ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
290
TIJORAT BANKLARINING KREDIT SIYOSATI KREDITLARNI BOSHQARISHNING
ASOSI SIFATIDA
Axrorqulov Akram Sherali o‘g‘li
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
Bank ishi va auditi yo‘nalishi 4-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13845837
Annotatsiya. Ushbu maqolada bankning kredit siyosati va uning bank resurslarini
joylashtirishdagi o’rni hamda ahamiyati haqida so’z boradi. Shuningdek, maqola davomida
tijorat banklari kredit siyosatining mezonlari hamda tijorat banki kredit portfeli, uning mohiyati
va shakllanishiga ham alohida to’xtalib o’tilgan.
Kalit so’zlar: kredit siyosati, tijorat banki kredit portfeli, bankning faoliyati, bank aktivlari.
CREDIT POLICY OF COMMERCIAL BANKS AS THE BASIS OF CREDIT
MANAGEMENT
Abstract. This article talks about the bank's credit policy and its role and importance in
the deployment of bank resources. Also, during the article, the criteria of credit policy of
commercial banks and the credit portfolio of a commercial bank, its nature and formation are also
discussed.
Key words: credit policy, commercial bank loan portfolio, bank activity, bank assets.
КРЕДИТНАЯ ПОЛИТИКА КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ КАК ОСНОВА
КРЕДИТНОГО МЕНЕДЖМЕНТА.
Аннотация. В данной статье говорится о кредитной политике банка, ее роли и
значении в использовании банковских ресурсов. Также в статье рассматриваются
критерии кредитной политики коммерческих банков и кредитного портфеля
коммерческого банка, его сущность и формирование.
Ключевые слова: кредитная политика, кредитный портфель коммерческого банка,
банковская деятельность, банковские активы.
KIRISH
Bankning kredit siyosati uning bank resurslarini joylashtirishdagi o‘rni
Kreditlash bank ishining o‘zagi bo‘lib, uning sifatiga qarab bankning faoliyati to‘g‘risida
xulosa chiqarish mumkin. Bunda, asosan, kreditlarni boshqarish jarayonining asosiy axamiyat
kasb etishiga sabab Shuki, uning sifati bank ishining samradorligiga bog‘liqdir. Iqtisodchilar
tomonidan jahon banklarining sinishi (bankrotlikka uchrashi) sabablarini tadqiq qilish Shuni
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
291
ko‘rsatayaptiki, asosan, banklarning sinishiga sabab – bank aktivlari sifatining (eng avvalo
kreditlarning) pastligidir. Kreditning sifati kreditlash jarayonini boshqarishga bog‘liq bo‘lib
quyidagi asosiy elementlardan tashkil topadi:
•
tijorat bankida mukammal ishlab chiqilgan kredit siyosati kreditlashtirish jarayonining
mavjudligi;
•
kredit portfelini optimal boshqarishning yo‘lga qo‘ylganligi;
•
kreditlarni muntazam nazorat qilishning tashkil qilinganligi;
•
bank tizimida ishlaydigan xodimlarning tayyorgarlik darajasi.
“Kredit siyosati” hujjatli kreditlarni boshqarish jarayonining poydevorini tashkil etadi.
Tijorat banki tomonidn ishlab chiqilgan va yozma ravishda qayd etilgan “Kredit siyosati”
kreditlarni oqilona boshqarishning samarali yo‘llaridan hisoblanadi. Ushbu hujjat bankning
kreditlashtirish faoliyatining andozalari va parametrlarini belgilab beradi. Ushbu belgilangan
standartlar va parametrlardan kredit berish, qarzlarni hujjatlashtirish va boshqarish bo‘yicha
ma’suliyatli bo‘lgan bank xizmatchilari qo‘llanma sifatida foydalanishlari lozim. Kredit siyosati
bank boshqaruvi a’zolari, qonun chiqaruvchi, strtegik qaror qabul qiluvchi shaxslarning xatti-
xarakatini belgilab beradi hamda ichki va tashqi auditorlarga bankda kreditlarni boshqarish
darajasining o‘tish davrida, moliyaviy bozorlarga davlatning ta’siri kamaygan sharoitda, tijorat
banklari ichki siyosatini o‘zlari ishlab chiqishni keskin faollashtirishlari lozim.
