2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
84
BANK MAHSULOTLARI VA ULARNING HAYOTIYLIK DAVRI
Axrorqulov Akram Sherali o‘g‘li
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va
auditi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13880341
Annotatsiya.
Ushbu tezisda bank menejmenti tushunchasining mohiyati va Bank
mahsulotlari va ularning hayotiylik davri haqida ma’lumotlar berib o’tilgan. Bugungi kundagi
mamlakatimiz bank tizimiga ham alohida urg’u berilgan.
Kalit so’zlar:
bank tizimi, aktiv va passiv amaliyotlar, xususiy banklar, bank mahsuloti.
BANK PRODUCTS AND THEIR LIFE CYCLE
Abstract.
In this thesis, the essence of the concept of bank management and information
about Bank products and their life cycle have been given. Special emphasis is also placed on the
banking system of our country today.
Key words:
banking system, active and passive practices, private banks, banking
products.
БАНКОВСКИЕ ПРОДУКТЫ И ИХ ЖИЗНЕННЫЙ ЦИКЛ
Аннотация.
В данной дипломной работе даны сущность понятия банковского
менеджмента и информация о банковских продуктах и их жизненном цикле. Особый
акцент сегодня делается также на банковской системе нашей страны.
Ключевые слова:
банковская система, активная и пассивная практика, частные
банки, банковские продукты.
Bank mahsuloti aktiv va passiv amaliyotlar bo‘yicha bank xizmatlari majmuini nazarda
tutadi. Bank mahsulotining hayotiylik davri bank marketingida alohida ahamiyat kasb etadi.
Bank mahsuloti – bu aniq bank hujjati, u bank tomonidan mijozga xizmat ko‘rsatish va
operatsiyalar o‘tkazish uchun ishlab chiqiladi. Bu veksel, chek, bank foizli depoziti, har qanday
sertifikat va boshqalar bo‘lishi mumkin. Bank xizmati mijozlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha bank
amaliyotlarini nazarda tutadi.
Bank mahsulotlari va bank xizmatlari o‘xshashligi shundaki, ular mijoz talablarini
qanoatlantirishga va daromad olishga mo‘ljallangan. Lekin aksariyat holatlarda bank mahsuloti
birlamchi, bank xizmati esa ikkilamchi hisoblanadi.
Bank mahsulotining xususiyatlari:
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
85
-
bank xizmatlari ko‘rsatish pullardan har xil shakllarda (naqd, naqdsiz va hisob-
kitob) foydalanish bilan bog‘liq;
-
nomoddiy bank xizmatlari mulkiy shartnoma munosabatlari orqali ko‘rinish
xarakterini oladi;
-
aksariyat bank xizmatlari uzoq vaqtga mo‘jallanadi. Bitim ko‘pincha bir martalik
akt iblan chegaralanmaydi, balki mijozning bank bilan uzoq yoki qisqa aloqasini belgilaydi.
Marketingda bank mahsuloti va xizmatlarining bozordagi hayotiylik davri quyidagi
xususiyatlar bilan xarakterlanadi:
1.
Xizmat hayot muddati chegaralangan.
2.
Xizmatning hayot davri bozorda o‘ziga bir nechta bosqichlarni kiritadi, ulardan har
biri bank oldida nafaqat muayyan imkoniyatlar ochadi, balki etarli murakkab muammolar
qo‘yadi.
3.
Hayotiylik davrining har xil bosqichlarida xizmat keltiradigan daromadliliik
darajasi o‘zgaradi.
4.
Har bir bosqich marketing, moliya, faoliyatni tashkil qilish, sotish va xodimlarni
boshqarish sohasida o‘z strategiyasiga ega va unga alohida yondashishni talab qiladi.
Hayotiylik davrining to‘rtta bosqichini ajratish mumkin: joriy qilish, o‘sish, etilish va
pasayish.
Joriy qilish – xizmatni sotish hajmini sekinlik bilan oshirish, u bozorga endi kirib
xaridorlar e’tiboriga tushayotgan davrdir. Bankning katta harajatlari munosabati bilan sotuvning
ushbu bosqichida xizmat daromad keltirmasligi mumkin.
O‘sish – iste’molchilar tomonidan xizmat tez tan olinishi davrida daromadni ahamiyatli
oshirish.
