Oktabr, 2025-Yil
443
O‘QUVCHILARDA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHNING
PEDAGOGIK ASOSLARI
Ziyoviddinova Aqida Zafar qizi
Toshkent kimyo xalqaro universiteti oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17497412
Annotatsiya.
Ushbu tezisda o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishning nazariy
asoslari, uning pedagogik mohiyati va ta’lim jarayonidagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek,
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi metodik yondashuvlar, interfaol metodlar va
o‘qituvchining pedagogik mahorati bilan bog‘liq jihatlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
tanqidiy fikrlash, refleksiya, mantiqiy tahlil, innovatsion ta’lim, interfaol
metod, shaxsiy rivojlanish.
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchidan nafaqat tayyor bilimlarni egallashni, balki mustaqil
fikrlash, tahlil qilish, dalillarga asoslangan xulosa chiqarish va yangicha qarorlar qabul qila olishni
talab etadi. Bu esa tanqidiy fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish bilan bevosita bog‘liqdir. Bugungi
kunda dunyo miqyosida ta’limning asosiy maqsadi — axborotga to‘la muhitda yo‘qolib
qolmaydigan, ma’lumotni tahlil qilib, to‘g‘ri xulosa chiqaradigan, ongli qarorlar qabul qila
oladigan shaxsni tarbiyalashdir.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan,
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi – 2030” hamda
Prezidentning ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan qarorlarida zamonaviy fikrlovchi, ijodkor va
tanqidiy tahlilga qodir shaxsni tayyorlash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Bu esa
pedagoglardan an’anaviy o‘qitishdan voz kechib, o‘quvchilarni faol o‘quv jarayoniga jalb etuvchi
metod va texnologiyalarni qo‘llashni talab etmoqda.
Tanqidiy fikrlash — bu insonning muammolarni chuqur anglash, turli nuqtai nazarlarni
tahlil qilish, dalillarni solishtirish va asosli qaror qabul qilish qobiliyatidir. U nafaqat mantiqiy
tafakkurni, balki shaxsiy mas’uliyatni, tahliliy yondashuvni, kommunikativ kompetensiyani ham
shakllantiradi. Shu bois tanqidiy fikrlashni rivojlantirish nafaqat aqliy, balki ma’naviy va ijtimoiy
tarbiya bilan ham uzviy bog‘liqdir.
Bugungi kunda o‘quvchi faqat bilim oluvchi emas, balki o‘rganilayotgan jarayonning faol
ishtirokchisi bo‘lishi zarur. O‘qituvchining vazifasi esa unga tayyor bilimni yetkazish emas, balki
bilimni mustaqil izlab topish, uni tahlil qilish va baholash ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Shu ma’noda, tanqidiy fikrlash o‘quvchi shaxsining intellektual va ijtimoiy rivojlanishida
markaziy o‘rin tutadi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim jarayoni o‘quvchining tafakkurini
faollashtiradi, muloqot madaniyatini oshiradi va qaror qabul qilish mas’uliyatini mustahkamlaydi.
Bu jarayonni samarali tashkil etish uchun o‘qituvchi interfaol metodlardan foydalanishi,
muammoli vaziyatlar yaratishi hamda har bir o‘quvchining fikrini qadrlashi zarur.
Tanqidiy fikrlash tushunchasi inson tafakkurining eng yuqori bosqichini ifodalaydi. Uning
mohiyati axborotni idrok etish, tahlil qilish, baholash va o‘z fikrini asosli tarzda ifoda etish
jarayonidan iborat.
Oktabr, 2025-Yil
444
Pedagogik nuqtayi nazardan tanqidiy fikrlash – bu o‘quvchining bilimga faol munosabatini
shakllantiruvchi, mustaqil qaror qabul qilishga yo‘naltirilgan tafakkur turi hisoblanadi.
Amerikalik olim J. Dewey tanqidiy fikrlashni “ongli tafakkur jarayoni, insonning fikrni
tekshirish va dalillashga asoslangan tahliliy faoliyati” deb izohlaydi. D. Halpern esa uni “aniq
maqsadga yo‘naltirilgan, mantiqiy, tahliliy va dalillarga asoslangan fikrlash jarayoni” sifatida
talqin etadi. Ushbu yondashuvlar tanqidiy fikrlashni faqat aqliy faoliyat emas, balki shaxsiy,
ijtimoiy va madaniy tajriba bilan bog‘liq jarayon sifatida ham ko‘rsatadi.
