QURILISH MAYDONIDA XAVFSIZLIK TALABLARI VA ASHYOLARINING TURLARI

31-oktabr, 2024-Yil

94

QURILISH MAYDONIDA XAVFSIZLIK TALABLARI VA ASHYOLARINING

TURLARI

Muradov Sirojiddin

Karimov Bohodir

Siddiqova Madinabonu

Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti

“Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi” kafedrasi o‘qituvchilari.

Qarshi, O‘zbekistan.

sirojiddinmuradov0@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.13899904

Annotatsiya. Maqolada Qurilish ashyolarining tuzilishi va tasnifi haqida nazariy ilmiy

fikrlar jamlangan bo‘lib, qurilish ashyolari taxlil etilgan. Maqola mehnat muhofazasi va texnika

xavfsizligi yunalishlari talablari, mehnat muhofazasi va xavfsizlik mutaxassislari hamda keng

izlanuvchilar uchun muljallangan.

Kalit so‘zlar va iboralar: “detallar, asboblar, qurilish maydonchasi, xavfsizlik texnikasi”.

SAFETY REQUIREMENTS AND TYPES OF EQUIPMENT AT THE

CONSTRUCTION SITE

Abstract. The article summarizes theoretical scientific opinions about the structure and

classification of construction materials, and analyzes construction materials. The article is intended

for the requirements of labor protection and technical safety directions, labor protection and safety

specialists, and general readers.

Keywords and phrases: "details, tools, construction site, safety equipment".

ТРЕБОВАНИЯ БЕЗОПАСНОСТИ И ВИДЫ ОБОРУДОВАНИЯ НА

СТРОИТЕЛЬНОЙ ПЛОЩАДКЕ

Аннотация. В статье обобщены теоретические научные представления о строении

и классификации строительных материалов, проведен анализ строительных материалов.

Статья предназначена для требований направлений охраны труда и технической

безопасности, специалистов по охране труда и технике безопасности, а также широкого

круга читателей.

Ключевые слова и фразы: «детали, инструменты, строительная площадка,

средства обеспечения безопасности».

31-oktabr, 2024-Yil

95

KIRISH.

Pardozbop qurilish ashyolarining xossalari va tuzilishini bir xil muhit ta’sirida

o’zgarishi umumiy qonuniyatga mos keladi. Masalan, zichligi bir xil bo’lgan barcha ashyolarga

ta’sir etuvchi zararli muhit ularni bir tizimda to’la buza olmaydi. Agar shu ashyolar g’ovak bo’lsa,

ularning buzilish jarayoni bir-biridan farq qiladi.

Qurilish ashyolarining tuzilishi bu - oddiy qattiq jinslar tarkibidagi tarqoq holatda

joylashgan har xil yiriklikdagi zarrachalarning qanday tartibda bog’langanligidir. Qanday qurilish

ashyosi bo’lishidan qat’i nazar, u tabiiy yoki sun’iy ravishda zarrachalarning biron bog’lovchi

modda vositasida o’zaro birlashishidan hosil bo’ladi. Shuningdek, ashyoning tuzilishiga undagi

zarrachalar orasidagi o’zaro masofa, mayda va yirik g’ovaklar, naychalar, o’ta mayda darzlar va

boshqa nuqsonlar ham kiradi.

Tuzilish ikki ko’rinishda ifodalanadi:

mikro va makro tuzilish.

Mikrotuzilish - qattiq,

suyuq va gaz tarkibini tashkil etuvchi har xil o’lchamli atomlar, ionlar va molekulalarning o’zaro

joylashish aloqadorligi, birikish tartibini ifodalovchi holatdagi ko’rinishidir. Atommolekulalar

birlashmasi ashyoning makrotuzilishini bildiradi. Makromolekulalar, misell, kristallar va ularning

atrofida o’sib chiqqan yangi modda bo’laklari, amorfli yirik zarrachalar o’zaro mahkam birlashgan

holda joylashgan bo’ladi. Ashyo tarkibidagi bunday moddalarni bog’lab turuvchi murakkab

ashyoviy tizim kompozisiya ashyolari deb ataladi. Fazoda o’ta to’g’ri shaklda joylashgan

mikrozarrachalar kristall panjarani ifodalaydi. Panjaradagi kristall ionlari, molekulalarini o’zaro

birlashtirib turuvchi bog’lovchi moddalar ham tegishli ravishda moddalar panjarasiga ega.

Kristallarni o’zaro ushlab turuvchi Van-der-Vals kuchi vodorodlar aloqadorligini

ta’minlovchi panjaralardan iborat. Kristall panjaralardan tashkil topgan qattiq moddalar amorf

ashyolar deyiladi. Masalan, shisha amorf ashyodir. Uning atomlari va molekulalari tartibsiz

joylashgan, shu sababli shisha tuzilishini o’rganish juda murakkab. Amorf ashyolarning

boshqalardan farqi, uni yuqori haroratda qizdirganda erish jarayoni juda sekin kechadi, ya’ni

suyuqholatga o’tmay qayishqoqquyuq bo’lib turaveradi. Bunday ashyolar barcha yo’nalishda

sinalganda bir xil ko’rsatkichga ega bo’ladi. Demak, ular izotrop xususiyatga ega.

