ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1290
O‘SMIRLARNING XULQ-ATVORI BILAN ISHLASHNING PSIXOLOGIK
JIHATLARI
Norqulova Shahnoza Bahriddinovna
Navoiy viloyati Karmana tumani Hamza Umarov nomidagi 22-sonli
maktabning amaliyotchi - psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.7985479
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘smirlik davrini shaxs rivojlanishining alohida yosh
bosqichi ekanligi, xulq-atvori buzilishlari yaqqol namoyon bo‘layotgan o‘smirlar soni ko‘payib,
addiktiv xulqning eng keng tarqalgan va eng muhim shakli kimyoviy tobelik, xulq-atvori
buzilishlari yaqqol namoyon bo‘layotgan o‘smirlar ko‘payishiga sabab bo‘luvchi ijtimoiy-
psixologik omillar batafsil yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Oila turlari, kimyoviy qaramlik, muvaffaqiyatsizlik, nizolar, yolg‘izlik hissi,
ishonchning yetishmaslik, addiktiv xulq.
PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF WORKING WITH THE BEHAVIOR OF
ADOLESCENTS
Abstract.
In this article, adolescence is a special age stage of personality development, the
number of adolescents with behavioral disorders is increasing, the most common and important
form of addictive behavior is chemical dependence, behavioral disorders are clearly manifested.
socio-psychological factors that cause the increase of adolescents are explained in detail.
Key words:
Family types, chemical dependency, failure, conflict, loneliness, lack of
confidence, addictive behavior.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РАБОТЫ С ПОВЕДЕНИЕМ
ПОДРОСТКОВ
Аннотация.
В данной статье подростковый возраст является особым возрастным
этапом развития личности, увеличивается количество подростков с нарушениями
поведения, наиболее распространенной и значимой формой аддиктивного поведения
является химическая зависимость, ярко проявляются нарушения поведения социально-
психологические факторы, обуславливающие возникновение Подробно объясняется рост
подростков.
Ключевые слова:
типы семьи, химическая зависимость, неудача, конфликт,
одиночество, неуверенность в себе, аддиктивное поведение.
O‘smirlik davrini shaxs rivojlanishining alohida yosh bosqichi sifatida aniqlash 19- asrning
ikkinchi yarmida sodir bo‘ldi. O‘shandan beri o‘smirlik davri muammolari ko‘plab olimlar
psixologlar, shifokorlar, pedagoglar, madaniyatshunoslar, sotsiologlarning diqqat markazida
bo‘lib kelmoqda. O‘smirlik - bu bolalikdan kattalikka o‘tish, o‘smirlik inqirozining salbiy
xususiyatlari aniq namoyon bo‘ladigan davrdir.
Kuzatishlar natijasiga ko‘ra, so‘nggi yillarda xulq-atvori buzilishlari yaqqol namoyon
bo‘layotgan o‘smirlar soni ko‘paydi. Addiktiv xulqning eng keng tarqalgan va eng muhim shakli
kimyoviy qaramlikdir. O‘smirlar va o‘rta maktab o‘quvchilari orasida spirtli ichimliklarni iste'mol
qilish holatlari nafaqat o‘g‘il bolalarga, balki qizlarda ham uchrab turishi afsuslanarli holat.
O‘smirlik davrida spirtli ichimliklarni iste'mol qilishning o‘zi iste’mol qilingan miqdordan qat’i
nazar, patologiya hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1291
Xulq-atvor buzilishlari yaqqol namoyon bo‘layotgan o‘smirlar soni ko‘paydi. Addiktiv
xulqning eng keng tarqalgan va eng muhim shakli kimyoviy qaramlikdir. Shaxsning tanazzulga
uchrashi axloqiy qashshoqlik, keyinchalik ularning butunlay yo‘qolishi, his-tuyg‘ularning
ibtidoiylashuvi, oilaviy va ijtimoiy munosabatlardagi faollikning asta-sekin zaiflashishi, adekvat
xatti-harakatlar va o‘z-o‘zi tanqidiy yondashuvda buzilishda namoyon bo‘ladi.
