87
TASHUVCHINING FUQAROLIK JAVOBGARLIGINI MAJBURIY SUG‘URTA
QILISH
Rahmonova Zulfiya Bahromovna
Farg‘ona viloyati yuridik texnikumi
“Umumta’lim fanlari” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11126778
Annotatsiya.
Mazkur maqola muallif bugungi bozor iqtisodiyoti sharoitida jadal suratlar
bilan rivojlanib borayotgan xususiy sektordagi yo‘lovchi va yuklarni tashish xizmatini
ko‘rsatuvchi mchj ham yakka tartibdagi tadbirkorlar faoliyati bilan bog‘liq sug‘urta xususida fikr
yuritgan.
Kalit so‘zlar:
yo‘lovchi, yuk tashish, tashuvchi, fuqarolik javobgarlik, baxtsiz hodisa, yo‘l-
transport hodisasi, majburiy sug‘urta.
COMPULSORY CIVIL LIABILITY INSURANCE OF THE CARRIER
Abstract.
The author of this article reflected on insurance related to the activities of
individual entrepreneurs, including LLC, which provides passenger and cargo transportation
services in the private sector, which is rapidly developing in the conditions of today's market
economy.
Key concepts:
passenger, freight, carrier, civil liability, accident, traffic accident,
compulsory insurance.
ОБЯЗАТЕЛЬНОЕ СТРАХОВАНИЕ ГРАЖДАНСКОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ
ПЕРЕВОЗЧИКА
Аннотация.
автор данной статьи рассуждал о страховании, связанном с
деятельностью индивидуальных предпринимателей, а также ООО, предоставляющее
услуги пассажирских и грузовых перевозок в частном секторе, которое стремительно
развивается в условиях сегодняшней рыночной экономики.
Ключевые понятия:
пассажир, доставка, перевозчик, гражданско-правовая
ответственность, авария, дорожно-транспортное происшествие, обязательное
страхование.
Sug‘urta haqida gap ketganda, darhol muayyan baxtsiz voqea-hodisalar yuz berishi
natijasida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash, tovonlar va boshqa to‘lovlar to‘lash uchun
maqsadli pul jamg‘armalarini tashkil etish va ulardan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan, jismoniy
hamda yuridik shaxslarning manfaatlarini himoya qilishga doir munosabatlarni tushunamiz.
88
Qonunchiligimizda sug‘urtaning turli ko‘rinishlari haqidagi qoidalar belgilab berilgan bo‘lib,
ulardan biri tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urtasidir. Bu borada O‘zbekiston
Respublikasining 2015 yil 26 mayda “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta
qilish to‘g‘risida” O‘RQ-386-son Qonun
1
i, Ushbu qonun ijrosini taʼminlash maqsadida
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2015 yil 15 sentyabrda 266-son “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini
majburiy sug‘urta qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish chora-
tadbirlari haqida qarori
2
qabul qilindi hamda ushbu qaror bilan tashuvchining fuqarolik
javobgarligini majburiy sug‘urta qilish qoidalari belgilab berildi.
O‘zbekiston Respublikasining “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta
qilish to‘g‘risida”gi qonunida mazkur sug‘urtaning mazmun-mohiyatini aniqroq tushunish uchun
baʼzi atamalarning huquqiy mazmuni ko‘rsatib berilgan. Avvalo, tashuvchi kim? Tashuvchi bu
mulk huquqi asosida yoki boshqa qonuniy asoslarda transport vositasiga egalik qiladigan,
qonunchilikka muvofiq yo‘lovchilarni hamda ularning mol-mulkini tijorat asosida tashish
bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatadigan va buning uchun tegishli litsenziyaga ega bo‘lgan yoxud ruxsat
etish xususiyatiga ega hujjati bo‘lgan yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor hisoblanadi.
