409
AXBOROTLARNING TALABA-YOSHLAR DUNYOQARASHI TA’SIRI
Shukurova Ugiloy Umarovna
PhD GulDPI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11215564
Anontatsiya.
Mazkur maqolada bugungi shiddat bilan rivojlanib borayotgan media
olamidagi axborotlar oqimining yoshlar dunyoqarashiga ta’siri, salbiy hamda ijobiy oqibatlari,
salbiy jihatlar zararlarini kamaytirish yuzasidan amalga oshirilishi lozim bo’lgan vazifalar
hususida fikr yuritilgan.
Kalit so’zlar:
axborot, yoshlar, talaba, ta’lim, media, ijobiy, salbiy, xavfsizlik, millat, tarix,
kelajak.
THE INFLUENCE OF INFORMATION ON THE STUDENT-YOUTH VIEW OF
THE WORLD
Abstract.
In this article, the influence of the flow of information in today's rapidly developing
media world on the outlook of young people, its negative and positive consequences, and the tasks
that must be performed to reduce the harm of negative aspects are discussed.
Keywords:
information, youth, student, education, media, positive, negative, security,
nation, history, future.
ВЛИЯНИЕ ИНФОРМАЦИИ НА ВЗГЛЯД НА МИР СТУДЕНЧЕСКОЙ
МОЛОДЕЖИ
Аннотация.
В данной статье рассматривается влияние потока информации в
современном быстро развивающемся медиамире на мировоззрение молодежи, его
негативные и позитивные последствия, а также задачи, которые необходимо выполнить
для снижения вреда негативных аспектов.
Ключевые слова:
информация, молодежь, студент, образование, СМИ, позитив,
негатив, безопасность, нация, история, будущее.
Bugungi kunda dunyo bo’yicha globallashuvning avj olishi millat “chegaralarini”
buzib yubormoqda, ommaviy ma’naviyatni shakllantirishga olib kelmoqda. Buning natijasida
har bir millatga xos bo‘lgan urf-odat, an’ana, qadriyatlar o‘z axamiyatini “yo‘qota” borish xavfi
yuzaga kelmoqda. Bu millatning ma’naviy qashshoqlashuvi sodir bo‘lishiga, ularning o‘zligini
anglamaydigan manqurtlariga olib keluvchi taxdidlarni yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
Tarixdan ma’lumki, yoshlar, talabalar buyuk o‘zgarishlarni amalga oshiruvchi hamda
tashuvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Barcha davrlarda bolalar va yoshlarga aholining
410
tarbiyalanuvchi qatlami sifatida qarab kelingan. Shu bois, Vatanga e’tiqodi shakllangan,
fuqarolik pozitsiyasiga ega bo‘lgan, yoshlarni o‘zga axborot oqimlarining ta’siriga tushib qolish
extimoli kam bo‘ladi. Globallashuv davri deb qaralayotgan bugungi kunda, milliy va
umumbashariy ma’naviy ahloqiy qadriyatlar insoniyat hayotida har qachongidan ham muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Hozirgi kunda ta’lim-tarbiya sohasidagi qadriyatlarimiz biz uchun faqat merosgina emas,
balki insoniyat ma’naviy hayoti borasida katta o‘rin olishi mumkin bo‘lgan ma’naviy boylik
hamdir. Axborot oqimi o‘z moxiyatiga ko‘ra ma’lum bir maqsadga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Uning
qanchalik yoshlarimizga ta’sir qilishi uning oldiga qo‘yilgan maqsad sari puxta
yo‘naltirilganligiga bog‘liq. Tabiiyki,axborot oqimining salbiy ta’siri esa ularda shakllangan
mafkuraviy ximoyatiziminingmukammallikomiliga bog‘liq. To‘g‘ri, avvalo hammada ham
bunday qobiliyatlar birdek rivojlangan emas.Ammo, bu qobiliyatlarni shakllantirish, idrok
ko‘nikmalarini xosil qilish, inson tug‘ilganidan to shaxs sifatida shakllanguniga qadar davom
etadi. Xususan, bunda ma’lum bir yoshning ko‘p kitob o‘qishi, o‘z mamlakati
tarixinio‘rganishi,urf-odatlarga nisbatan xurmat ruhida tarbiya topishi, bir so‘z bilan aytganda,
unda milliy e’tiqod-milliy faxr shakllanishi muhim o‘rin tutadi. O‘z millati qadriyatlarini
qadrlagan, o‘z tarixini bilgan, Vatanga e’tiqodi shakllangan yoshlarning axborot oqimlarining
ta’siriga tushibqolish ehtimoli kam bo‘ladi. Chunki bunday yoshlarda o‘ziga xos psixologiya va
masalaga o‘ziga xos yondashuv paydo bo‘lgan bo‘ladi. U har qanday axborot zamirida ma’lum bir
maqsadni o‘rgana boshlaydi [4].