Psixologik jihatdan, tanqidiy fikrlash tafakkurning mantiqiylik, tahliliylik, reflektivlik va
ijodkorlik elementlarini o‘zida mujassam etadi. Shuning uchun u ta’lim jarayonida shaxsning
bilish faoliyatini chuqurlashtiradi va o‘quvchining kognitiv mustaqilligini shakllantiradi.
Hozirgi ta’lim tizimida o‘quvchi passiv bilim oluvchi emas, balki faol o‘rganuvchi sifatida
maydonga chiqmoqda. Bu esa o‘qituvchining darsni tashkil etishdagi yondashuvini tubdan
o‘zgartiradi. An’anaviy, reproduktiv o‘qitish o‘rniga, o‘quvchilarning tafakkur faoliyatini
faollashtiruvchi, ularni mantiqan fikrlashga undovchi metodlar qo‘llanilishi zarur.
Tanqidiy fikrlashning pedagogik zarurati bir necha omillar bilan belgilanadi:
Birinchidan
, zamonaviy axborot oqimida o‘quvchining mustaqil tahlil qila olish
qobiliyatini rivojlantirish – hayotiy zaruratdir.
Ikkinchidan
, tanqidiy fikrlash o‘quvchida mantiqiy va ijodiy tafakkur uyg‘otadi, bu esa
fanlararo bilimlarni integratsiya qilish imkonini yaratadi.
Uchinchidan
, u o‘quvchini erkin fikr bildirish, dalil keltirish, o‘z nuqtai nazarini himoya
qilishga o‘rgatadi.
To‘rtinchidan
, tanqidiy fikrlovchi shaxs jamiyatda ijtimoiy mas’uliyatli, ongli qaror qabul
qila oladigan fuqaroga aylanadi.
Bu omillar tanqidiy fikrlashni rivojlantirish nafaqat o‘quv jarayonining, balki shaxs
tarbiyasining ham ajralmas qismi ekanligini ko‘rsatadi.
Tanqidiy fikrlashni shakllantirish o‘qituvchining metodik mahoratiga, dars jarayonini
qanday tashkil etishiga bevosita bog‘liqdir. Bu yo‘nalishda quyidagi metodlar o‘z samarasini
bermoqda:
Muammoli o‘qitish
– o‘quvchi oldiga hal etilishi kerak bo‘lgan vaziyatni qo‘yish orqali
uni mustaqil tahlilga undash. Masalan, “Nima uchun bu hodisa yuz beradi?”, “Boshqacha yo‘l
bilan yechim topish mumkinmi?” kabi savollar tanqidiy fikrlashni faollashtiradi.
Interfaol metodlar
– “Aqliy hujum”, “Insert”, “Fishbone”, “Klaster”, “Venn
diagrammasi”, “B.B.B.” metodlari o‘quvchini faol fikrlashga jalb etadi.
Refleksiya
– o‘quvchi o‘z fikr va harakatlarini tahlil qilish, o‘z xatolarini aniqlash orqali
o‘rganadi.
Debat va munozara texnologiyalari
– o‘quvchilarni turli nuqtai nazarlardan fikr
yuritishga, dalillash va tanqidiy tahlil ko‘nikmasini oshirishga yordam beradi.
Metodik jihatdan bu jarayonning muvaffaqiyati o‘qituvchi tomonidan yaratilgan psixologik
muhitga ham bog‘liq. O‘quvchi o‘z fikrini erkin ifoda eta oladigan, xato qilishdan qo‘rqmaydigan,
rag‘batga asoslangan dars muhiti tanqidiy fikrlashning tabiiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish uchun quyidagi didaktik shartlarning
mavjudligi zarur:
1.
Faol ishtirok muhitini yaratish
– o‘quvchi darsda passiv tinglovchi emas, balki faol
ishtirokchi bo‘lishi kerak.
Oktabr, 2025-Yil
445
2.
Savolga asoslangan o‘qitish
– “nima?”, “nega?”, “qanday?” kabi ochiq savollar orqali
o‘quvchini tahlilga jalb etish.
3.
