ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1318
O'QUVCHILAR O‘RTASIDA ZO‘RAVONLIKNING OLDINI OLISH
Norqulova Sojida Bahriddinovna
Norqulova Shahnoza Bahriddinovna
Navoiy viloyati Karmana tumani Hamza Umarov nomidagi
22-sonli maktabning psixologlari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11096096
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O'quvchilar o'rtasida zo'ravonlikning oldini olish haqida
hamda zo'ravonlik - insonning ongli xatti-harakati: Boshqa shaxsga kuch va nazorat qilish;
O'zining mavqeini, jamiyatdagi mavqeini (oila, jamoa) tasdiqlash. Inson o'z maqsadlariga
erishish va rejalashtirgan narsani amalga oshirish uchun har qanday salbiy ta'sirlardan
foydalanishi mumkin.
Kalit so’zlar:
oila, jamoa, manfaatlar, himoya qilish, qurbonlar ayollar va bolalar,
oilaviy zo‘ravonlik.
PREVENTING VIOLENCE AMONG STUDENTS
Abstract.
This article discusses the prevention of violence among students and violence
is a conscious human behavior: Power and control over another person; Confirmation of one's
status, position in society (family, community). A person can use any negative influence to
achieve his goals and do what he plans.
Key words:
family, community, interests, protection, victims women and children, family
violence.
ПРЕДУПРЕЖДЕНИЕ НАСИЛИЯ СРЕДИ СТУДЕНТОВ
Аннотация.
В статье рассматривается профилактика насилия среди
студентов и насилие как сознательное поведение человека: Власть и контроль над
другим человеком; Подтверждение своего статуса, положения в обществе (семья,
сообщество). Человек может использовать любое негативное влияние для достижения
своих целей и выполнения задуманного.
Ключевые слова:
семья, сообщество, интересы, защита, пострадавшие
женщины и дети, насилие в семье.
O'zbekiston Respublikasining ijtimoiy siyosatida milliy o'zlikni anglash, milliy va
umumbashariy qadriyatlarni o'zlashtirish orqali shaxs bilan jamiyat o'rtasida uyg’unlikni
vujudga keltirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada mamlakatimizda yoshlar,
o’quvchilarning qobilyatlari, iste’dodlari, ichki imkoniyatlari o’ziga xos individual-psixologik
xususiyatlarini tadqiq etish uchun barcha imkoniyatlar mavjud. Kishi dunyoga kelgandan
so’ng, avvalo, uning ota-onasi, farzandini unib-o’sishini, kamol topishini istaydi.Kelajakda esa
o'z imkoniyatlaridan kelib chiqib shu yurtning biror koriga nafi tegadigan barkamol avlod
sifatida ulg’ayadi.
Zo'ravonlikning eng keng tarqalgan shakllari quyidagilardir:
1.Jismoniy. U o'z-o'zidan jarohat va jarohatlar shaklida namoyon bo'ladi, bu
ko'pincha o'lim sababidir. Ba'zi shaxslar o'z manfaatlarini himoya qilish yoki har qanday
harakat uchun majburlash uchun foydalanadilar.
2.Jinsiy aloqa. Ko'p navlari bor. Jinsiy zo'ravonlikning asosiy yo'nalishi jinsiy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1319
aloqaga majburlashdir.
3.Ruhiy
(ma'naviy,
hissiy).
U
doimiy
og'zaki
tahdidlar,
haqoratlar,
jabrlanuvchini depressiv, tashvishli davlatga olib boradi va o'zining axloqiy tamoyillari va
tamoyillariga qarshi harakatga keltirib chiqaradi.
4.Siyosiy.
Insonlarni
hokimiyatga, avtoritarizmga
majbur
qilish.
Siyosiy
zo'ravonliklarning kuchayishi genotsidga aylanishi mumkin.
5. Bosh sahifa. Oiladagi zo'ravonlik - bu shaxsning boshqasiga salbiy ta'sirining eng
keng tarqalgan shakllaridan biri. Ko'p hollarda qurbonlar ayollar va bolalardir - jamiyatning
zaif a'zolari.
6.Bolalarga nisbatan zo'ravonlik. O'zini boshqa shakllarda namoyon qilishi mumkin
(jismoniy, hissiy, jinsiy).
7.Ma'lumot (televizor). Televizion dasturlarda, shuningdek, onlayn-jamiyatlarda
zo'ravonlik qo'llanilgan zo'ravonliklar. Bunga turli mavzulardagi filmlar va noto'g'ri, noto'g'ri
ma'lumot beriladigan yangiliklar dasturlari kiradi.
8. Qurolli zo'ravonlik.
Har qanday qurolga tahdid soladigan shaxsga ta'sir. Biz ko’rib chiqmoqchi bo’lgan
zo’ravonlik turi oiladagi zo’ravonlik: Oiladagi zo’ravonlik bu erxotin yoki boshqa yaqin
munosabatdagi kishilardan birining ikkinchisiga nisbatan jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki
moliyaviy zo’ravonlik ko’rsatishidir. Odatda, bu turdagi zo’ravonlik ostida bir tomonning
oiladagi boshqa a’zolar hayoti ustidan nazoratni ushlab turishga bo’lgan intilishi yotadi.
