ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
675
QUSHLAR NOMLARI LUG‘ATLARDAGI IFODASI ("DEVONU LUG‘OTIT TURK"
HAMDA "AT-TUHFAT" ASARLARI MISOLIDA)
Sheraliyev Jamshid
Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti
2- bosqich talabasi
Dilrabo Ergasheva
Ilmiy rahbar, Termiz davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.7953232
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qadimgi turkiy til lug‘atlaridan o‘rin egallagan qushlar
nomlarining hozirgi kundagi muqobili va fonetik-fonologik tahlil amalga oshirilgan, hamda
umumiy xulosalar bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
qushlar nomlari, statistik tahlil metodi, "At - tuhfat " , "Devoni lug'otit turk".
EXPRESSION OF BIRDS' NAMES IN DICTIONARIES (EXAMPLE OF
"DEVONU LUG'OTIT TURK" AND "AT-TUHFAT" WORKS)
Abstract.
In this article, the modern alternative and phonetic-phonological analysis of bird
names from the ancient Turkic language dictionaries are made, and general conclusions are
presented.
Key words:
names of birds, method of statistical analysis, "At - tuhfat", "Devoni lugotit
turk".
ВЫРАЖЕНИЕ НАЗВАНИЙ ПТИЦ В СЛОВАРАХ (НА ПРИМЕРЕ
ПРОИЗВЕДЕНИЙ "ДЕВОНУ ЛУГ'ОТИТ ТУРК" И "АТ-ТУХФАТ")
Аннотация.
В данной статье представлены текущий альтернативный и
фонетико-фонологический анализ названий птиц, имевших место в древнетюркских
языковых словарях, и общие выводы.
Ключевые слова:
названия птиц, метод статистического анализа, «Ат-тухфат»,
«Девони луготит турк».
Leksikografiya tilshunoslikning lug'at tuzish bilan shug'ullanuvchi va u bilan aloqador
bo'lgan masalalarni o'rganuvchi sohasi " Lug'atchilik " deb ham yuritiladi. Aslida leksikografiya
va lug'atchilik tushunchalari farqlanadi. Leksikografiya lug'at tuzish amaliyotini ifodalaydi.
Bilamizki qushlar nomlari bir necha asrdirki leksikografik - lingvistik ko'lamida tadqiq etib
kelinadi. Bu nomlar har bir lug'atda o'ziga xos turlicha nomlarda ifodalangan. Biz ana shu farqlarni
ochish maqsadida o'zbek leksikografiyasining ustun bo'lgan , mashhur lug'atshunos hamda
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
676
dialektolog olim qalamiga mansub " Devoni lug'ati turk " ( keyinhi o'rinlarda " MK " ) va huddi
shu asrda yozilgan , ammo muallifi no'malum bo'lgan " At - tuhfatuz zakiyatu fil lug'otit turkiya
" ( keyingi o'rinlarda " At - tuhfat ") lug'atlaridan so'zliklar qidirdik . Ushbu kichik tadqiqot
ishimizda biz statistik , leksik - semantik , etimologik , fonetik - fonologik , qiyoslash -
chog'ishtirish metodlaridan foydalandik.
Endi esa asarda keltirilgan qushlar nomlaridan namunalar ko'rib o'tamiz :
" Devoni lug'otit turk" lug'ati
1.
Us(уш)
-karsak qushi,burgut (shoir) shunday degan.(29-bet)
2.
Aŋ(анг)
-qushoti;uning yog’idan dori sifatida foydalaniladi.(30-bet)
3.
Öpkük (упкук)
-sassiqpopishak (chigilcha).(56-bet)
4.
Úhi (ухи)
– ukki. (78-bet)
5.
Quš (куш)
– qush . jamlikni bildiradigan turdosh ot.(136-bet)
6.
Örünquš(ўрункуш)
-oq lochin.(136-bet)
7.
Qaraquš(каракуш)
-burgut.(136-bet)
8.
Tewäyquš(тэшайкуш)
-tuyaqush.(136-bet)
9.
Yunquś(йункуш)
-tovus.(136-bet)
10.
Ilquš(илкуш)
-ilqush,qirg’iy.(136-bet)
"At - tuhfat " lug'ati
1.
ïтлақаз
(qush)
(15-bet)
2.
авуғаз
(bir xil qush) (25-bet)
3.
