ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
612
DENE TÁRBIYA SISTEMASINDA MILLIY HÁM HÁREKETLI OYINLARDIŃ
TUTQAN ORNI
Saparbaev Esen
Nókis mámleketlik pedagogikalıq Instirutı «Social hám gumanitar pánlerdi aralıqtan oqıtıw»
kafedrası assistent-oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14704517
Annotaciya. Avtor bul maqalasında dene tárbiyası boyınsha túrli ilimiy materiallardan
paydalanǵan halda háreketli oyınlardı obrazlı etip túsindiriw - eń áhmiyetli tásirsheń ámellerdiń
biri ekenligin dálillep, bul is ásirese, mazmunlı oyınlardı sóylep beriwde júdá zárúr bolıp, oyın
qatnasıwshılarınıń óz wazıypaların tuwrı atqarıwına járdem beredi.
Oqıwshılar oyınnıń mazmunın puxta ózlestiriwi ushın jetekshi awız eki túsindiriwdi ámelde
qollanıwı menen, yaǵnıy oyınnıń ayrım háreketlerin atqarıp kórsetiw menen alıp barıwı zárúr
ekenligi haqqında maǵlumatlar keltirilgen.
Gilt sózler: milliy oyınlar, dene tárbiya, oyınlar, fizikalıq rawajlanıw, kónlikke, oqıtıwshı.
РОЛЬ НАРОДНО-ДВИГАТЕЛЬНЫХ ИГР В СИСТЕМЕ ФИЗИЧЕСКОГО
ВОСПИТАНИЯ.
Аннотация. В данной статье автор используя различные научные материалы по
физическому воспитанию, доказывает, что образное объяснение подвижных игр –
является одним из важнейших факторов воздействия, что это дело особенно важно при
рассказывании о содержательных играх и помогает участникам игры правильно
выполнять поставленные перед ними задачи. Приводится информация о том, что для
тщательного освоения учащимися содержания игры, необходимо применение на практике
устного объяснения, то есть демонстрации различных действий игры.
Ключевые слова: национальные игры, физическое воспитание, игры, физическое
развитие, навыки, преподаватель.
THE ROLE OF NATIONAL AND ACTIVE GAMES IN THE PHYSICAL EDUCATION
SYSTEM
Abstract. In this article, the author, using various scientific materials on physical
education, proves that the figurative explanation of outdoor games is one of the most important
influencing factors, that this matter is especially important when talking about meaningful games
and helps the participants in the game to correctly perform the tasks assigned to them. Information
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
613
is provided that for students to thoroughly master the content of the game, it is necessary to use
oral explanation in practice, that is, demonstrate various actions of the game.
Key words: folk games, physical education, games, physical development, skill, teacher.
Dene tárbiya teoriyası hám ámeliyatında dene mádeniyatı, sport háreketli hám dene tárbiya
quralları arnawlı sistemalar cikli dep ataladı. Dene tárbiya sistemasınıń áhmiyetli basqıshlarınan
biri dene tárbiya quralları bolıp tabıladı. Olardıń quramlı bólimi bolsa gimnastika, sport túrleri,
háreketli oyınlar hám tábiyattıń salamatlastırıwshı (quyash, hawa, suw, gigienalıq faktorlar) tásir
kúshlerinen ibarat.
Kórinip turǵanınday, milliy hám háreketli oyınlar dene tárbiya sistemasınıń áhmiyetli
baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Milliy hám háreketli oyınlar mazmun hám forması tárepinen
tómendegi túrlerge bólinedi:
1.
Jámáátlik (komanda) oyınlar.
2.
Ǵalabalıq (kópshilik birgelikte oynaytuǵın) oyınlar.
3.
Jeke tártipte yaki jup bolıp oynalatuǵın oyınlar.
4.
Estafetalı oyınlar.
Jámáátlik (komandalıq) oyınlarda eki yaki onnan aslam komandalar qatnasadı. Máselen,
«Aq terek pe, kók terek?»; «Kartoshka egiw» oyınları.
