ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
144
HÁREKETLI OYINLAR ARQALI BALALARDA FIZIKALIQ MÁDENIYATTI
TÁRBIYALAWDIŃ TIYKARǴI METODI HÁM QURALI.
Saparbaev Esen
NMPI Gumanitar hám jámiyetlik pánlerdi aralıqtan oqıtıw kafedrası
asisstent-oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13764180
Annotatsiya.
Bul maqalada háreketli oyınlar arqalı balalarda fizikalıq mádeniyattı
tárbiyalawdıń tiykarǵı metodları hám áhimiyeti haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
háreketli oyınlar, fizikalıq mádeniyat, tárbiya
,
kompleks,wazıypa.
THE MAIN METHOD AND TOOL OF PHYSICAL EDUCATION IN CHILDREN
THROUGH ACTIVE GAMES
Abstract.
The main methods and importance of educating children with physical culture
through active games were discussed.
Key words:
movement games, physical culture, education, complex, task.
ОСНОВНОЙ МЕТОД И СРЕДСТВО ФИЗИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ДЕТЕЙ
ЧЕРЕЗ АКТИВНЫЕ ИГРЫ.
Аннотация.
Обсуждались основные методы и значение обучения детей физической
культуре через активные игры.
Ключевые слова:
двигательные игры, физическая культура, обучение, комплекс,
задание.
Háreketli oyınlar zárúrli áhmiyetke iye bolǵan kompleks tálim-tárbiya procesi bolıp
tabıladı.
Bul processtiń tiykarın quraytuǵın balalardıń háreket iskerligi fizikalıq rawajlanıwǵa,
háreket kónlikpeleri hám fizikalıq sapalardıń qáliplesiwine, organizmdiń funksional iskerligin
asırǵan hám emotsional kewillilik sezimlerin kúshaytirgan halda salamatlıqtı bekkemlewge
unamlı tásir etedi.
Háreketli oyınlar dene tárbiyasınıń tiykarǵı quralları hám metodlarınan biri retinde joqarıda
sanap ótilgen wazıypalardı nátiyjeli sheshiwge járdem beredi.
Háreketli oyınlardı ótkeriwde eriwiladigan salamatlandırıw nátiyjesi balalardıń oyın
iskerligi processinde júzege keletuǵın hám bala psixikasiga jaqsı tásir etetuǵın unamlı emotsiyalar
menen tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı.
Emotsional kóterińkilik balalarda barlıq ushın ulıwma bolǵan maqsetke erisiwge umtılıw
oyatadı hám ol wazıypalardı anıq túsiniwde, háreketlerdiń óz-ara sáykesliginde, keńislik hám oyın
sharayatlarında anıq móljel alıwda, tapsırmalardı tezlestirilgen pátda atqarılıwında ańlatpalanadı.
Bunda balalardıń maqsetke erisiwge salıstırǵanda kúshli qızıǵıwshılıǵı hám zavqli umtılıwı
asnosida túrli tosqınlıqlardı jeńip ótiwge járdem beretuǵın shıdamlılıqdiń roli asadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
145
Háreketli oyınlar balalar tárepinen aldın iyelengen háreket kónlikpelerin jetilistiriw hám
fizikalıq sapalardı tárbiyalaw metodı bolıp xızmet etedi. Oyın processinde bala óz itibarın háreketti
orınlaw usılına emes, bálki maqsetke erisiwge qaratadı. Ol oyın shártlerine muwapıq háreket etedi,
bunda shaqqanlıq kórsetedi jáne háreketlerdi rawajlanıwlastıradı. Sol sebepli mısalı, «Qasqır
jarlıqda» oyını balalar yugurib kelip uzınlıqqa sekrewdi úyrenip alǵanlarınan keyin beriledi.
