ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
255
O'TKIR HOSHIMOV ASARLARIDA XUSUSIY O'XSHATISHLARNING
LINGVISTIK TAHLILI.
("DUNYONING ISHLARI" ASARI TALQINIDA)
Ergasheva Dilrabo
Ilmiy rahbar
Choriyeva Laziza Anvar qizi
Termiz davlat universiteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.7919595
Annotatsiya. Maqolada isteʼdodli yozuvchi O'tkir Hoshimovning "Dunyoning ishlari" asari
tahlilida uchraydigan xususiy o'xshatishlarning lingvistik tahlili bilan birgalikda ushbu
gaplarning maʼnolari kabi bir qancha masalalar xususi bayon qilinadi.
Kalit so'zlar: O'xshatish, an'anaviy o‘xshatish,xususiy-muallif o'xshatish,lingvistik tahlil.
LINGUISTIC ANALYSIS OF SPECIFIC SIMILES IN THE WORKS OF O'TKIR
HASHIMOV.
(IN THE INTERPRETATION OF THE WORK "WORKS OF THE WORLD")
Abstract. The article describes several issues, such as the meanings of the these sentences,
together with the linguistic analysis of the special similes created in the analysis of the work of the
talanted writer O'tkir Hashimov “The Affairs of the World"
Key words: Simile, traditional simile, private-author simile, linguistic analysis.
ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ВИДОВЫХ СРАВНЕНИЙ В
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ОТКИРА ГАШИМОВА.
(В ИНТЕРПРЕТАЦИИ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «ПРОИЗВЕДЕНИЯ МИРА»)
Аннотация. В статье рассматривается ряд вопросов, таких как значения этих
предложений, вместе с лингвистическим анализом специальных сравнений,
встречающихся в анализе произведения «Дела мира» талантливого писателя О'ткира
Гашимова.
Ключевые слова: сравнение, традиционное сравнение, частноавторское сравнение,
лингвистический анализ.
KIRISH
O'xshatishda biz asosan bir narsani boshqa narsaga shakli, sifati, rangi, xususiyati va yana
qaysidir jihati bir-biriga muvofiq kelsa biz uni o'xshatish deymiz. A.Shomaqsudov o'xshatishga
shunday ta'rif beradi: “ ikki narsa yoki voqea-hodisa o'rtasidagi o'xshashlikka asoslanib, ularning
biri orqali ikkinchisining belgisini, mohiyatini to'laroq, konkretroq, bo'rttiribroq ifodalash"
Ma'rufjon Yo'ldoshev o'zining “Badiiy matning lisoniy tahlili" asarida o'xshatish unsurlarini
sanab o'tadi: a) o'xshatish suby'ekti; b) o'xshatish etaloni; c) o'xshatish asosi; d) o'xshatishninh
shakliy ko'rsatkichlari.
Badiiy matndagi o'xshatishli qurilmalar an'anaviy va xususiy muallif o'xshatishlariga
bo'lamiz. An'naviy o'xshatishda asosan kundalik turmushimizda har kun ishlatiladigan
o'xshatishlardir. M.Yo'ldoshev bunday o'xshatishni “siyqasi chiqgan" deya ta’rif beradi. Masalan:
tulkiday ayyor, sherdek kuchlik, yuzlari oydek, qoshlari yoydek, kipriklari kamondek va hokazo.
Xususiy-mualliflik o'xshatishari yozuvchining o'z qarashi, kuzatuvchanligi, badiiy
vositalardan mahorat bilan foydalangan holda yaratiladi. Bunday o’xshatish qo'llangan asar
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
256
obrazlilikka boy, ekspressivlik yorqin ifodalangan bo'ladi. Masalan: O'.Hoshimov “Dunyoning
ishlari” asaridan “Oq oydin kechalar" hikoyasi. “ Keyin yirik-yirik yulduzlar bilan to'lgan
osmonga tillaqoshdek ingichka oy suzib chiqardi. Oyim oyga tikilib turib ohista pichirlar edi:
Oymamaxon xulla
Qanotlari tilla.
Subxon allo izga,
Umr bersin bizga.
Bu misolda O'tkir Hoshimov yangi chiqgan oyni qizlarning tillaqoshiga o'xshatayapti. Biz
odatda oyni o'roqga o'xshatardik.
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
Quyida ushbu asarda xususiy o'xshatishlarga oid boʻlgan misollar keltiriladi.
1."Qabriston jimjit. Faqat yo'lakning ikki chetidasaf tortgan mirzateraklar qabr ustiga bosh
eggan farzandlardek onaga orom tilab alla aytadi. Ularning mungli shivirlashi tilovat sadolarig
qo'shilib, yurakni ezuvchi ohangga aylanadi (“Tasalli" hikoyasi 7-bet). Hikoyada yo'l chetidagi
mirzateraklarning egilib qolishini qabr ustiga bosh eggan insonlarga qiyoslaydi.