Uydagi zo'ravonlikning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, u o'zini qayta-qayta
takrorlaydi. Oddiy bir martalik mojaroni jismoniy, jinsiy, ruhiy takrorlanadigan zo'ravonlikdan
ajratib turadigan takrorlashdir.
Oilaviy zo‘ravonlik sabablari nimada? Har bir oilaviy zo‘ravonlikning o‘ziga yarasha
sabablari bor. Ammo ularga olib keluvchi omillar qator umumiylikka ega. Uydagi
zo'ravonlikning rivojlanishiga sabab bo'lgan omillar quyidagilardir:
•Uning bolalik davridagi sheriklarining ota-onasining tajovuzkor xatti-harakatlari.
Bunday holatda, u o'zini tutish modelini ko'chirib, uni oilasida ko'paytiradi.
•Spirtli ichimliklarni yoki giyohvand moddalarni ichish. Spirtli ichimliklar va
preparatlar odamning ruhiy holatini kuchaytiradi.
•Madaniyatning past darajasi, axloqiy tushunchalar yo'qligi.
• Hamkorlardan birining kam haq-hurmati.
Bu oilada tajovuzkor xatti-harakatga olib keladigan sabablarning kichik ro'yxati.
Darhaqiqat, ularning aksariyati bor: odamlarning xatti-harakati televidenie tomosha
qilish va zo'ravonlik norma (turli mazhablar, jamoalar) bo'lgan odamlar bilan muloqotda
bo'lishiga ta'sir qilishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida oilaviy zo‘ravonlikni xarakterlovchi
quyidagi asosiy xususiyatlar farqlanadi:
a) zo‘ravonning jismonan kuchliligi (ko‘pincha erkakning ayolga, ota-onaning
farzandga nisbatan zo‘ravonligi);
b) zo‘ravonlikning bir shaxsga nisbatan ko‘pchilik bo‘lib sodir etilishi (uchinchi
shaxslarning aralashuvi);
v) jabrlangan shaxsning muammo bilan yolg‘iz qolishi (huquqiy savodsizlik,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1320
ijtimoiy yolg‘izlik);
g) jabrlangan shaxsga huquqiy, psixologik, tibbiy yordam berish mexanizmining
zaifligi;
d) sabablar emas, vaziyatlar bilan shug‘ullanish (vaqtinchalik yarashtirib qo‘yish,
muammoni lokal hal qilish, tub sabablarni o‘rganmaslik). Oilada zo‘ravonlik va
kamsitishlarga uchrayotgan ayollarning asosiy qismi hayotida moddiy va maishiy
qiyinchiliklar mavjudligi, turmush o‘rtog‘ining ichkilikka ruju qo‘yganligi va ro‘zg‘orga
mas’uliyatsiz ekanligini bildirishgan.
Ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, qiyin iqtisodiy va maishiy sharoitda oiladagi
ichki muhit ham zo‘ravonlikka olib kelishi, bu esa, o‘z navbatida, o‘z joniga qasd qilishga
moyil xulq-atvorni yuzaga keltirishi mumkin.Oilaviy mojarolarni hal qilishga mahalla
vakillarining jalb qilinishi yaxshi amaliyot, chunki oiladagi ichki muammolar, dastlab,
mahalla vakillari orasida muhokama qilinsa va tomonlarga to’g’ri va yetarli nasihat qilinsa,
muammo kuchayishining oldi olinishi va natijada zo’ravonlikka chek qo’yilishi mumkin.
Ammo amaliyotda bu tizim kutilganidek samarali ishlayapti, deb bo’lmaydi. Ko’p
holatlarda mahalla oqsoqollari masalaga yuzaki yondashib, muammoni hal qilish yoki
jabrlanuvchini himoya qilish o’rniga, barcha aybni jabrlanuvchiga yuklaydi. Hisobotda
keltirilishicha, ayrim mahalla vakillari orasida “Axir u ayolning eri-ku, qanaqasiga bu
qilmish jinoyat bo’ladi?” qabilida nosog’lom fikrlash mavjudligi aniqlangan. Aksar hollarda,
mahalla vakillari jablanuvchiga tegishli huquqiy yordam olish bo’yicha yo’l-yo’riq ko’rsatish
o’rniga, erini kechirishga, sabrli bo’lishga va o’z ayblarini tuzatib yashashga undaydi.
Sabablarni mushohada qilganda, mentalitetga xos xususiyatlarni e’tibordan qochirmaslik
lozim.
O‘zbek oilalarida shaxsiy hayot, oilaviy sir – muqaddas va xalqimiz bu ma’noda
ancha konsertiv hisoblanadi. Bir so‘z bilan aytganda ko‘pchilik holatlarda oiladagi
zo‘ravonlik oiladan tashqariga chiqmaydi. O‘zbek oilalari odatda ko‘p a’zolik, ya’ni nafaqat
er va xotin, balki ularning qarindoshlari ham munosabatlar zanjirida muhim rol o‘ynaydi.