Mazkur sug‘urta bilan nimalar sug‘urtalanadi? Demak, aholiga yo‘lovchi yoki
yo‘lovchilarning mol-mulkini tashish bilan bog‘liq xizmatni ko‘rsatish jarayonida baxtsiz
hodisalar, yo‘l-transport hodisalari yuz berishi natijasida tashuvchining fuqarolik javobgarligini
majburiy sug‘urta qilish shartnomasi amal qilishi davrida yo‘lovchilarning hayoti, sog‘lig‘i yoki
mol-mulkiga yetkazilgan zararlarni qoplashga qaratilgan sug‘urta turini tushunishimiz lozim.
Tashuvchi faoliyatini yo‘lovchilarning hayoti, sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga zarar
yetkazganlik uchun o‘z fuqarolik javobgarligini tashish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish
boshlanguniga qadar belgilangan shartlar asosida va tartibda sug‘urtalashi shart hisoblanadi.
Shu o‘rinda yana bir normani aytib o‘tish kerak, basharti tashuvchilarning fuqarolik
javobgarligi O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari talablariga muvofiq
tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish yuzasidan belgilangan sug‘urta
pulidan kam bo‘lmagan miqdorda sug‘urtalangan bo‘lsa, ularga nisbatan tashuvchining o‘z
fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish majburiyati tatbiq etilmasligi belgilandi.
1
O‘zbekiston Respublikasining “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish to‘g‘risida” Qonuni
2015 yil 26 may O‘RQ-386-son.
2
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari haqida 2015 yil 15 sentyabr 266-
son qarori.
89
Ushbu sug‘urta turida yo‘lovchilarning hayoti, sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga yetkazilgan
zararning o‘rnini qoplash bo‘yicha fuqarolik javobgarligi yuzaga kelgan chog‘dagi mulkiy
manfaatlari tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish obyekti hisoblanadi.
Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish bilan bog‘liq
munosabatlarning subyektlari sifatida tashuvchi, sug‘urtalovchi, yo‘lovchi, jabrlanuvchi va naf
oluvchilar eʼtirof etiladi.
Mazkur sug‘urta munosabatlari ham fuqarolik-huquqiy munosabat bo‘lganligi sababli
shartnoma tuzish yo‘li bilan rasmiylashtiriladi. Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy
sug‘urta qilish shartnomasi ommaviy shartnomalardan hisoblanadi. Tashuvchining fuqarolik
javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasiga muvofiq, sug‘urtalovchi sug‘urta hodisasi
sodir bo‘lganda jabrlanuvchiga yoki naf oluvchiga yoxud tashuvchiga yo‘lovchilarning hayoti,
sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga yetkazilgan zararning o‘rnini mazkur shartnoma bo‘yicha
shartlashilgan haq evaziga sug‘urta puli doirasida qoplash majburiyatini oladi. Tashuvchining
fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasi tashuvchi va sug‘urtalovchi o‘rtasida
tuziladi. Ushbu shartnomani tuzish uchun tashuvchining yozma shakldagi arizasi asos bo‘ladi
hamda tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasida ko‘rsatilishi
lozim bo‘lgan shartlarning to‘liq emasligi uchun javobgarlik sug‘urtalovchining zimmasida
bo‘ladi.
Yo‘lovchilarni va ularning mol-mulkini avtomobilda tashishni amalga oshiruvchi
tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasi uch oydan bir
yilgacha bo‘lgan muddatga tuzilishi mumkin.
Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasida quyidagilar
ko‘rsatilishi kerak: xususan, shartnoma predmeti; sug‘urta puli va sug‘urta mukofoti;
shartnomaning kuchga kirish sanasi va amal qilish muddati; taraflarning huquq va majburiyatlari;
taraflarning javobgarligi; nizolarni hal etish tartibi; shartnomani o‘zgartirish, bekor qilish va
muddatidan oldin tugatish tartibi va albatta, tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy
sug‘urta qilish shartnomasida qonunchilikka muvofiq boshqa shartlar ham bo‘lishi mumkin.