Etilish – sotuv hajmi o‘sish sur’ati sekinlashish davrida, xizmat katta guruh xaridorlar
tomonidan tan olingan. Daromad barqarorlashadi yoki raqobatchilarga hujum qilishni aks ettirish
maqsadida o‘tkaziladigan marketing tadbirlari xarajatlari o‘sishi hisobidan pasaya boshlaydi.
Pasayish – xizmatni sotish hajmi pasayish va daromad kamayish davri.
Bank xizmatlarini joriy qilish bosqichida sotishning katta bo‘lmagan hajmi, sotish va
reklama bilan bog‘liq xarajatlar yuqoriligi odatda zarar yoki ahamiyatsiz daromad mavjud bo‘ladi.
Xizmatni sotish bo‘yicha asosiy kuch etuk iste’mol qilishga tayyorlangan iste’molchilarni jalb
qilishga yo‘naltiriladi. Misol uchun, plastik kartochkalar bo‘yicha xizmatlarni joriy qilishda,
plastik kartochkalarni foydalanish iste’molchilar uchun odat emas edi va shu munosabat bilan
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
86
ushbu xizmatlarni joriy qiluvchi banklar sotish bo‘yicha katta xarajatlar qilishga majbur bo‘lishdi.
Natijada, katta bo‘lmagan hajmda zarar vujudga keldi.
Bozorga yangi xizmat taqdim qilishga tayyor bank xizmatning foyda keltirish vaqtini
aniqlashi lozim. Uning uchun bozorda “yakkaxonlik” ochilayotgan barcha imkoniyatlardan
nafaqat birinchi foydalanish istiqbolini bildiradi, balki katta xarajatlar xatariga birinchi bo‘lib
uchrashi ham mumkin. Misol uchun, qimmatbaho qog‘ozlarni sotib olish va sotishni joriy qilgan
O‘zbekiston Respublikasi Milliy banki xizmat muvaffaqiyati fond bozori rivojlanish darajasi bilan
bevosita bog‘liqligi sababli katta xarajatlar xatariga duch keldi. Bank iste’molchilarga etuk
texnologiya, sifat taklif etsa, u holda boshqa banklar “izidan” bozorga chiqish ma’lum mazmunga
ega bo‘ladi.
Bank xizmatlari o‘sishi bosqichida sotuv hajmi birdan o‘sishi qayd etiladi. Xizmat bozorda
paydo bo‘lishi bilan “tan olgan” iste’molchilar uni iste’mol qilishni davom ettirishadi va ularning
izidan boshqalar borishadi. Bozorda xizmatni katta hajmda taklif etish va yuqori daromad olish
imkoniyati yangi raqobatchilar paydo bo‘lishiga olib keladi. Ular yangi xususiyatlar kiritlgan
xizmatlar taklif etishadi va yangi marketing kanallarini topishadi. Buni dastlab Alp Jamol bank
tomonidan taklif etilgan, keiynchalik boshqa xususiy banklar tomonidan rivojlantirilgan
korporativ obligatsiyalar bo‘yicha anderrayting xizmatlari misolida ko‘rish mumkin.
Talab oshgan sari xizmat narxi avvalgi darajada qoladi yoki ozgina pasaytiriladi.
Raqobatchi banklar xizmatini siljitish xarajatlarini avvalgi darajada tutib turishga harakat qilishadi
yoki xarajatlarini ozgina oshirishadi, shuningdek reklama va boshqa marketing strategiyalari
yordamida salohiyatli iste’molchilarni jalb qilishni davom ettirishadi. Sotuv hajmini oshirishda
daromad xarajatlarga nisbatan tezroq o‘sadi va bu reklama hamda sotuv hajmi xarajatlari nisbatini
kamaytirishga olib keladi. Ushbu bosqichda daromad o‘sadi, sababi reklama xarajatlari sotish
katta hajmiga taqsimlanadi va xizmat narxi kamayishiga qaraganda birlik xarajatlar tez kamayadi.
Lekin o‘sish sur’atlari davrida pasayish boshlanadi. Marketing uchun o‘sish sur’ati
kamayish davrini o‘z vaqtida aniqlashi va yangi marketing strategiyasini amalga oshirishga o‘tishi
lozim.
Sotuv hajmi o‘sish sur’atlari sekinlashishi raqobatni keskinlashtirishga olib keladi.