TADQIQOT METODI VA METODOLOGIYASI
Kredit siyosati bankning kredit faoliyati maqsadlarini aniq ko‘rsatishi va aniqlab berishi
shart.
Tijorat banklarining kredit siyosati kredit menejmentini samarali olib borishning asosi
hisoblanadi. Bu siyosat bank xodimlarining kredit berish, bankning kredit portfelini boshqarish
bilan bog‘liq, ob’ektiv standartlarini va mezonlarini aniqlab beradi. Kredit siyosatini to‘g‘ri tuzish
va olib borish, barcha bo‘limlar tomonidan bu siyosat maqsadining aniq tushinilishi bank
boshqaruviga kredit standartlarini to‘g‘ri olib borishiga, Yuqori risklardan qochishga, bank
imkoniyatlarini to‘g‘ri aniqlashga asos hisoblanadi.
Yaxshi ishlab chiqilgan kredit siyosati kredit riskini boshqarish va uni kamaytirishga
yaxshi imkon beradi.
Kredit siyosatining zarurligi Shundaki, bank katta yoki kichikligidan, unda kam yoki ko‘p
xodim ishlashidan qat’iy nazar, bankda bu siyosat bo‘lishi lozim. CHunki bu siyosat kredit
bo‘yicha unifitsirlashgan umumiy qoida va tamoyillarning bajarilishini, operatsiyalar
bajarilishining ketma-ketligini ta’minlaydi. Bankning kredit siyosati bankning hamma xodimlari
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
292
– kichik xodimdan yoki bank boshqaruvi raisigacha bir xil bo‘lishi lozim. Shuning uchun ham
kredit siyosatini oldindan belgilab olingan qoida va echimlar to‘plami deyiladi.
Kreditlash siyosati va uning samaradorligi to‘g‘ri kredit narxlari belgilangan sharoitda
muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkin.
Kredit siyosatini samarali olib borishda bank xodimlari bank mijozlarining mablag‘larini
kimlarga foydalanishga berish mumkinligini yaqqol bilishi lozim.
Bank qanday kreditlar, qancha miqdorda, kimga, qaysi sharoitlar bilan berilishini hal qilishi
zarur. Biznesning Shunday turlari borki, bank kredit bera turib ular bo‘yicha qiyin ahvolga tushib
qolishi mumkin. Shuning uchun xar bir faoliyat risk bilan bog‘liq ekanligini esdan chiqarmaslik
lozim. Bankning kredit siyosati uning faoliyatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavfli
holatlarning oldini olishga, buning uchun depozitlar va kreditlar o‘rtasidagi nisbatning, bank
majburiyatlari bilan kapitali o‘rtasidagi va boshqa ko‘rsatkichlarning me’yorida bo‘lishini taqazo
qiladi. Oqilona kredit siyosati beriladigan kreditlarning sifatini oshiradi. Shuning uchun kredit
siyosatining asosiy maqsadi boshqaruv jarayoni, fondlarning etarliligi, risklarni sifat darajasi
bo‘yicha turkumlari, kredit portfelining balansi, majburiyatlarning tarkibiy qismlarini ajratish kabi
elementlarini o‘zichiga olmog‘i lozim.