Qurilish ashyolarining mikrotuzilishi va undagi o’zgarishlar optik elektron mikroskoplar

yordamida o’rganilib defferensialtermik, rentgenografik usullarda tekshiriladi va olingan

ma’lumotlar tahlil qilinadi. Zarrachalarning o’zaro qanday birikkanliga va ular asosida hosil

bshlgan qattiq jism koagulyasiyali, kondesasiyali va kristalli tuzilishda bo’ladi.

Koagulyasiyali

tuzilishda jismni yaxlit xolatda ushlab turuvchi zarrachalar o’zaro suyuq

parda orqali aloqada bo’ladi. Shu sababli, zarrachalarni yopishtirib turuvchi kuch juda bo’sh, ya’ni

ular Van-der-Vals kuchlari vositasida bog’lab turadi.

31-oktabr, 2024-Yil

96

Kondensasiyali

tuzilishda jismdagi zarrachalar atom va ionlar darajasida kovalent aloqalar

vositasida kimyoviy reaksiyaga kirishadi. Reaksiyaning qanchalik kuchli bo’lishi, undagi

atomning valentligiga va muhitiga bog’liq. Bu holda atom va ionlarni yopishtirib turuvchi kuch

anchagina yuqori bo’ladi. Demak, jism ham ma’lum miqdorda mustahkamlikka egadir.

Kristalli

tuzilishda esa jism tarkibidagi qattiq fazalar yuqori haroratda erib, keyin sovigan

yoki to’yingan eritmadagi kristallar kimyoviy reaksiya natijasida o’sib mustahkam yaxlit jismga

aylangan bo’ladi.

Barcha sun’iy qurilish ashyolari mayda zarrachalarning bog’lanishidan hosil bo’ladi.

Demak, biz tahlil qilayotgan uch guruhdagi ashyolar koagulyasiyali, kondensasiyali va

kristalli tuzilishga ega ekan. Ularning qaysi guruhga taaluqli ekanligi bilan qurilish ashyolarining

xossalari to’g’risida fikr yuritish mumkin. Ma’lumki, har bir guruhga tegishli ashyolarning

g’ovakligi har xildir. Ayrim hollarda mikrotuzilishli jismlarda o’zaro tutash va har tomonlama

berk g’ovaklar hamda naychalar miqdori katta hajmni tashkil etadi. Bunday g’ovaklarning kelib

chiqishi ashyoni tayyorlashdagi texnologik jarayonlarga, bog’lovchi moddalarning turiga va

ularning fizik-kimyoviy xossalariga bog’liq.

Mikrotuzilishga

xos ashyolardagi g’ovaklar ularning kirishishi natijasida paydo bo’ladi.

G’ovaklar o’lchami 1-2·10

-7

sm. dan oshmaydi. Oddiy ko’z bilan qaraganda ko’rinmaydi.

O’zaro tutash ochiq naychalardagi erkin suv bug’langandan keyin, 50000·10

-7

sm. gacha

o’lchamdagi g’ovaklar hosil qiladi. Bulardan tashqari, ashyo tuzilishida 50-100 mk dan 2-5 mm

gacha o’lchamdagi yirik g’ovaklar ham yuzaga keladi. Bog’lovchi moddalar tarkibida suv miqdori

ko’p bo’lsa, ashyo tarkibi noto’g’ri hisoblanganda yoki boshqa sabablar natijasida yirik g’ovaklar

hosil bo’ladi.

Ashyolardagi g’ovaklar, naychalar va boshqa nuqsonlar oddiy ko’z bilan ko’rinsa

makrotuzilish deyiladi. Sun’iy qurilish ashyolaridagi yirik g’ovaklar, bo’shliqlar yoki darzlar

to’ldirgichlar o’zaro noo’rin joylashganida hamda yaxshi maydalanmagan qum yoki mineral

kukuni ishlatilganda ko’zga ko’rinadi. Agar to’ldirgich donalari o’zaro yupqa bog’lovchi modda

pardasi bilan yopishib «tegib turuvchi» tuzilishli, donalar orasidagi bog’lovchi moddaning katta

qatlami orqali yopishgan bo’lsa, unga «porfirli» makrotuzilish deb ataladi. Ashyoning yuzasi

silliqlansa, uning tuzilishi ko’rinadi va u orqali zarrachalarning o’zaro qanday joylashganligini

bilish mumkin. Zarrachalar va yirik donalarning joylashish koeffisiyenti bu - donalar orasidagi

masofaning ular diametriga bo’lgan nisbatidir (2.1-rasm).

31-oktabr, 2024-Yil

97

Kj=(L-d)/d, bunda: K

j

- ashyolardagi makro va mikrozarrachalarni joylashish

koeffisiyenti; L - donalar

yoki zarrachalararo masofa;

d

- dona yoki zarracha diametri, (r1+r2).