2. “Oq surp yaktak kiygan, mosh-guruch soqoli o'ziga yarashgan go'rkov yuziga fotiha tortib
o'rnidan turadi:
– Bo'ldi endi, bolam! Bunaqada o'zingizni oldirib qo'yasiz (“Tasalli" 7-bet). Go'rkovning
soqolini mosh-guruchga o'xshatadi. Bunday xususiy o'xshatishlar asarga estetik ruh bag'ushlaydi.
3. “Ha, xuddi o'sha Toyning o'zi. Faqat shuncha bo'y, bunaqa uzun qo'l-oyoqlarni qayoqdan
oldi ekan! Yaqindagina buloqdek oqib turadigan burnini eplolmay mashaqqat chekadigan bola edi
(“Toy" 34-b). Bu yerda yosh bolaning burni oqishini tog'dan oqib keladigan buloqqa o'xshatadi.
4. “Etik kichkina akamga o'tadi. Kichkina akamning oyog'igayam bir joyda turavermaydi
o'asi, etik sig'maydi. Ana endi etik bizniki! Faqat bizga yetib kelguncha etikning tagi Naim
sartaroshning iyagidek sip-silliq bo'lib ketadi (“Bozor" 108-bet). Hikoyadagi etikning kiyilaverib
tagining silliqlanib qolganini insonning iyagiga o'xshatish ham bir mahorat.
5. “Qishda kuya yegan telpak, mushtdekkina gavdasiga yarashmagan uzun kamzul, oyog'iga
kalish-maxsi kiyib yuradi. Yozda bo'lsa dumaloq, qozonnusxa baxmal do'ppisini bostirib oladi.
Qo'lidagi xo'jalik sumkasi ham kamida yigirma yil sidqidildan xizmat qilgan (Po'stdumbali
moshkichiri" 12-bet). Bu yerda doo'ppini qozonning tagiga o'xshatilyapti.
6. “Ammam juda chiroyli, yuzida xoli bor, qosh ko'zi chaqmoqdek xoti. Ammo juda
shaddod. Har gapini xuddi mix qoqqandek tarsillatib gapiradi (“Oltin baldoq" 13-bet). Bu matnda
ayolning qosh ko'zini chaqmoqga, gapirishini esa mixning qoqilishiga o'xshatilyapti.
7. Zebi xoladan hayiqmaydigan bola yo'q edi. Erkaklardek barvasta gavdali, qop-qora bu
xotinning yo'g'on ovozi ham, uzun qirra burni, ketmonni yelkasiga tashlagancha etik kiyib g'oz
yurishi ham boshqa ayollarga o'xshamas, hatto qoramtir siyrak mo'ylovigacha bor edi. U qachon
qarasa qulog'iga rayhon taqib yurar, Darhan arig'I bo'yidagi hovlisida yoz bo'yi rayhonlar barq urib
yotardi (“O’ris bolaning oyisi" 145-bet). Bu hikoyada ayol kishining gavdasi erkaklarga, qadam
taahlab yurishi esa g'ozning yurishiga o'xshatilyapti.
8. “Zebi xola sap-sariq jingalak sochli, ko'm ko'z “o'ris bola"sini – Valini jonidan yaxshi
ko'rardi. Qaysi to'yga borsa, ko'ylagining yenviga popukqand, monpasi jiyda solib kelardi (“O'ris
bolaning oyisi" 145-bet). Bu yerda bolaning tashqi ko'rinishi rus millatiga o'xshatilyapti.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
257
XULOSA
Xulosa qilib shuni taʼkidlash joizki, mashhur yozuvchi O’tkir Hoshimovning "Dunyoning
ishlari" asari tahlil olib borildi. Ushbu jarayonda asardagi hikoyalardan xususiy-muallif
o'xshatishlari ko'rib chqildi va aniqlandi. Umumiy va xususiy-muallif o'xshatish gaplar haqida
maʼlumot berildi, asar yuzasidan tahlil qilindi.
REFERENCES
1.
O'tkir Hoshimov. Dunyoning ishlari. “Sharq" nashriyoti-matbaa aksiyadorlik
kompaniyasi bosh tahririyati. T:2005.
2.
Ma'rufjon Yo'ldishev. Badiiy matnning lisoniy tahlili. T: 2007.
3.
Shomaqsudov A., Rasulov I., Qo'ng'urov R., Rustamov H. O'zbek tili stilistikasi.
T:”Oqituvchi" 1983. 246-bet.