MUHOKAMA
Bank kredit siyosatining mazmuni quyidagilardan iborat:
✓
Bank kredit portfelini aniqlash va shakllantirish (kredit turlari, qoplash muddatlari, miqdori
va sifati) bilan bog‘liq masalalar;
✓
Bank raisining kredit faoliyati uchun javob beradigan o‘rinbosari, kredit qo‘mitasi raisi va
kredit inspektoriga yuklangan vakolatlar ro‘yxati (eng ko‘p kredit summasi va turlari);
✓
Bankning kredit berish sohasidagi huquqlari va axborot taqdim etish bo‘yicha jami
majburiyatlari;
✓
Kredit arizalari bo‘yicha tekshirish va qaror chiqarish tizimi bayoni;
✓
Kredit arizasiga ilova qilinadigan zaruriy hujjatlar va kredit ishida albatta saqlanadigan
hujjatlar ro‘yxati (qarzdorning moliyaviy hisoboti, kredit shartnomasi, garov, kafolat haqida
shartnoma va hokazolar);
✓
Kredit ishlari saqlanishi va tekshirilishi uchun kim javobgarligi, kim va qanday holatda
ularni olish huquqiga egaligi to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar;
✓
Kreditning ta’minlanganligi va uni qabul qilish, baholash va amalga oshirishning asosiy
qoidalari;
✓
Barcha kreditlar sifatini belgilaydigan me’yorlar bayoni;
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
293
✓
Eng Yuqori kredit imtiyozlarini belgilash va ko‘rsatish (ya’ni kredit summalari va bank
yalpi aktivlarining eng Yuqori nisbati);
✓
Bank xizmat ko‘rsatadigan mintaqa, kredit qo‘yilmalarining asosiy qismi joriy etiladigan
tarmoq, iqtisodiyot sohasi yoki sektori;
✓
Muammoli kreditlar tarkibi va tahlili, bunda muammolarni qanday hal etilishi ehtimollari
ko‘rsatiladi;
Qolgan hujjatlarda ta’qiqlanadigan yoki nomaqbul kredit turlari tavsiflanadi. (to‘lovga
qodirligi o‘ubhali bo‘lgan yoki hujjatlar to‘liq ro‘yxatni taqdim etmagan) qarz oluvchilar va
hokazolar).
Kredit siyosati malakali tuzilib, bank rahbaridan tortib operatorgacha barcha darajalarda
me’yorida amalga oshirilsa, bu bank rahbariyatiga to‘g‘ri qarorlar chiqarish, ortiqcha risklardan
xolos bo‘lish, bank kreditlarini to‘g‘ri baholash imkonini beradi. Shu bilan birga bir vaqtda kredit
siyosati siyosiy, iqtisodiy va xuquqiy shartlarni hisobga olgan holda ancha yumshoq bo‘lishi
darkor.
Bank kredit siyosati bank resurslari, ularning joylashtirilish bilan chambarchas bog‘liq.
Bank resurslarining asosiy qismini jalb qilingan mablag‘lar, jumladan yuridik va jismoniy
shaxslarning depozitlaridan tashkil topadi. Shuningdek, hozirgi kunda jalb qilingan resurslar
ichida banklararo kredit xam alohida o‘rin egallaydi. Depozitlar bo‘yicha belgilangan foiz
stavkalari, hamda boshqa bankdan olingan kredit uchun foiz stavkalari bank tomonidan
beriladigan kreditning foiz stavkalari bilan bog‘liq bo‘ladi. Kredit siyosatining aniq va mukammal
tayyorlanish va izohlanish xar bir bank uchun kreditlash jarayonini ijobiy tashkil etish uchun asos
bo‘ladi. Bank tomonidan to‘plangan resurslarni to‘g‘ri va oqilona joylashtirish bankning kredit
siyosatining sifatiga bog‘liq bo‘ladi. Kredit siyosati sifatiga va xolatiga qarab bank jalb qilgan
resurslarini to‘g‘ri joylashtirish va oldindan ko‘zlangan daromad olish imkoniyati yaratiladi.
NATIJA
Kredit siyosatining mezonlari va kredit turlari.
Har qanday tijorat kredit siyosatining maqsadi odatda quyidagilardan iborat bo‘ladi: kredit
qo‘yilmalari hajmining o‘mishini, risk Yuqori bo‘lgan operatsiyalarning odilona
diversifikatsiyasini, o‘rta va uzoq muddatli kredit qo‘yilmalar hajmini keskin ko‘paytrish va
ulrning samaradorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Shuningdek, kredit siyosati
investitsion kreditlar salmog‘ini oshirish, ustun darajada iqtisodiyotning real sektorini kreditlash,
ishlab chiqarish korxonalarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash kabi asosiy yo‘nalishlarni ham o‘z
ichiga qamrab olgan bo‘lishi lozim.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
294
Kredit siyosati bankning o‘ziga xos “kredit tili”ni yaratadi va u bank faoliyati
yomonlashganda hamda kredit vakolatlari va majburiyatlari o‘zgarganda huquqni saqlab qolish
uchun katta ahamiyat kasb etadi. Qat’iy siyosat asosida berilgan bank umumiy kreditlash
faoliyatining rivojlanishi va kreditlarning samarali ishlatilishi uchun zamin yaratadi. Kredit
siyosati qoidalariga rioya etish bankning asosiy maqsadlari: foyda olishni ta’minlash, risklarni
boshqarish bank faoliyati me’yorlariga rioya etishga erishish imkonini beradi.