Háreket iskerligi retinde háreketli oyın arnawlı bir arnawlı ayrıqshalıqlarǵa iye. Ol baladan
signal hám oyında kútpegende bolatuǵın ózgerislerge demde juwap beriwdi talap etedi. Oyında
júz beretuǵın túrli jaǵdaylar, háreketler bulshıq et keriliwshenligi dárejesiniń ózgeriwi
zárúrshiligin keltirip shıǵaradı. Mısalı, «Duzaq» oyınında hár bir bala baslawshı háreketin dıqqat
menen gúzetip barıwı kerek: baslawshı oǵan jaqınlashganda keri tárepke asıǵıslıq menen qashıp
ótedi; ózin qawipsiz sezgach, aste háreket etip, toqtap turadı ; baslawshı jaqınlashganda taǵı
háreketin tezlestiredi.
Derlik hár bir háreketli oyında háreketler hám balalar háreketine tiyisli signallar bar.
Bunday aktiv háreket iskerligi bala qozǵalıw hám tormozlanıw processlerin
rawajlanıwlastırǵan hám teń salmaqlılıqlastırǵan halda nerv sistemanı shınıǵıw etdiradi, sonıń
menen birge, gúzetiwshenlik, tutqırlıq, ózgeriwshen átirap -ortalıqta móljel alıw qábileti, júz
bergen qıyınshılıqlı jaǵdaydan qutilish jolin tabıw, demde qarar qabıllaw jáne onı ámelge asırıw,
batırlıq, shaqqanlıq ǵayrat kórsetiw, maqsetke erisiwdiń ǵárezsiz usılın tańlawdı tárbiyalaydı.
Háreketli oyınlardıń kelip shıǵıwı áyyemgi xalıq pedagogikasına barıp taqaladı. Dáslepki
jaslı balalar shańaraqlarda balanıń dáslepki háreketi menen baylanıslı jasırınbaqlar, ermek oyınlar
járdeminde tárbiyalanganlar. Odan úlkenlew jas daǵı balalar turmısında reń-barang háreket
mazmunına iye bolǵan (óz ishine balalardı rom etiwshi oyın baslanmalari, ıńıldıları,
sanawmachoqlarni alıwshı ) xalıq oyınları úlken orın alǵan. Bulardıń hámmesi házirge shekem
kórkem ózine tartatuǵındorligini, tárbiyalıq áhmiyetin saqlap kelip atır, sol kózqarastan olar
qımbatlı folklor oyınların quraydı.
Háreketli oyınlardı túrleri
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
146
Balalardıń hár tárepleme rawajlanıwda oyın tiykarǵı iskerlik túri bolıp esaplanadı. Bala
jaslıǵında qanshellilik kóp oynasa, bul onıń keyinirek mektepte jaqsı oqıwı, kelesi miynet
iskerligine unamlı tásir kórsetedi. Oyın bul bala iskerliginiń jaqtı túri esaplanadi. Zero, oyın
processinde onıń shıdamlılıǵı, sezimi, mútajligi, qızıǵıwshılıqları, tásirliligi, yaǵnıy pútkil ózligi
qáliplesedi.
Oyın buyımlı jáne social haqıyqatlıqtaǵı háreket qılıw hám onı ańǵarıwǵa qaratılǵan
process bolıp tabıladı. Kishi jas daǵı balalarǵa dáslepki tiykarǵı buyımlar menen atqarılatuǵın
háreketler qızıqlı tuyiladi hám olar kelesinde balalardıń oyın daǵı úlkenler munasábeti hám
háreketlerin qayta sáwlelendiriwlerine xızmet etedi. Áyyemginen ózbek halqi balalarına túrli halq
oyınlardı oynatıp uyretip kelgenler hám oyınlar arqalı uqıplılıq, shaqqanlıq, tutqırlıq, miyir-
shápáátlilik sıyaqlı pazıyletlerdi quram taptirib, miynetke uyretip barıladı.