Bugungi kunda yoshlarimiz -turli xil G‘arb seriallari ta’sirida, milliy qahramonlarimiz
jasoratidan bexabar o‘sayotganligi sababli, ma’naviyatga qaytadan chuqur e’tibor qaratmas
ekanmiz, ularning zehni o‘tkir, dunyo bilimlarini egallagan bo‘lishlariga qaramasdan,Vatan
manfaati yo‘lida xizmat qilishlariga, begona g‘oyalarga berilmasligiga kafolat ham
berolmaymiz.Ularni eng avvalo Vatanga e’tiqodni, urf-odat va qadriyatimizga sadoqatli qilib
tarbiyalasakkina, istalgan buzg‘unchi axborotlarga nisbatan o‘z axborot immunitetlari shakllanadi.
Bugungi kunda axborot olamida Internet, internet-televideniye, internet-radio, elektron
pochta, onlayn-video kabi ko‘plab yangi axborot tarqatish texnologiyalari tez sur‘atlar bilan
rivojlanib, ularning auditoriyasi va ta‘sir doirasi tobora kengayib borayotganligiga guvoh
bo‘lmoqdamiz. Bunday axborot vositalariga asosan yoshlar juda katta qiziqish bilan qarashi va
ulardan keng foydalanishini hisobga olsak, haqiqatdan ham, bu masalaning naqadar ulkan
ahamiyatga ega ekanini anglash qiyin emas. Ma‘lumki, aholi o‘rtasida, jumladan, yosh avlod
ongida dunyoda, yon-atrofimizda bo‘layotgan voqea-hodisalar, yangiliklar haqidagi fikrlarning
411
shakllanishida ommaviy axborot vositalari katta rol o‘ynaydi. Shuning uchun ham bugungi kunda
zamonaviy ta‘lim tizimiga yana bir muhim vazifa — bolalarni turli manbalardan, birinchi
navbatda, televizor, Internet va mobil telefoni kabi axborot uzatuvchi vositalardan olinayotgan
turli axborotlarni to‘g‘ri qabul qila olishga o‘rgatish vazifasi yuklatilmoqda. Farzandlarimiz har
qanday axborotlarning sifati va ishonchliligini baholay olishlari, axborotlardan to‘g‘ri foydalana
bilishlari, tanlay olishlari va har bir ma‘lumotga tanqidiy yondashishni o‘rganishlari zarur. Shu
bilan birga, Internet, televideniye, kino, radio, video, mobil telefoni, turli ma‘lumotlar aks etgan
slayd va suratlar kabi aloqa va ma‘lumot uzatuvchi vositalarning jadal rivojlanib borishi
hayotimizni sifat jihatdan o‘zgartirib, ko‘plab yangi muammolarni, masalan, axborot madaniyatini
shakllantirish hamda o‘sib kelayotgan avlodning axborot xavfsizligini ta‘minlash muammolarini
yuzaga keltirmoqda.
Ta‘lim tizimi oldidagi ustuvor vazifalardan biri — yosh avlodga zamonaviy bilim berish
bilan birga, ularni mustaqil fikrlovchi, umuminsoniy va milliy qadriyatlarni e‘zozlovchi, yuksak
insoniy fazilatlarga ega vatanparvar inson sifatida tarbiyalash hamda yoshlar ongida turli
mafkuraviy tahdidlar va axborot xurujlariga qarshi ma‘naviy immunitetni shakllantirishdan
iboratdir. Bugungi globallashuv jarayonida yoshlarning zamonaviy axborot-kommunikatsiya
tarmoqlaridan, xususan, Internetdan foydalanish, axborotlarni tahlil etish borasidagi bilim va
ko‘nikmalarini yuksaltirish muhim masala hisoblanadi. Ma’lumotlarda keltirilishicha, har bir
foydalanuvchi kuniga Internetdan foydalanish uchun ko‘plab vaqt ajratar ekan. Biroq bugungi kun
talabiga ko‘ra esa, zarur axborot va ma‘lumotlarni keraksiz va yaroqsiz, soxtalaridan ajrata olish,
ya‘ni mediasavodxonlikka ega bo‘lish zarurati yuzaga keldi. «Media» — lotincha «media»
so‘zidan olingan bo‘lib, «vosita», «vositachi» yanada aniqrog‘i, «ommaviy axborot vositalari»
degan ma‘noni anglatadi. Media uzluksiz ta‘lim jarayonini vizual materiallar bilan boyitishga,
darsning sifatli o‘tilishi va o‘quvchi-talabalar tomonidan o‘zlashtirish samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, modem, foto, video, kompyuter texnologiyalari, Internet bilan
do‘stlashish, bilimlarni kengaytirish imkonini yaratadi. «Lekin media yaxshilik bilan bir qatorda,
yovuzlikka ham xizmat qilishga qodir. Bugun «o‘rgimchak odam»ga havas qilib, o‘zini pastga
otgan bolalar, reklamalarda berilayotgan barcha axborotlarga ishonuvchi shaxslar, yot g‘oyalarga
ergashib ketayotgan kimsalar ham bor», — deydi jurnalist o‘z fikrining davomida. Bugungi
axborot muhitini tushunishda mediasavodxonlik muhim ahamiyat kasb etadi.