Ǵalabalıq háreketli oyınlarda barlıq qatnasıwshılar tolıǵı menen oyında qatnasadı.
Máselen. «Pıshıq hám tıshqan», «Qorazlar urısı», «Iyin urıstırıw» hám t.b.
Estafetalı háreketli oyınlar komandalıq, ulıwma hám jeke (jup) tártipte bolıwı múmkin.
Máselen, dene tárbiya sistemasında shınıǵıwlar hám háreketli oyınlardı jaslarǵa
úyretetuǵın ulıwma hám arnawlı principler hám de usıllar bar, yaǵnıy shuǵıllanıwshılardıń jası,
fizikalıq tayarlıǵı hám jınısına qarap oyınlar cikli belgilenedi. Ulıwma bilimlendiriw mektepleriniń
dene tárbiyası baǵdarlamalarında milliy hám háreketli oyınlar klasslarda (1-4-5-7,8-9) qarap
belgilengen. Sebebi, atap ótilgenindey oyınlar balalardıń jasına qarap úyretiledi. Baslawısh klass
oqıwshıları ushın mólsherlengen háreketli oyınlar joqarı klass oqıwshıları ushın oǵada ańsat hám
onshelli qızıqlı bolmaydı. Joqarı klasslar ushın belgilengen oyınlar bolsa tómengi klass oqıwshıları
ushın qıyın boladı.
Bunday jaǵdaylar akademiyalıq liceyler, orta arnawlı texnekumlarda hám joqarı oqıw
orınlarına qollanılmasa da, lekin oyınlar olardıń bolajaq kásip-ónerlerine beyimlestiriliwi lazım.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
614
Máselen, awıl hám suw xojalıǵı sistemasındaǵı bolajaq qánigelerge (sharwashılıq tarawı)
«Piyada kókpar», «Eshek mindi», «Shopan», «Padanı tap», gúres, piyada báygi, top penen
estafetalar hám usıǵan uqsaǵan oyınlardı qollanıw maqsetke muwapıq boladı.
Atap ótiwimiz kerek, dene tárbiya sabaqları, sport shınıǵıwları (trenirovkalar), hár qıylı
sport jarısları processlerinde háreketli oyınlardı shólkemlestiriw hám ótkeriwge arnawlı tayarlıq
talap etiledi. Ásirese, muǵallim (shólkemlestiriwshi), hár túrli sport jarısların, oyınların tolıq
biliwi, onıń túrli variantların qollana alıwı kerek. Milliy hám háreketli oyınlar ushın eń áwele,
sharayatlardı (waqıt, orın, qızıǵıwdı) esapqa alıw zárúr. Keń hám taza orınlar, maydanlardaǵı
háreketli oyınlardı shólkemlestiriw oǵada qolaylılıqlardı jaratadı. Bunday orınlarda
shuǵıllanıwshılardıń erkin juwırıwı, sekiriwi hám túrli háreketlerdi ǵárezsiz ráwishte orınlawı,
quwanıp, kewilli bolıp oynawları ushın imkaniyatlar boladı.
Sabaqtan tısqarı (úlken tánepis, úy, kóshe, maydanda hám t.b.) waqıtlarda
shólkemlestiriletuǵın háreketli oyınlardı orınlaw joqarıda atap ótilgen talabalar tárepinen ámelge
asırıladı. Bolmasa, kishi hám úlken jastaǵı balalardıń aralasıp oynawı olardıń arasında hár qıylı
kelispewshilikler, jánjelli jaǵdaylar, jaraqat keltirip shıǵarıwı yaki juǵımlı kesellikler juqtırıp alıw
jaǵdayları júz beriwi múmkin.