Kredit siyosatining mavjudligi, eng muhimi – barcha darajalarda ishlab chiqilgan siyosatga
rioya etish bank ssuda portfelini sifatli boshqarish uchun asos bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida, uning
qarzdorlari va aksiyadorlari foydasini ko‘paytiradi va faravonligini oshiradi.
Aniq bir tijorat bankining kredit siyosatida kredit portfelini boshqarishning asosiy
yo‘nalishlari qilib quyidagilarni belgilab olinadi:
•
kredit risklari darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlash,ularni baholash va bartaraf
etish;
•
qarz oluvchining kreditga layoqatlilik darajasini va uning moliyaviy axvolini aniqlash
kredit riskini bashorat qilish;
•
muammmoli ssudalarni oldindan aniqlash va ularni so‘ndirish choralarini ishlab chiqish;
•
kredit qo‘yilmalarini diversifikatsiya qilishni, ularning likvidliligini va daromadliligini
ta’minlash;
•
kredit olgan mijoz bilan doimo aloqada bo‘lib turish;
•
kichik va o‘rta tadbirkorlikni, dehqon va fermer xo‘jaliklarni moliyaviy qo‘llab
quvvatlashdan iborat.
Bank tomonidan, xo‘jalik sub’ektlarining aylanma mablag‘lari etishmasligi, mavjud
mablag‘larning me’yoridan ortiqcha tayyor mahsulot qoldiqlariga jalb qilinishi, mablag‘larning
tayyor mahsulot sifatida qotirib qo‘yish sabablarini o‘rganib borish, zararga ishlayotgan va
bankrotlik alomatlari ko‘zga tashlanayotgan xo‘jalik sub’ektlarining moliyaviy ahvolini doimiy
monitoringini tashkio qilish bank kredit siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
Kredit siyosati bank tomonidan beriladigan kreditlar toifasi va turlarini aniqlash va
belgilashi lozim. Masalan, kreditlash sohalari bo‘yicha: tijorat faoliyati, sanoat, qishloq xo‘jaligi,
kapital qo‘ylmalarni moliyalash va boshqa tarmoqlarga kredit berish, kredit turlari bo‘yicha:
“kredit liniyalarini ochib va ochmay” kreditlash yoki kreditlashning boshqa usullarini qo‘llashni
belgilab berishi mumkin.
Kredit siyosatida kreditlarni tasniflash tizimi aniq ifodalanishi lozim, kredit xodimlari
kredit portfelidagi barcha ma’lum bo‘lgan salbiy o‘zgarishlar to‘g‘risida raxbariyatga xabar
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
295
berio‘lari lozim. Qarzdor yoki garov ahvoli yomonlashishini oldindan aniqlash ehtimoliy
yo‘qotishlarni kamaytirish uchun juda muhimdir.
Kredit siyosati kreditlarning barcha toifalari bo‘yicha “to‘lovsizlik” tuShunchasining aniq
ifodalanishi, foizlarni o‘stirmaslik mezonlari, Shuningdek, bank Boshqaruvi av Kengashining
tegishli hisobotlariga nisbatan talablarni o‘z ichga olishi lozim. Kredit siyosatida qarzlarni
qaytarishga doir izchil, bosqichmabosqich chora-tadbirlar ko‘rilishini talab qilishi kerak.
Raxbariyat Markaziy bank tomonidan belgilangan talablarga muvofiq kreditlarni hisobdan
chiqarish tadbirlarini ishlab chiqishi lozim.
