ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
252
GAPNING LISONIY SINTAKTIK QOLIPI VA UNING TIKLANISHI. SODDA
GAPNING TARKIBIY QISMLARI
Ergasheva Dilrabo Allanazarovna
Ilmiy rahbar
Abdushukurova Sevara
Termiz davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.7916234
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nazariy ma’lumotlarga asoslanib, Xudoyberdi
To’xtaboyevning "Besh bolali yigitcha" asarining lingvistik tahlili amalga oshirilgan.
Kalit so’zlar:
Lisoniy sintaktik qolip, WPm, gap bo'laklari, Wpmning ikki tomoni, ya'ni chap
va o'ng tomonlari, modus, propozitsiya.
THE LINGUISTIC SYNTACTIC FORM OF THE SENTENCE AND ITS
RESTORATION. COMPONENT PARTS OF A SIMPLE SENTENCE
Abstract.
In this article, based on theoretical data, a linguistic analysis of Khudoyberdi
Tokhtaboev's work "Besh bolali yigitcha" is carried out.
Key words:
Linguistic syntactic pattern, WPm, clauses, two sides of Wpm, left and right sides,
mode, proposition.
ЯЗЫКОВО-СИНТАКСИЧЕСКАЯ ФОРМА ПРЕДЛОЖЕНИЯ И ЕЕ
ВОССТАНОВЛЕНИЕ. СОСТАВНЫЕ ЧАСТИ ПРОСТОГО ПРЕДЛОЖЕНИЯ
Аннотация.
В данной статье на основе теоретических данных проводится
лингвистический анализ произведения Худойберди Тохтабаева «Мальчик с пятью детьми».
Ключевые слова:
языковая синтаксическая модель, РПМ, фрагменты предложений,
две стороны РПМ, т.е. левая и правая стороны, модус, пропозиция.
Lisoniy sintaktik birlik so'z birikmasi va gap hosil qilish qolipidir. Lisoniy sathga tegishli
bo'lganligi uchun ham ularni
lisoniy sintaktik qolip
(qisqacha LSQ) deb ataymiz. Ra'no
Sayfullayeva hamda Bahtiyor Mengliyevlarning fikricha "LSQ g'isht qolipiga o'xshaydi. Inson
o'ngida ham so'zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so’z birikmasi shaklida
keltirish, gap hosil qilish qolipi mavjud. Ular LSQ, model, konstruksiya, qurilma deb nomlansada,
Aslida bir tushunchani ifodalaydi" deb hisoblaydilar.
Biz gaplarning lisoniy sintaktik qolipi sifatida
WPm
ni olishimiz mumkin. WPm ning
mazmuni: Gapning eng kichik atov birligi ekanligi. WPm ning 2 ta tomoni mavjud: Birinchi
tomoni, ya'ni chap tomoni- uning formula ya'ni qolipi ekanligi bo'lsa; Ikkinchi tomoni ya'ni o’ng
tomoni uning mazmun tomoni. Mazmun bu o'sha WPm ni gapning eng kichik atov birligi ekanligi.
Biz bilamizki gapning eng kichik atov birligi kesimdir.
Gapning lisoniy sintaktik qolipida shakl va mazmun munosabati mavjud. Shakl va mazmun
munosabati - gapdagi kesim tarkibida shaxs-son hamda zamon qo’shimchalarining qo'llanishi.
Shakl va mazmun munosabati shaxs son va zamon qo’shimchalarining noto'g'ri qo'llanishida
buziladi.
Substansial tilshunoslikda gapning asosiy belgilari mavjud:
1. Gap tugal ohangga ega bo'lishi kerak. Masalan: Men opamni yaxshi ko'raman, juda, juda ham
yaxshi ko'raman. Hech ham xafa qilmasam, hech ham yig’latmasam deyman. (X.To’xtaboyev.
Besh bolali yigitcha .5-bet)
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
253
2.Gap albatta grammatik shakllangan bo'lishi kerak. Masalan: Makkani qopga solib, pastga olib
tushdim-da, eshakni to’qimlab, dalaga - opamning oldiga qarab chopib ketdim. (X.To’xtaboyev.
Besh bolali yigitcha. 8-bet). Ushbu gapimizni egalik, kelishik, shaxs-son, zamon qo’shimchalari
grammatik shaklni hosil qilib gapni grammatik shakllantirib kelmoqda.