Háreketli hám kem háreketli oyınlardı tańlaw hám joybarlaw programmaǵa muwapıq
ámelge asıriladı. Bunda hár bir jas toparınıń sharayatı esapqa alınadı, mısalı : balalardıń fizikalıq
hám intellektual rawajlanıwınıń ulıwma dárejesi, háreket kónlikpeleriniń rawajlanıwı, hár bir bala
sawlıgınıń jaǵdayı, individual tipologik qásiyetleri, jıl mawsimi, kún tártibi, oyındı ótkeriw ornı,
sonıń menen birge, balalar qızıǵıwshılıqlarınıń ayriqsha qásiyetleri.
Háreketli oyınlar ishinde gruppanıń barlıq balaları bir waqıtta aktiv qatnas etetuǵın oyınlar
(«Shımshıqlar hám avtomobil», «Kimning zvenosi tezirek saflanadi», «Hayyar túlki» hám
basqalar) da bar. Usınıń menen birge, háreketlerdiń gezekliligi tiykarına qurılǵan
(«Quwalawmachoqlar», «Kim lentani tezirek tartadi», «Qapshıqlardı almastırıw» hám taǵı basqa)
paydalı hám qızıqlı oyınlar da bar. Usı oyınlar shıdamlılıqni tárbiyalawǵa járdem beredi, ózin tuta
biliwge uyretedi. Biraq bunday oyınlar nadurıs tashkil etilse, ol halda balalar oyın tapsırmaların
orınlaw ushın uzaq waqıt gezek kútip qaladılar. Kútip qalıw, statikalıq jaǵdaylardıń birdeyligi,
ásirese, kishi jas daǵı balalarda qızıǵıwshılıqtıń, háreket reaksiyası tezliginiń susayishiga alıp
keledi; úlken jas daǵı balalar tegerań baxona menen oyınnan shalǵıydilar, bul bolsa usı holning
sebeplerin esapqa almaǵan tárbiyashinde narazılıq oyatadı. Bunday waqıtta oyında kishi gruppa
qatnasıw etedi hám ol uzaq dawam etpeydi, balalar aktiv bolıp oyın aqırıǵa shekem dıqqat etedi
.
Syujetli-rolli oyınlardıń shártli real jaǵdayı
balaǵa ózine tanıw turmıslıq obrazdıń qayta
orınlawında járdem beredi. Bala háreketlerdiń ózinden, qus penenhám haywanlarǵa eliklewden
quvonadi: qushdek ushıw etedi, gójek sıyaqlı sakraydi, tay sıyaqlı chopadi. Sol sebepli de oyın
waqtında kúlki, quwanıshlı shaqırıqlar esitilip turadı hám oyın procesiniń tiykarında endi balanıń
ápiwayı atqarıwshılıq aktivligi, oyın obrazına kiriwge dáslepki urınısları qarar tabadı.
Milliy oyınlar balalardıń kúsh hám qábiletlerin o'stiradi, olardı turmısqa tayarlaydı. Xalıq
awızsha ijodining basqa janrlari sıyaqlı milliy háreketli oyınlar xam uzaq tariyx osha bizgeshe jetip
kelgen. Milliy oyınlar arqalı balanıń sóylewi ósedi, intellektual qobliyati rawajlanadı, jismonan
epshil hám quwatlı bolıp ósiwi támiyinlenedi. Ózbek milliy oyınları balalardı imonli, ıqtıqatlı,
intellektual bárkámal, saw etip tárbiyalawda járdem beredi.
Sport oyınları
- bularǵa voleybol, basketbol, badminton, qalasha, lapta, stol tennisi, futbol,
xokkey kiredi.
Sport oyınlarında, bárinen burın, mektepge shekem tálim jasındaǵı balalardıń jas
qásiyetleri esapqa alınadı, sol sebepli tek ápiwayı, azmaz háreket texnikası qaǵıydaları, oyındı
shólkemlestiriwdiń haqıyqıy elementleri saylanadı. Sol sebepli oyın faktorları úlken kisilerde
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
147
bolǵanı sıyaqlı, fizikalıq hám asabiy zorıǵıw oyatmaydı. Usı waqıtta olar balalarda maqsetke
umtılıw, joralıq hám juwapkershilik sezimi hám de sportqa muhabbattı tárbiyalaydı.