Sug‘urta tovoni yo‘lovchilarning hayoti, sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga yetkazilgan zarar
miqdorida, ammo sug‘urta puli miqdoridan ko‘p bo‘lmagan miqdorda to‘lanadi. Sug‘urtalovchi
yo‘lovchilarning hayoti, sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga yetkazilgan zararni bartaraf qilish yoki
kamaytirish yuzasidan tashuvchining tashabbusiga yoki sug‘urtalovchining talabiga ko‘ra
kechiktirib bo‘lmaydigan choralar ko‘rilishi munosabati bilan tashuvchining yuzaga kelgan barcha
bildirilgan va isbotlanadigan xarajatlari o‘rnini hatto bu choralar muvaffaqiyatsiz bo‘lgan hollarda
90
ham qoplaydi. Bunda sug‘urta tovonining va tashuvchi mazkur xarajatlarining umumiy summasi
sug‘urta puli miqdoridan ortiq bo‘lishi mumkin emas.
Sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganda tashuvchi sug‘urta tovonini to‘lash talabi ko‘rsatilgan
yozma shakldagi ariza bilan quyidagi hujjatlarning aslini yoki ko‘chirma nusxalarini ilova qilgan
holda, sug‘urtalovchiga murojaat etadi:
- jabrlanuvchining yoki naf oluvchining yetkazilgan zarar o‘rnini qoplash to‘g‘risidagi
talabini o‘z ichiga olgan, tashuvchi nomiga yozilgan talabnomasining;
- zarar yetkazilganligi faktini va yetkazilgan zarar miqdorini tasdiqlovchi hujjatlarning
(vakolatli organning tashish chog‘idagi hodisa to‘g‘risidagi xulosasi yoki qarori, tibbiyot
muassasasidan olingan maʼlumotnoma yoxud yo‘lovchining hayotiga yoki sog‘lig‘iga zarar
yetkazilganligini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar);
- yo‘lovchining mol-mulkiga zarar yetkazilganligi faktini va yetkazilgan zarar miqdorini
tasdiqlovchi hujjatlarning (bagaj pattasi - mavjud bo‘lgan taqdirda; tashish chog‘ida shikast
yetkazilgan yoki yo‘qotilgan mol-mulkning taxminiy vazni ko‘rsatilgan, yo‘lovchi tomonidan
ixtiyoriy ravishda tuzilgan ro‘yxati; yo‘qotilgan mol-mulk qiymatini tasdiqlovchi hujjatlar -
mavjud bo‘lgan taqdirda va hokazo);
- tashuvchining yetkazilgan zarar o‘rnini qoplash to‘g‘risidagi qarorining;
- agar ish sud tomonidan ko‘rilgan bo‘lsa, yetkazilgan zarar o‘rnini qoplash to‘g‘risidagi
sud qarorining;
- jabrlanuvchi yoki naf oluvchi shaxsini tasdiqlovchi hujjatning;
- agar sug‘urta tovoni yo‘lovchining merosxo‘rlariga to‘lanishi kerak bo‘lsa, meros huquqi
olinganligini, shuningdek merosxo‘rlar shaxsini tasdiqlovchi hujjatlarning. Qonunda nazarda
tutilmagan hujjatlar taqdim etilishini talab qilish mumkin emas.
So‘zimiz yakunida o‘ylaymizki, ushbu sug‘urta munosabatlari ham bugungi bozor
iqtisodiyoti sharoitida o‘ziga xos dolzarblik kasb etadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 2023 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 23 noyabr O‘RQ-730-son “Sug‘urta faoliyati
to‘g‘risida”gi Qonuni. https://lex.uz/docs/5739117?ONDATE=25.02.2022%2000.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta
qilish to‘g‘risida” Qonuni 2015 yil 26 may O‘RQ-386-son. lex.uz›docs/2652779.
91
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Tashuvchining fuqarolik
javobgarligini majburiy sug‘urta qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunini
amalga oshirish chora-tadbirlari haqida 2015 yil 15 sentyabr 266-son qarori.