O‘smirda shaxsiy inqiroziga qo‘shimcha ravishda, kognitiv faoliyatda o‘zgarishlar
boshlanadi. Giyohvand moddalarga tobe o‘smirlarning fikrlashi chuqurlikni yo‘qotadi,
mulohazalarning mantiqiyligi va izchilligi buziladi, assotsiatsiyalar zaiflashadi, qisqa muddatli va
uzoq muddatli xotira hajmi torayadi. Bunday o‘smirlar uzoq vaqt davomida diqqatni jamlay
olmaydilar, ular tez charchaydilar, nisbatan oddiy aqliy ishlarni bajarishda tobora ko‘proq
xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Ta’lim sohasida motivatsiyasining etishmasligi kuzatiladi. Bularning
barchasi ta’lim samaradorligiga tabiiy ravishda salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shunday qilib, o‘smir shaxsiyatning o‘zgarishi hissiy, irodaviy va intellektual
degradatsiyani o‘z ichiga olgan psixosotsial degradatsiya deb ataladi.
Tadqiqotimiz shuni ko‘rsatdiki, potentsial “xavf guruhi” ga kiradigan o‘smirlarda addiktiv
xulq shakllanishining ijtimoiy psixologik omillari quyidagicha:
- o‘smirda o‘ziga bo‘lgan ishonchning kuchayishi, haddan tashqari egosentrizm va
atrofidagilarning e’tiborga tashnalik;
- atrofidagilarning holatini tushuna olmaslik, empatiyaning pastligi, muloqot
qobiliyatlarining yomon shakllanishi;
-
hissiy labillikning kuchayishi, kayfiyatning oldindan
aytib bo‘lmaydigan
o‘zgaruvchanligi, qo‘pollik.
- o‘z muammolari uchun javobgarlikni boshqa odamlarga yuklash yoki ularni omadsizlik
oqibati deb bilish, shuningdek, muvaffaqiyat va yutuqlarni omad yoki tashqi sharoitlar oqibati deb
hisoblash;
- o‘z harakatlari va muhim hayotiy voqealar o‘rtasida bog‘liqlikni idrok etolmasligi;
- muhim hayotiy vaziyatlarni o‘z-o‘zini nazorat qila olmaslik, o‘z hayotini tashkil etish,
sog‘lig‘ini saqlash, kasalliklarning rivojlanishining oldini olishda o‘z rolini etarli darajada
baholamaslik va boshqalar.
Haqiqatdan qochish mexanizmi quyidagicha, o‘smir tanlagan usul ishladi, yoqdi va yaxshi
holatni ta'minlaydigan holat faol davo sifatida ongida mustahkamlandi.Kelajakda qaror qabul
qilishni talab qiladigan qiyinchiliklar bilan uchrashuv avtomatik ravishda muammoni hal
qilishning “ertangi kunga” o‘tkazilishi bilan almashtiriladi. Asta-sekin, ixtiyoriy harakatlar
kamayadi, chunki o‘ziga qaramlikni amalga oshirish ixtiyoriy funktsiyalarga “urilib”, eng kam
qarshilik taktikasini tanlashga yordam beradi. Qiyinchiliklarga chidamlilikni pasaytirish, ularni
bartaraf etishdan qochish,hal qilinmagan muammolarning to‘planishiga olib keladi.
Addiktiv xulqning paydo bo‘lishida bolalik davridagi psixologik jarohatlar va bolalarga
nisbatan zo‘ravonlik, bolalarning o‘z-o‘zini ta'minlashga e’tibor bermaslik kabi omillar ta’sir
ko‘rsatadi. O‘smirlarning xulq-atvoridagi og‘ishlarning ko‘pchiligi: e’tiborsizlik, huquqbuzarlik,
psixofaol moddalarni iste'mol qilish, bir manbaga - ijtimoiy moslashuvga asoslanadi, ularning
ildizlari noto‘g‘ri oilada yotadi. Ijtimoiy jihatdan nosog‘lom bola, o‘smir og‘ir hayotiy vaziyatda
bo‘lib, to‘liq rivojlanish huquqi qo‘pol ravishda buzilgan jabrlanuvchidir. Ijtimoiylashuvning eng
chuqur nuqsonlari bilan ajralib turadigan oilalar bolalarni ixtiyoriy ravishda psixofaol
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1292
moddalardan erta foydalanishga va huquqbuzarlik qilishga undaydi. O‘smirlarda addiktiv xulq
shakllanishining ijtimoiy omillaridan biri o‘smir voyaga yetayotgan oila xisoblanar ekan,quyidagi
turlarga bo‘linadi:
- soxta farovon oila, ota-onalardan birining so‘zsiz hukmronligi, qolgan oila a’zolarining
unga to‘liq bo‘ysunishi, shafqatsiz munosabatlarning mavjudligi va jismoniy jazo qo‘llanilishi
bilan ajralib turadi;
- to‘liq bo‘lmagan oila. Zamonaviy sharoitda ota-ona oilasi tarkibidagi nuqsonlar bolaning,
o‘smirning shaxsiyatini shakllantirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va uning ijtimoiylashuv jarayonini
sekinlashtirishi mumkin;
- munosabatlar tarqoq oila, oiladagi ustunlik uchun ota-onalar o‘rtasidagi raqobat, oila
a'zolari o‘rtasida hech qanday hamkorlikning yo‘qligi, tarqoqlik, ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi
alohidalanish bilan tavsiflanadi;
- odob qoidalariga rioya qilmaydigan oila. Unda ota-onalar va boshqa oila a’zolari
tomonidan sodir etiladigan huquqbuzarliklar, ichkilikbozlik, janjal va janjallarga sabab bo‘ladigan
muntazam nizolar, ota-onalarning nopok xatti-harakatlari kabi salbiy omillar o‘rin olgan oila;
- jinoyatchilikka moyil oila. Oila a’zolari jinoyat sodir etgan oila. Ba’zan jinoiy faoliyat
muayyan shaxs yoki butun oilaning asosiy faoliyati ekanligini ta’kidlashga to‘g‘ri keladi.