турунтаj
(bir qush) (40-bet)
4.
тöвлӱгäч
(qush) (47-bet)
5.
тавуқ ва кäклïк
(56-bet)
6.
кäркäс ва қартол
–qush turi (61-bet)
7.
туған
(lochin) (62-bet)
8.
шïршïқ
(chug’urchuq) (65-bet)
9.
қоғу
(oqqush) (67-bet)
10.
тартаз
(yalva deyilgan qush) (68-bet)
Statistik tahlil metodimizga ko'ra "Devoni - lug'otit turk " da 26 dona , "At - tuhfat " da esa
35 dona qushlar nomlari ifodalangan . Ligvistik tahlil metodlarimizga asoslanib qushlar nomlarini
leksik - semantik tahlil qildik.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
677
Ushbu lug‘atlarni o‘rganar ekanmiz, lug‘atdagi bir so‘zlikning nomlanishi hamda uning
ma’nosi ikkinchi lug‘atda umuman boshqacha nomlanganiga guvoh bo‘ldik. Ularning ba’zilari
keng doirada tahlil qilindi. “Devoni lug’otit turk” burgut ma’nosida –
Uš
(29 b) so‘zi, “At-tuhfatda
esa
кочлун
(222b) so‘zlari ishlatilgan. Lochin so‘zi – “MK” da
Čağrï
(69 b) so‘zliklari
ishlatilgan bo‘lsa, “At-tuhfat”da –
Туган
(260 b) ,
Boyqush"
- Mk "
Ühi
( 78 b)da , " At - tuhfat"
da
Баjгуш
,
Chumchuq
- " MK " da
Qušğač
( 181 b) , "At - tuhfat " da
Шïрша
,
Chug'urchuq
- " MK " da
Siğirčiq
( 198 b) , "At - tuhfat " da
шïршïк
,
Sassiqpopishak
- " MK " da
Öpkuk
(
56 b) , "At - tuhfat " da
Убук
,
Baliq ovlaydigan qush
- " MK " da
Balïqchin
( 202 b) , "At -
tuhfat " da Кувулдур shaklida ishlatilgan .
Ko‘rinib turganidek, vaqtlar o‘tishi tilning ham o‘zgarishiga olib keladi. Tildagi
o‘zgarishlar esa so‘zliklarda, lug‘atlarda aks etadi. Bundan shunaqa xulosa qilishimiz mumkinki,
tilning qanchalik boy ekanligini uning lug‘atlaridan bilib olishimiz mumkin. Shuning uchun
lug‘atchilik sohasiga e‘tibor qaratib, uni rivojlantirishimiz lozim.
REFERENCES
1.
"Диван лугат ат-турк", Махмуд Кашгарский, перевёл и подготовил к печати Салих
Муталлибов, Т.: Уз ССР "Фан", 1960;
2.
"At-tuhfat uz-zakiyatu fil lug‘otit turkiya" ("Turkiy til (qipchoq tili) haqida noyob tuhfa"),
T.: O‘zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, 1968;
3.
"O‘zbetilining etimologik lug‘ati (turkiy so‘zlar)", I tom, Shavkat Rahmatullayev, T.:
"Universitet", 2000;
4.
"Leksikografiya asoslari", o‘quv qo‘llanma, Sultonbek Normamatov, T.: 2020.
5.
Khidirova, I. (2023). PEYORATIVE, DEGORATIVE VOCABULARY IN FAMILY
SPEECH (EXAMPLE OF THE KHIDIROV AND SHAYMATOV FAMILIES). Modern
Science and Research, 2(3).
6.
Xidirova, I., & Xidirova, N. (2021). Gender
7.
Characteristics of Family Speech Speech (On The Example of the Uzbek Family).
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 1(2),
196-199.
8.
Raxmonjonova, G., & Xidirova, I. (2022). CHORTOQ SO ‘ZINING KELIB
CHIQISHIGA OID ILMIY QARASHLAR. Eurasian Journal of Academic Research,
2(11), 188-189.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
678
9.
Jo’rayeva, M., & Xidirova, I. (2023). QOYALAR HAM YIG’LAYDI” ASARIDA
QO’LLANILGAN
DIALEKTIZMLARNING
LEKSIK-SEMANTIK
TAHLILI.
Development of pedagogical technologies in modern sciences, 2(2), 4