Qaynona, qaynota va boshqa qarindoshlarning oiladagi kelinga zulm qilishi, uning
so‘zsiz bo‘ysunishini, hech qanday imtiyozlar talab qilmasligini istashi yoki ota-onaning
farzandga, kelinlarning betob qaynona yoki qaynotaga bosim o‘tkazishi kabi holatlar
kuzatiladi. Afsuski, ana shu vaziyatlar aksar hollarda javbrlanuvchining o‘z joniga qasd
qilishiga yoki oxirgi, kritik nuqtaga yetib borguncha zulmga bardosh berib, jiddiy tan
jarohatlari, ruhiy zarbalar olishiga, sog‘lig‘ini tiklanmas darajada yo‘qotishiga sabab bo‘ladi.
Qolaversa, jamiyatda birovning ichki ishiga aralashmaslik, o‘z tinchini o‘ylash,
muammoga beparvolik va toqatlilik holatlar mavjud.
Oilaviy zo‘ravonlik nazoratdan chiqib, muammo kattalashgach, qilingan murojaatlar
ko‘pincha uchastka noziri yoki mahalla fuqarolar yig‘inida tezda yopiladi, sabablar
o‘rganilmaydi, faqat o‘sha vaziyatning o‘zigagina taalluqli, vaqtinchalik choralar bilan
cheklanib qolinadi. Natijada muammo chuqurroq ildiz otib boraveradi. Achinarlisi
ko‘pincha jabrlanuvchining o‘zi murojaat qilmaydi yoki ishni javobgarni jazolashgacha olib
bormay, da’vosini qaytarib oladi. Jazolanmagan jinoyatlar esa takrorlanishi sir emas.
Boshqarib bo‘lmaydigan, kishi hayotiga xavf tug‘diradigan, uni o‘z joniga qasd qilish
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1321
darajasiga yetkazadigan oilaviy zo‘ravonlik katta ijtimoiy muammoga aylanib bormoqda.
Maktablardagi zo‘ravonlik bolalar hayotiga, ularning kelajagiga va ular yashaydigan
jamoalarning kelajagiga jiddiy va uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Dunyo bo‘ylab juda ko‘p o‘quvchilar uchun zo‘ravonlik har kungi tajribaga aylanib
bo‘ldi, lekin biz birgalikda vaziyatni o‘zgartirishimiz mumkin.
Agar siz, o‘quvchi, ota-ona yoki o‘qituvchi bo‘lsangiz, bolalar va yoshlar qo‘rquvsiz
yashashi va o‘rganishi uchun xavfsiz muhit yaratish uchun choralar ko‘rishingiz mumkin.
Farzandingiz bilan sog'lom do'stlikni tashkil etadigan narsalar haqida gaplashing va
nima bo'lmasin.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ota-onalar ko'pincha bolalarini qaqshatgan yoki
boshqa birovni qiynab qo'yganini bilishlari mumkin bo'lgan oxirgi ma'lumotlarga ega
bo'lishlari mumkin, ammo siz ularning farzandlaringiz bilan har kuni ijtimoiy hayotlari haqida
gaplashib, bu kurashni buzishingiz mumkin.
Ular kim bilan tushlik qilishganligi, nimalar qilgani va avtobusda yoki maktabdan uyda
nima sodir bo'lganligi haqida ochiq-oydin savollarni so'rang.
Shunday qilib, shuni ta'kidlashni istardimki, bolalarga nisbatan zo'ravonlik natijasida
ijtimoiy yo'qotishlar, birinchi navbatda, inson hayotini yo'qotish; ikkinchidan, ruhiy va
jismoniy salomatlik buzilishi, ta’lim va kasbiy saviyaning pastligi, zo‘ravonlik
qurbonlarining jinoiy xulq-atvori tufayli jamiyatning samarali a’zolarini yo‘qotish;
uchinchidan, jismonan va ma'naviy jihatdan sog'lom bolalarni tarbiyalashga qodir ota-
onalardan ayrilish; to'rtinchidan, bu jamiyatda shafqatsizlikning ko'payishi, chunki sobiq
qurbonlarning o'zlari ko'pincha zo'rlovchilarga aylanadi. Aksariyat o‘smirlar o‘z atrofidagilar
tomonidan o‘zlariga nisbatan har xil
zo‘ravonliklarga
duchor
bo‘lishlarini,
bunday
vaziyatlarda yetarlicha javob berish ko‘nikmalariga ega bo‘lmasliklarini inobatga olsak,
maktab psixologik xizmati, o‘qituvchilar, huquqtartibot idoralari xodimlarining maxsus
tashkil etilgan faoliyati zarurligi ayon bo‘ladi. va ota-onalar, zo'ravonlikka qarshi turish va
travmatik tajribalar oqibatlarini kamaytirish va bartaraf etish ko'nikmalarini shakllantirish
uchun.