Raqobatchi-banklar bo‘sh bozorlarni topish va egallashga harakat qilishadi. Ko‘pincha xizmatni
past narxlarda sotishadi, kuchli reklama qilishadi va iste’molchilar bilan imtiyozli bitimlar
tuzishga harakat qilishadi. Xizmatni takomillashtirish maqsadida tadqiqot ishlarini olib borishga,
xizmatlarning yangi turlarini yaratishga va kengaytirishga ajratilgan mablag‘lar o‘sadi. Ubning
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
87
natijasida eng kuchsiz raqobatchilar sinib, bozordan chiqishadi, ular o‘rnini raqobatbardosh
xizmat ko‘rsatuvchilar egallaydi.
Ko‘pincha bank marketingning bitta yoki bir nechta elementlari modifikatsiya qilish
yordamida sotuvni rag‘batlantirishga harakat qiladi. Marketing-miks o‘zgartirishdan avval
quyidagi savollarga javob berish lozim:
-
Narx pasayishi yangi iste’molchilarni jalb qiladimi? Agar jalb qilsa, u holda oddiy narxni
pasaytirish etarlimi yoki iste’molchiga sotuv amalga oshirilgan hajm va vaqtga taalluqli
chegirmalar berish yaxshimi, balki, narxni oshirib va shu bilan xizmat sifatini ko‘rsatish kerakdir?
-
Xizmat ko‘rsatiladigan filiallar miqdorini oshirish, yangi marketing kanallaridan
foydalanish mumkinmi?
-
Reklamaga xarajatlarni oshirish, reklama xabarlari shaklini, uni tarqatish kanallarini yoki
taqdim etiladigan axborot hajmini o‘zgartirish lozimmi?
-
Sotuvni rag‘batlantirishning imtiyozli bitimlar tuzish, kafolat berish, suvenirlar tarqatish
va tanlovlar o‘tkazish kabi uslublari qanday natija berishi mumkin?
-
Balkim, savdo xodimlari miqdorini oshirib, kuchni uning ishi sifatini oshirishga
yo‘naltirish, savdo xodimlari saviyasini oshirish, sotuvchilar ishlovchi savdo zonalarini va
ularning faoliyati samarasini rag‘batlantirish uslublarini qayta ko‘rib chiqish maqsadga
muvofiqdir?
-
Bank xizmat ko‘rsatish jarayonini tezlashtirish, iste’molchilarga konsalting yordam
ko‘rsatish imkoniyatiga egami?
Har qanday xizmatni sotish hajmi pasayish davri boshlanishi muqarrardir. Sotish hajmi
kamayishi, bir me’yorda yoki jadal bo‘lishi mumkin. Ehtimol sotuv hajmi nol belgiga etadi va u
uzoq vaqtshu belgida qoladi.
Xizmat sotish hajmi kamayish muqarrarligi qator sabablar bilan tushuntiriladi, shu
jumladan, texnologiya rivojlanishi tufayli erishilgan yutuqlar, iste’molchilar talabi o‘zgarishi va
ichki va xalqaro raqobat keskinlashishi va boshqalar. Uning oqibatlari – sotuv hajmi pasayishi,
narx pasayishi va xizmat ko‘rsatish daromadi kamayishidir.
Aksariyat banklar “eskirayotgan” xizmatga nisbatan zamonaviy siyosatga ega emas.
Umumiy holatda xizmatning sotuv hajmi iqtisodiy holatni yaxshilashda, marketing strategiyasini
qayta ko‘rib chiqishda yoki xizmat sifatini qayta ko‘rishda oshadi. “Kuchsizlanayotgan” xizmatni
davom ettirish banklarning boshqa xizmatlarini sotishga imkoniyati bo‘lganida yoki daromadlar
o‘zgaruvchan xarajatlardan oshganda maqsadga muvofiq bo‘ladi.
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
88
REFERENCES
1.
Qosimova M.S., Ergashxodjaeva Sh.J., Abduhalilova L.T. Muhitdinova
U.S., Yo`ldoshev M.M. Strategik marketing. O`quv qo`llanma. 2004.-161 b.
2.
Jalolov J.J., Fattaxov A.A. Biznes marketingi. Darslik. –T.: Moliya, 2006, -355 b.
3.
Котлер Филипп. Основи маркетинга. Краткий курс.: Пер. с англ.-М.:
Издателский дом. «Вилямс», 2008. -656 с.
4.
Ефименко И.Б., Плотников А.Н. Економика отрасли (строителство):
учеб. пособ. – М.: Вузовский учебник, 2009. – 359 с.