Yoshlarda avvalo, OAV orqali uzatilayotgan va qabul qilinayotgan kundalik axborotni
saralash ko‘nikmalarini, turli axborotlarni qabul qilgandan keyin ham har qanday vaziyatda to‘g‘ri
qaror qabul qilish, axborot qayerdan, kim tomonidan va nima maqsadda uzatilyapti, o‘zida
412
kimning manfaatlarini aks ettiryapti degan tushunchalarni shakllantirish lozim. Mohiyati
o‘rganilmagan, yolg‘on tarqatilayotgan xabar va axborotlarning hayotimizni tubdan o‘zgartirib
yuborishi muqarrardir. Yuqoridagi maqolada: «Aynan axborotni tahlil etmay, o‘z holicha qabul
qilish oqibatida, dunyoning turli chekkalarida yoshlar jinoyatga qo‘l urmoqda, o‘zini kino
qahramoni sifatida his qilganlar esa, «qahramon» xatti-ha-rakatlarini takrorlagan holda qo‘llariga
qurol olib, begunoh insonlar hayotiga zomin bo‘lishmoqda.
Demak, aynan ana shu holatlarning oldini olish, axborotga ongli ravishda yondashish
bugun zamon talabidir» — degan satrlar bayon etilgan. Qayd etganimizdek, globallashuv, global
axborot jamiyati shakllanishi sharoitida axborot- kommunikatsiya texnologiyalari, avvalambor,
Internet bolalar va o‘smirlar rivojlanishiga ta‘sir etuvchi muhim omilga aylanib bormoqda.
«O‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari to‘g‘risida»gi
Qonunda «O‘zbekiston Respublikasida yoshlar orasida odob-axloqni buzishga, shu jumladan,
zo‘ravonlikni, hayosizlikni va shafqatsizlikni tashviqot qilishga qaratilgan har qanday xatti-
harakatlar man etilishi», «Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonunda «Pornografiya,
shafqatsizlik va zo‘ravonlikni namoyish etuvchi, inson qadr-qimmatini tahqirlovchi, bolalarga
zararli ta‘sir ko‘rsatuvchi va huquqbuzarliklar sodir etilishiga sabab bo‘luvchi ommaviy axborot
vositalaridan foydalanish, adabiyotlarni tarqatish hamda filmlarni namoyish etish taqiqlanishi»
belgilab berilgan. Tezkor Internet orqali qabul qilinayotgan, axborotlarning aksariyat
foydalanuvchilari yoshlar hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik
palatasi deputati Faxriddin Soliyevning «Internetdan foydalanish madaniyati» maqolasida
shunday deyiladi: Global axborot makoniga real ko‘z bilan qaraydigan bo‘lsak, hozirda keng
jamoatchilikni xavotir va tashvishga solib kelayotgan muammolardan biri, shubhasiz, axborot
makonida «nosog‘lom» manfaatlar, ziddiyat va qarama-qarshiliklar ta‘siridagi axborotlarning (o‘z
joniga qasd qilishning oson yo‘llarini targ‘ib qiluvchi 9 ming, axloqsiz mazmunga ega 4 mingdan
ziyod saytlar, kompyuter o‘yinlari zo‘ravonlik va yovuzlik, o‘ta jangari ruhdagi (beshafqat
urushlar, o‘ldirishlar, otishmalar va hokazo) Internet saytlari mavjudligi), milliy axborot
makonimizga kirib kelishidir.
