R.
O‘zbek dramatik asarlarida obrazlar nutqi
.
–
Toshkent: Fan, 1998.
8.
G‘aniyev I.
Hamza
–
dramaturg va ma’rifatchi
.
–
Toshkent: Fan, 1979.