Dene tárbiyası mádeniyatı hám sport háreketinde dene tárbiya sistemasında tarmaqları júdá
kóp. Xalıq jasaytuǵın orınlar, dem alıw hám kewil ashıw dem alıs baǵları, jazǵı dem alıs hám
salamatlastırıw lagerleri, talabalardiń jazǵı sport orınları, emlewxanalar hám sanatoriyalardaǵı
fizikalıq tárbiya jumısları usılar komplekti bolıp esaplanadı.
Atap ótiwimiz kerek, bul orınlarda ǵalabalıq shólkemlestiriletuǵın dene tárbiya mádeniyatı
hám sport ilajları negizinde milliy hám háreketli oyınlar salmaqlı orındı tutadı.
Milliy hám háreketli oyınlarsız birde-bir sport shınıǵıwları ótkerilmeydi dewimizge boladı.
Hátteki joqarı ligadaǵı futbolshılar, voleybolshılar hám basqa sport túrlerinde
shuǵıllanıwshılar sheber sportshılarda shınıǵıwlarda jeke tártipte ózlerine tán bolǵan háreketli
oyınlardı orınlaydı. Bunıń sebebi sonda, háreketli oyınlar gewde (muskul) razminkasın ótkeriw,
kewildi kóteriw (zawıqlanıw, quwanıw hám t.b.) hám fizikalıq sapalardı tayarlawda arnawlı yaki
ulıwma shınıǵıw-oyın sıpatında xızmet etedi. Dene tárbiya sistemasında shańaraq hám
baqshalarda milliy hám háreketli oyınlardı shólkemlestiriwge ayrıqsha itibar qaratıladı.
Shańaraqta bala tuwılǵan kúnnen baslap, onı salamat bolıp ósiwi ushın bar imkaniyatlar
iske salınadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
615
Dawıslı (shıqıldawshı) oyınshıqlar hám haywanlar formasındaǵı oyınshıqlar (pıshıq, qoy,
kúshik, ayıw, túrli quslar formasındaǵı oyınshıqlar, mashinalar, toplar hám t.b.) balalardıń háreket
etiwi, eńbeklewi hám áste-aqırın turıp júriwlerine sebep boladı. Júre baslaǵan balalardı top penen
oynatıw olardaǵı barlıq tábiyǵıy arnawlı háreketlerdi ıqsham, tez orınlawǵa jetekleydi.
Áste-aqırın jas balalar (3-5 jas) ózleri úyrengen hám kóshe maydanlarında oynaǵan
quramalı háreketli hám qızıqlı oyınlardı ǵárezsiz túrde orınlay aladı. Ulıwma alǵanda, shańaraq
sharayatında úyrengen milliy hám háreketli oyınlar balalar ómirinde uzaq waqıt dawam etedi hám
olar bul oyınlardı qáliplestiredi.
Dene tárbiya, dene tárbiya bilimlendiriwi sistemasında mektepke shekemgi jastaǵı balalar
mákemeleri (baqshalar) da shınıǵıwlar, milliy hám háreketli oyınlar eń kerekli hám qızıqlı
processler sanaladı. Baqshalarda dene tárbiya jumısları boyınsha arnawlı baǵdarlamalar islep
shıǵılǵan bolıp, olar arasında balalardıń jasına (1-3, 4-6) qarap túrli shınıǵıwlar oyın sıpatında
ótkeriledi. Kishi jastaǵı balalar ushın, tiykarınan seyil, oyınshıqlar menen shınıǵıwlar ótkerilse,
úlken jastaǵı baqsha balaları ushın bolsa top oyınları, estafeta, asılıp shıǵıw hám túsiw oyınları
kóp qollanıladı.
Milliy hám háreketli oyınlardıń eń kerekli parqlarınan jáne biri sonda, eń kishi jastaǵı
balalardıń sóylewine, jańa sózlerdi úyreniwine, baslawısh klass oqıwshılarınıń bolsa anıq sóylewin
óstiriwine xızmet etedi. Sonday-aq, oyınlar mazmunında ádep-ikramlılıq tárbiyası, muzıkanı
súyiw, ruwxıy jaǵdaydı jaqsılaw, teń salmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı júdá kóp tárepler hám sapalar
jámlengen boladı.