Metakognitiv yondashuv
– o‘quvchining o‘z fikr jarayonini anglash, nazorat qilish va
baholash qobiliyatini rivojlantirish.
4.
Axborot manbalarini tanqidiy tahlil qilish
– o‘quvchiga internet, matbuot yoki
darslikdagi ma’lumotlarni solishtirib, ularning ishonchliligini baholashni o‘rgatish.
Didaktik shartlar amalga oshirilgan taqdirda, o‘quvchilar o‘rganilgan materialni chuqurroq
anglaydi, o‘z fikrini dalillay oladi va yangicha yondashuvlar taklif etadi.
Tanqidiy fikrlashni shakllantirishda o‘qituvchi markaziy figura hisoblanadi. U bilim
manbai emas, balki o‘rganish jarayonining tashkilotchisi va yo‘lboshchisi sifatida harakat qiladi.
O‘qituvchi quyidagi vazifalarni bajarishi zarur:
o‘quvchilarda savol berish madaniyatini rivojlantirish;
ularni tahlil, solishtirish va baholash faoliyatiga jalb etish;
turli fikrlarni hurmat qilish va muhokama qilish ko‘nikmalarini shakllantirish;
baholashni jarayon sifatida tashkil etish, ya’ni xatoni jazolash emas, balki o‘rganish
vositasi sifatida qabul qilish.
O‘qituvchining bunday faol yondashuvi o‘quvchilarda refleksiv, mustaqil va mas’uliyatli
tafakkurni shakllantirishga imkon beradi.
Pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yo‘naltirilgan
ta’lim:
o‘quvchilarning mustaqil ishlash faoliyatini 40–50 foizga oshiradi;
ularning muloqot madaniyati va jamoaviy hamkorlik ko‘nikmalarini kuchaytiradi;
o‘z fikrini asoslash, dalillash va baholash ko‘nikmalarini rivojlantiradi;
ta’lim natijalarining barqarorligini ta’minlaydi.
Natijada, bunday yondashuv orqali o‘quvchi nafaqat bilim egasi, balki ijtimoiy faol,
ma’suliyatli, fikr yuritish madaniyatiga ega shaxs sifatida kamol topadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish – zamonaviy ta’lim
tizimining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu jarayon nafaqat o‘quvchilarning bilim
darajasini oshiradi, balki ularning hayotiy tajribasini boyitadi, mustaqil qaror qabul qilish,
muammolarni tahlil etish va yangicha fikrlash qobiliyatlarini shakllantiradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning pedagogik asoslari – bu o‘qituvchining interfaol
metodlardan foydalanishi, o‘quvchini markazga qo‘ygan yondashuv, ijodiy muhit yaratish hamda
o‘quvchini fikrlash jarayoniga faol jalb etishdir. O‘qituvchi o‘z faoliyatida o‘quvchilarga tayyor
javobni bermasdan, ularni savol berishga, muhokama qilishga, dalillarni solishtirish va tahlil
etishga o‘rgatishi zarur.
Shuningdek, ta’lim jarayonida “muammoli ta’lim”, “aqliy hujum”, “debat”, “tahlil va
sintez”, “konseptual xaritalar” kabi metodlardan foydalanish o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash
salohiyatini sezilarli darajada oshiradi.
Natijada, bunday yondashuv o‘quvchilarda o‘z fikrini erkin ifoda etish, mustaqil
qarashlarga ega bo‘lish, tahliliy tafakkur yuritish va ijtimoiy hayotda faol fuqarolik pozitsiyasini
egallashga yordam beradi. Shunday qilib, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish pedagogik faoliyatning
ajralmas qismi bo‘lib, ta’lim sifatini yuksaltirish va shaxs kamolotini ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi.
Oktabr, 2025-Yil
446
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: O‘zbekiston,
2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4884-son qarori. – Toshkent, 2020.
3.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Hasanboeva O., Yo‘ldosheva Sh.
Pedagogika nazariyasi va amaliyoti.
– Toshkent: Fan va
texnologiya, 2019.
5.
Saidahmedov N.
Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
– Toshkent: Ilm ziyo,
2018.
6.
Abduqodirov A. A., Mavlonova R. A.
Zamonaviy ta’lim texnologiyalari.
– Toshkent:
O‘qituvchi, 2021