Bugungi kunda axborot xurujlarining turli xususiyatlarini inobatga olgan holda, quyidagi
tartibda ko’rsatib o’tish maqsadga muvofiq:
1. Xalqaro terorizm;
2. Diniy ekstremizm;
3. Narkotrafik;
4. Qurol-yarog’ va o’q-dorilar kontrabandasi;
413
5. Komyuter firibgarligi;
6. Transplantatsiya uchun inson tana a’zolarining noqonuniy savdosi;
7. Qimmatli qog’ozlarni qalbakilashtirish va noqununiy daromadlarni legallashtirish;
8. Transmilliy uyushgan jinoyatchilik;
9. Noqoniy migratsiya;
10. Missionerlik va prozelitizm harakati
Ochiq axborot tizimlarining turli mamlakatlarga o‘tkazayotgan ta‘siri ham turlicha. Bu hol
dunyo mamlakatlarining iqtisodiy, axborot, ma‘naviy salohiyatlari va siyosati qanday ekani bilan
bog‘liq. Mamlakatimiznining 60% ni yoshlar tashkil qilishini hisobga olsak, bu muammoning
ko’lamini sezish qiyin emas. Dunyoda yuz berayotgan shiddatli jarayonlarning har bir mamlakatga
o‘tkazayotgan salbiy ta‘sirini kamaytirish va ijobiy ta‘sirini kuchaytirish uchun shu hodisining
mohiyatini chuquroq anglash, uning xususiyatlarini o‘rganish lozim.Bu jamiyatning xulqiy
o’zgarishlarining axborot ta’sirida o’zgarayotganligidan dalolat berib turibdi.
Yoshlarda informatsiyalarni to‘g‘ri qabul qilish madaniyati xavfsizligini shakllantirish
nuqtai nazardan yonashadigan bo’lsak quyidagi jihatlarga diqqat qaratish mumkin.
1. Talaba faoliyat turining yetakchi turiga:
2. Har bir o’smirning hissiy-irodaviy, ruhiy kechinmalariga;
3. Talabalarda intellekt rivojlanganligi:
4. Jamiyatda shakllangan ijtimoiy-ma’naviy muhit omiliga:
Bugungi kunda mamlakatimiz kelajagi yosh avlod qo’lida ekan yoshlarning axborotlar
bilan ishlash madaniyatining dolzarb masalalari va rivojlantirish jarayoniga katta e’tibor
qaratishimiz kerak. Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirishda axborot madaniyatini
shakllantirishni ta’minlash zarur chunki talaba yoshlarda yod g’oyalarga qarshi kurashish uchun
asos bo’lib xizmat qilmoqda. Turli xil informatsiyalarni qabul qilish madaniyatini milliy ijtimoiy-
madaniy, ildizlariga diqqat qaratishimiz zarur. Yoshlarning davrida turli xili informatsiyalar
bilan ishlash madaniyatini shakllantirishda ba‘zi masalalariga diqqat qaratishimiz kerak.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, mediata’lim jarayonida yoshlarni Internet bilan muloqot
jarayonida xavfsizlikni ta’minlashning muhim qoidalari bilan tanishtirish zarur: barcha shaxsiy
ma’lumotlarni (ismi, manzili, telefon raqami, elektron pochta manzili, ota-onalarning shaxsiy
ma’lumotlari) oshkor qilmaslik; media tarmoqlardagi begonalarga ishonmaslik: Internetda har kim
o’zini kimligini ochiq ko’rsatmasligi, aslida kimligini sir tutishi mumkin va hokazo.
Mediata’limning asosiy maqsadi sifatida yoshlarning mediasavodxonligini oshirish, ularda
mediamadaniyatini shakllantirish, medialarning salbiy kontentlaridan himoya qilish,
414
manipulyatsiya qurboniga aylanib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik, shaxsiy ma’lumotlarini himoya
qilish va zamonaviy dunyoda axborotlarni ongli ravishda izlash, talqin qilish va qo’llash,
dunyoqarashini kengaytirish orqali kommunikativ ko‘nikmalarini va mediakompetensiyalarini
rivojlantirish vazifalarni ta’limning oldiga qo‘yishdir. Buning uchun xar bir ta’lim maskanlarida
bosqichma-bosqich mediata’limni joriy etish maqsadga muvofiqdir.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-
jild, T: «O‘zbekiston,2018.-508b.
2.
,,Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni,
14.09.2016 yildagi O‘RQ-406-son.
3.
B.Umarov. Shaxs axborot-psixologik xavfsizligining psixologik imkoniyatlari. Thelight
of islam, 4-son 2019 yil. 4-bet
4.
Abdurazzoqov. N.K. O’smirlarda axborot-psixologik xavfsizlikni ta‘minlashning
ijtimoiy-psixologik imkoniyatlari- Oriental Renaissance: Innovative, educational,
natural andsocial sciences- 2021.15-iyun. 433-438 bet
5.
Umarov.B, Qodirov. U, Karimov.X. Ochiq axborot tizimlarida axborot psixologik
xavfsizlik:darslik. T., 2012.-239. b.)
6.
Safayev N.S., Ergashev P.S., Amirova N.A.,.Odilova N.G,.Rahimova I.I, .Ziyavidtinova
G. Z. Psixologik yetuklik asosiy mezonlar va rivojlanish qonuniyatlari. Toshkent-2018.
166. b.