Olarda balalar jarısı, oyın estafetasi elementleri bar. Sport oyınları háreketli oyınlardı
uyushgan halda atqaratuǵın hám háreketli oyındı ǵárezsiz quraytuǵın bolǵanda az-azdan
engiziledi. Sport oyınları háreketli oyınlardagidan kóbirek ózin tuta biliwdi, uyushqoqlikni,
gúzetiwshenlik arnawlı bir háreket texnikasın, hárekettiń operativ reaksiyasın iyelewdi talap etedi.
Eger háreketli oyınlarda balalar dóretiwshilik ǵayrat kórsetken halda túrli háreketlerden
paydalansalar, sport oyınlarında háreketlerdiń bir shekem shegaralanǵanlıǵı gúzetiledi, bul usı
oyındıń ayriqsha ózgesheligi hám háreket iskerligi texnikasınıń anıqlıǵı menen belgilenedi.
Sport oyınlarında qatnasuwshılar sanı anıq belgilengen, olardıń wazıypaları bólistirilgen,
oyın múddeti waqıtı shegaralanǵan boladı. Oyınlardı ótkeriw shártleri arnawlı tayarlanǵan jaydı,
belgilengen maydanshanı, tiyisli úskene hám inventarlarni talap etedi.
Ápiwayı harakatli oyınlardı ózgertirip turıw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Biraq
variantlar tek oyındı reń-baranglashtirish balalardıń oǵan salıstırǵanda qızıǵıwshılıǵın saqlap turıw
ushınǵana emes, bálki pedagogikalıq wazıypalar háreketlerin jetilistiriw, anaǵurlım quramalı oyın
háreketleri, qaǵıydaların orınlawǵa oyın jaǵdayı sharayatınıń ózgeriwi ushın kerek bolatuǵın
fizikalıq sapaların tárbiyalaw ushın da zárúr bolıp tabıladı. Olar balalardan arnawlı bir intellektual
hám fizikalıq kúshnı hám, usınıń menen birge, oyınǵa salıstırǵanda artıp baratuǵın qızıǵıwshılıqtı
talap etedi.
Mısalı, «Qaqpan» oyınınıń bir neshe variantı ámeldegi bolıp, top menen oynalatuǵın
«Qaqpan» oyını, «Ayaqtı jerden úzip oynalatuǵın «Qaqpan oyını» usılar gápinen bolıp tabıladı.
Tárbiyashiniń oyın procesine basshılıq etiwi metodikasın iyelegen bolıwı oyınlardı tabıslı
ótkeriwdiń tiykarǵı shárti esaplanadı. Háreketli oyınlardı tańlaw hám jobalastiriw programmaǵa
muwapıq ámelge asıriladı. Bunda hár bir jas gruppanıń jumıs penensharayatı esapqa alınadı,
mısalı, balalar fizikalıq hám intellektual rawajlanıwınıń ulıwma dárejesi háreket kónlikpeleriniń
rawajlanıwı, hár bir bala sawlıgınıń jaǵdayı, ayriqsha ayrıqshalıqlar, jıl mawsimi, kún tártibi, úyin
ótkeriw ornı, sonıń menen birge, balalar qızıǵıwshılıqların ayriqsha qásiyetleri. Háreketli oyınlar
programma talaplarına muwapıq az-azdan quramalılashtirib barıladı, balalar sanasınań ósiwi, olar
toplaǵan háreket tájiriybesin, mektepke tayarlaw zárúriyatın esapqa alǵan halda ózgertirip turıladı.
REFERENCES
1.
Xojayev. F. va boshqalar. Xalq milliy o‘yinlari. Tashkent, 2001.
2.
Normurodov. A. N. O’zbek milliy o‘yinlari. Tashkent, 1999
3.
Usmonxo’jayev T.S., Xo’jayev. F. «1001» o’yin. Tashkent, 1990.