3. Tugal fikr va sintaktik shaklga muvofiq tugallangan ohangga egaligi. Biz buni "Gaplar sintaktik
shakl yasovchi qo’shimchalarni olib tugal fikr ifodalashi" deb tushunamiz. Masalan: Ayollar
chopaymi-chopmaymi deb, darmonsiz ketmon urib, yer tekislashadi. Bu yerda tugal ohang
mavjud.
4.Kommunikatsiya (aloqa) axborot berish vositasi ekanligi. Masalan: - Iye tentak nega
yig’layapsan?
- Ona!
- Nima gap o’zi ?
– Xafa bo’lmaysizmi ?
- Nega xafa bo'lar ekanman!
- Yig'lamayman, deb so’z bering!
- Avval ayt-chi !
- Yo'q, avval so’z bering.
- Ha, ana so’z berdim.
- Otamni...- dedim-u, yana yig'lab yubordim, -urushga olib ketar ekan.
( X. To’xtaboyev. Besh bolali yigitcha. 13-bet)
Biz gaplarni lisoniy sintaktik qolipga ajratayotganimizda modus va propozitsiya
tushunchalariga ham duch kelamiz.
Sintaktik birlik (so’z birikmasi va gap) da ifodalangan, borliq bo'lagi, voqelik, vaziyat
sintaksisda propozitsiya deyiladi. propozitsiyani biz diktum deb ham ataymiz. Modus
–
gapning
subyekt tomonidan ifodalangan mazmun tomoni.
Quyida Xudoyberdi To’xtaboyevning Besh bolali yigitcha"asarida qo'llab o’tilgan modus
hamda diktum birliklari mavjud. Masalan, Otamning oldiga, qirga jo’naydigan bo'ldim. Diktum-
Otamning oldiga, Modus-qirga jo’naydigan bo'ldim; (13-bet) Opam marzaga, qalin tuproq ustiga
o'tirib, huzur qilib esladi. Diktum-opam marzaga, qalin tuproq ustiga o'tirib; Diktum - huzur qilib
esladi; (12-bet) Menga ko'zi tushgach, kulimsirab qo'ydi. Diktum - menga ko'zi tushgach; Modus-
kulimsirab qo'ydi; (14-bet) Otam, men kelguncha o’tindan qiynalib qolmanglar deb, tuni bilan
uxlamay bog'dagi katta o'rikni kesib, o’tin tayyorladi. Diktum - otam, men kelguncha o’tindan
qiynalib qolmanglar deb; Modus- tuni bilan uxlamay, bog'dagi katta o'rikni kesib, o’tin tayyorladi;
(15-bet) Kechqurun uyimizga erkak, ayollar to'planishdi, nega desangiz, o'sha kuni
qishlog’imizdan yana 4 kishi armiyaga ketayotgan ekan. Diktum - kechqurun uyimizga erkak,
ayollar toplanishdi; Modus- o'sha kuni qishlog’imizdan yana 4 kishi armiyaga ketayotgan ekan;
(15-bet) Ruslarning yonida bo'lishga harakat qil, ulardan o'rganasan. Diktum - ruslarning yonida
bo'lishga harakat qil; Modus - ulardan o’rgansan; (20-bet) Otam o’zi aslida kam gap odam,
so'rasang javob beradi, bo’lmasa, haftalab ham jim yuraveradi. Diktum - otam aslida kam gap
odam; Modus - haftalab ham jim yuraveradi. Aslida biz ushbu asarni boshidan oxirigacha tahlil
qiladigan bo'lsak, yozuvchining mahoratiga tan bermasdan ilojimiz yo'q. Chunki yozuvchi ushbu
asarida Lisoniy sintaktik qolipdan ham, Diktum hamda Moduslardan ham yetarlicha, kerakli
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
254
o’rinlarda mahorat bilan foydalangan. Diktum va modus birliklari gaplarni lisoniy sintaktik
qoliplarida muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
R.Sayfullayeva. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent. - 2020.
2.
B.Mengliyev . Hozirgi o’zbek tili. Toshkent. - 2018.
3.
X.To`xtaboyev. Besh bolali yigitcha. Toshkent. - .
4.
Ergasheva D.A. Odil Yoqubov asarlarida inson ruhiy holati ifodalanishining lisoniy
manzarasi // Сўз санъати халқаро журнали. – Тошкент, 2020. №1, 2-jild. ISSN: 2181-
9297 Doi Journal 10.26739/2181-9297. – B. 99-103. (10.00.00 № 31)