O‘smirlardagi addiktiv xulqning asosiy sabablari:
- maktabda doimiy muvaffaqiyatsizliklar;
- ota-onalar, o‘qituvchilar, tengdoshlar bilan nizolar;
- yolg‘izlik hissi; - hayotning ma’nosini yo‘qotish;
- kelajakka bo‘lgan ishonchning etishmasligi;
- barcha turdagi shaxsiy muvaffaqiyatsizliklar.
Demak o‘smirlik davrida inson o‘zini, qobiliyatlarini va individual xususiyatlarini
tushunishga, boshqa odamlar bilan o‘xshashligini va ulardan farqini aniqlashga intilar ekan, bu
holat tengdoshlar bilan muloqot, ayniqsa, o‘zini-o‘zi adekvat baholashga yordam beradi. Addiktiv
xulq jiddiy ijtimoiy psixologik muammo, chunki bu xulq o‘smirda tengdoshlari va oila a’zolari
bilan nizolar, jinoyatlar, mehnatga layoqatning pasayishi kabi salbiy oqibatlarga olib keladi.
So‘nggi paytlarda addiktiv xulq bilan bog‘liq holatlar soni ortib borayotganini hisobga olsak, bu
holat jamiyatning ijtimoiylashuv maskanlari hisoblanmish oila, maktabgacha ta’lim mussasasi,
maktab zimmasiga alohida ma’suliyat yuklaydi.
REFERENCES
1.
Авдулова Т.П. Психология подросткового возраста: учебник и практикум для
академического бакалавриата / Т.П. Авдулова. – М.: Издательство Юрайт, 2017.
2.
Djalolova Mohinur Abdusattor qizi, Mamajonova Shohista Kamolovna //O’SMIRLAR
XULQIDA NOMOYISHKORLIK G’AYRATLILIK XUSUSIYATLARI TADQIQ
ETISH METODOLOGIYASI// Таълим ва инновацион тадқиқотлар журнали. 2022 йил
3.
Mamajonova Shoxista Kamoldinovna //BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA
IJOBIY MUNOSABAT USULLARINI SHAKLLANTIRISH// Таълим ва инновацион
тадқиқотлар журнали 2022 йил
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1293
4.
Mamajonova Shokhista Kamoldinovna, Mamaziyayeva Charoskhan Mirzamirovna
//Formation of Positive Attitude Methods in Primary Class Students// Eurasian Journal of
Learning and Academic Teaching. Volume 14| November 2022.
5.
Mamajonova Shohista Kamolovna //THEORETICAL FOUNDATIONS OF MEMORY
PROCESSES AND THEIR SPECIFICITY IN PRESCHOOL AGE// GALAXY
INTERNATIONAL INTERDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL (GIIRJ). Vol. 10,
Issue 3, Mar. (2022).
6. Mamajonova Shokhista Kamoldinovna //THE RELATIONSHIP BETWEEN PARENT
AND CHILD AS A FACTOR IN THE FORMATION OF THE ADJECTIVAL HULK
DURING ADOLESCENCE// SCIENCE AND INNOVATION INTERNATIONAL
SCIENTIFIC JOURNAL. VOLUME 2, ISSUE 5. MAY, 2023.