Balalardıń jasınan hám qanday oyınlar qollanılıwına qaramastan, olardıń mazmun hám
maqsetleri gewdeni tuwrı óstiriw, háreketsheńlik, tezlikti asırıw, salamat ósiw hám shınıqtırıwǵa
qaratıladı. Bunday oyınlar turmıslıq zárúrlik shınıǵıwları (júriw, juwırıw, sekiriw, ılaqtırıw,
tartılıw, júziw hám t.b.) esaplanıp, olardıń kópshiligi unamlı pikirlew hám ámelde qollanıwdı talap
etedi.
Dene tárbiya sistemasında ámeliy-kásiplik dene tárbiya da áhmiyetli orındı iyeleydi. Órt
óshiriwshiler, áskeriy xızmetkerler (olardıń quramı hám tarmaqları keń), tez járdem kórsetiwshiler
ómirinde ulıwma hám arnawlı fizikalıq tayarlıq áhmiyetli faktorlardan bolıp esaplanadı. Olardıń
kásiplik, fizikalıq miynetleri hám jumıs iskerliginde háreketli oyınlar (jarıs formasında) tiykarǵı
orında turadı. Máselen, suw sebiw, órt óshiriw ásbapları, záńgi hám basqa kerekli texnikalıq
qurallardı mánzilge jetkeriw, kóp qabatlı jaylarǵa shıǵıw qusaǵan arnawlı háreketlerdi úyretiw, eń
áwele, oyın-jarıs (estafeta) formasında ótkeriledi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
616
Mámleketimiz shegaraların qorǵawda shegarashılarǵa atta júriw, tawlardan ótiw, dár’yada
júziw, samolyottan sekiriw shınıǵıwların úyretiwge de arnawlı tayarlıq oyın-jarıs formasında
ámelge asırıladı. Ulıwma alǵanda, dene tárbiya hám onıń tiykarǵı quralları, sonday-aq, milliy hám
háreketli oyınlar qollanılmaytuǵın birde-bir taraw joq dewge boladı.
Ózbekstan Ǵárezsizligi jılları dáwirinde dene tárbiya mádeniyatı hám sporttıń tarmaqları
ádewir kúsheymekte. Bunı mayıplar sportı, emlew mákemeleri hám salamatlastırıw oraylarındaǵı
dene tárbiya shınıǵıwları (trenajyorlar) mısalında kóriw múmkin. Olardıń mazmunında arnawlı
sport túrleri, hár qıylı shınıǵıwlar massaj hám basqa da usıllar qatarında milliy hám háreketli
oyınlarda orın alǵan bolıp, olardan maqsetli paydalanılmaqta.
Juwmaqlastırıp aytqanımızda, milliy hám háreketli oyınlar dene tárbiya sistemasında jarıs
formasında ózine tán sociallıq-tárbiyalıq hám ilimiy-pedagogikalıq izleniwlerge baylanıslı bolǵan
ámeliy process bolıp sanaladı. Olardan maqsetli paydalanıw fizikalıq nawqıranlıq hám sport
sheberligin asırıw jolında tabıslı nátiyjeler beredi.
REFERENCES
1.
Yuldasheva R. «О’zbek xalq о’yinlarining tárbiyabiy ahamiyati». Toshkent, о’qituvchi,
1992.
2.
Qoraboev U. “О’zbek xalq о’yinlari” Toshkent 2001 3-5 bet.
3.
Alewov Ó. “Qaraqalpaq xaliq pedagogikasi jaslardiń dene tárbiyasi haqqinda. “Qaraqalpaq
xalqinin etnopedagogikasi”. Nókis, Bilim, 1995.
4.
Abdullaeva B. “Balalar oyini hám estetikaliq tárbiya”. Qaraqalpaq xalqiniń
etnopedagogikasi. Nókis, Bilim, 1995.