Kredit siyosatini ishlab chiqish va ijro etish yuzasidan javobgarlik bank
Kengashi va Boshqaruvi a’zolariga yuklatilgan. Odatda tijorat bankining kredit siyosati
yo‘nalishlari quyidagilardan tashkil topishi mumkin:
•
bank o‘rni va obro‘sini moliyaviy-borqaror banklar singari yaxshilash;
•
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki normativlariga muvofiq darajada o‘z
kaptalining etarliligini ta’minlash;
•
bankning samaradorligi va barqarorligini qo‘llab-quvvatlagan holda uning
daromadlarining maksimallaShuvini ta’minlovchi aniq kredit va investitsiya siyosatini o‘tkazish;
•
strategik jihatdan muhim bo‘lgan shahar rayonlarida yangi omonat kassalarini ochish bilan
bog‘liq bo‘lgan bank tarmog‘ini kengaytirish.
Kreditlash jarayonida bank siyosati bank oldidagi majburiyatlarni bajara oladigan mavjud
yangi mijozlarni kredit resurslari bilan ta’minlash, sinf darajasidagi kreditlarni taqdim etishni
kengaytirish hisoblanadi. Tijorat banki foydaliligini hisobga olgan holda xalqaro standartlar
miqyosida mijozlarga sifatli kredit xizmatini taqdim etishga intiladi. Shuning uchun bank kredit
siyosatini asosiy tamoyillariga quyidagilar kiritilgan:
✓
kreditlash to‘g‘risida qarorlar qabul qilishning barcha darajalari bo‘yicha javobgarlikni
taqsimlash;
✓
bank tomonidan amalga oshiriladigan kredit operatsiyalari uchun aniq belgilangan
shartlarning mavjudligi;
✓
maxsus kreditlash tamoyillari – muddatlilik, to‘lovlilik, qaytarib berishlilik,
ta’minlanganlik va rentabellik asosida beriladigan kreditlarni majburiy nazorat qilish;
✓
bank boshqaruvining umumiy siyosati bilan maxsus faoliyat yo‘nalishlari siyosati (ya’ni
depozitlar bo‘yicha, investitsiya bo‘yicha, aktivlar va passivlarni boshqarish bo‘ycha va
hokazo)ning uzviy bog‘liqligidir.
XULOSA
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
296
Kredit yo‘qotishlariga ta’sir qiluvchi asosiy omillar
Ichki omillar
67 foiz
Tashqi omillar
33 foiz
Ta’minot etishmasligi
22 foiz
Kompaniyani bankrotligi
12 foiz
Kredit arizasi tahlil qilinganda
notug‘ri
baholash
21 foiz
Kreditorlarni haklarini talab
qilishlari
11 foiz
Mijoz faoliyatini
yaxshi
urganmaslik
18 foiz
Oilaviy muammolar
6 foiz
Ta’minotni yomonligi
5 foiz
Ta’magirlik
4 foiz
Boshqa ichki omillar
1 foiz
Tahlil natijalaridan ko‘rinadiki, kredit yo‘qotishlariga ta’sir qiluvchi ichki omillar
ichida asosiy o‘rinlarni kredit uchun ta’minotning etishmasligi hamda mijoz faoliyati va arizasini
yaxshi taxlil kila olmasligi hisoblanadi. Shunisi xarakterliki, respublikamiz milliy bank tizimida
ham kreditning haytmasligiga sabab buluvchi birlamchi omillar ana Shulardir. Lekin
respublikamizda buning bir qator ob’ektiv va sub’ektiv sabablari mavjud.
Kredit portfelini tarmoq bo’yicha tahlil qilish tijorat banki kredit siyosatini strategiya va
taktikasini belgilashda katta ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Финансы Подредакцией В.М. Родиновой. М.: Финансы и статистика, 1995.
2.
Д. Шим и Д. Сигел. Финансовый менеджмент. М.,1996.
3.
Д. Шим и Д. Сигел. Методы управления стоимостью и анализа затрат. М., 1995.
4.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Кичик ва ўрта тадбиркорликни
ривожлантиришни рағбатлантиришга оид қўшимча чора - тадбирлар тўғрисида"ги
Фармони, (1997. 31 январь). Солиқ ва божхона хабарлари, 1997 й. 6 - 12 январ. 7 - сон.
5.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Банк тизимини янада эркинлаштириш ва
ислоҳ қилиш борасидаги чора - тадбирлар тўғрисида"ги Фармони, Халқ сўзи. 2000 й.
21 март.