Agar ashyo «porfirli» tuzilishga ega bo’lsa, qoniqarli (+), «tegib turuvchi» tuzilishga ega

bo’lsa qoniqarsiz (-) miqdor deb yuritiladi. Bog’lovchilarsiz, o’zaro tegib turuvchi tuzilishdagi

ashyolarda K

j

=0. O’zaro zich joylashgan yirik

to’ldirgichlar miqdori 74% bo’lgan ashyolarda K

j

=0,1

bo’ladi. Ashyo tarkibida to’ldirgichlar miqdori

qanchalik kam bo’lsa, qoniqarsiz

joylashish

koeffisiyenti shunchalik kamayadi. Demak, bunda

dona va zarrachalar orasidagi masofa katta bo’ladi.

2.1-rasm. Ashyolar tarkibidagi zarrachalarni joylashish koeffisiyentini aniqlash sxemasi.

Qurilish ashyolarining turlari shu qadar ko’pki, ularni bir tizimga tushirib, bezakli, rangli

pardozbop ekanligini nazarda tutib, mahsus tasnif yordamida o’quvchiga tushuntirish lozim.

Rangli pardozbop qurilish ashyolarining tasnifi quyidagi jihatlariga ko’ra: rangli hom

ashyoning turlari, ularning sifatini belgilovchi ko’rsatkichlarga, keyin qayerda ishlatilishiga qarab,

jumladan, issiqlikni olovbardosh yaltiroqligini, rangini saqlovchi, akustik ashyolar kabi

guruhlarga bo’linadi. Qurilish ashyolari tabiiy va sun’iy bo’ladi. Sun’iy qurilish ashyolarini ishlab

chiqarish tegishli yo’nalishlarga bo’linadi. Masalan, sement sanoati, shisha sanoati va h.k.

Har bir pardozbop qurilish ashyosi o’zining tarkibi, kelib chiqishi va ishlab chiqarish

texnologiyasiga ko’ra, yuqorida keltirilgan xossalarga ega. Ashyoning tarkibi, rangi, tuzilishi va

holatining o’zgarishi bilan uning qurilish hamda texnologik xossalari ham o’zgaradi. Pardozbop

qurilish ashyolarining xossalari turg’un bo’lmay, ular fizik, mexanik va kimyoviy jarayonlar

ta’sirida o’zgarib turadi. Ularning xossalarini sinash ishlari mahsus asbob hamda uskunalar bilan

jihozlangan tajribaxonada va dala sharoitida davlat standartlarida ko’rsatilgan usullar asosida

o’tkaziladi. Qurilish ashyolarini texnik xossalariga ko’ra quyidagi guruhlarga bo’lish mumkin.

Plastik ashyolar

- kuch, harorat yoki suv ta’sirida qayta ishlash xususiyatiga ega bo’lgan

ashyolar (gil, bitum, mis, qo’rg’oshin va h.k.).

Elastik ashyolar

- unga ta’sir etayotgan kuch olingandan so’ng o’z shakliga qaytadigan

ashyolar (rezina, po’lat va yog’och).

Mo’rt ashyolar

- kuch ta’sir etganda o’lchami va shaklini o’zgartirmay sinish (buzilish)

xossasiga ega bo’lgan ashyolar (shisha, cho’yanning ayrim turlari, g’isht va h.k.).

31-oktabr, 2024-Yil

98

Mustahkam

(granit, temir, yog’och) va mustag’kamligi juda past (chig’anoq tosh, somon,

hom g’isht) ashyolar.

Qattiq

(cho’yan, granit) va yumshoq (yog’och, bitum) ashyolar.

Suv, kislota, ishqor, issiq-sovuq hamda fizik-kimyoviy jarayon ta’siriga chidamli (klinker,

plastmassalar) va chidamsiz (hom g’isht) ashyolar.

Muhofazalovchi ashyolar

- issiqlikni kam o’tkazadigan (mineral paxta, jun, g’ovakli

asbest buyumlar), tovush yutuvchi (pemza, qatlamli shisha-paxta, fibrolit), suvga chidamli (bitum,

ruberoid, tol) va elektrdan muhofazalovchi (rezina, chinni, marmar) xossalarga ega bo’lgan

ashyolar.

Rangli sun’iy qurilish konglomeratlar tasnifi umumiy nazariyalarni o’z ichiga oladi. Yangi

bog’lovchi moddalar va rangli to’ldirgichlar yaratilsa yoki hozirgi rangli pardozbop ashyolar

tarkibi, ishlab chiqarish texnologiyalari takomillashtirilsa, hamda yangi tuzilishlar ixtiro etilsa,

fizika va kimyoviy (SQK -sun’iy qurilish kompozisiya) nazariyalari asosida o’rganiladi.

Qurilish ashyolarining umumlashgan sifat ko’rsatkichlarini aniqlashning eng muhim

vazifalaridan biri ishlatilayotgan qurilish ashyolarining har xil muhitda chidamliligini oshirishdan

iboratdir. Ayniqsa, kimyo sanoati va yer osti inshootlarining zararli-ishqor, kislota eritmalari va

tuzlar ta’sirida uzoq (ko’p) yillar mobaynida sifat ko’rsatkichlarining saqlanishini ta’minlash

muhim ahamiyatga ega. Bunday sharoitda qurilish ashyolarining ichki mikrotuzilishidagi

buzilishi, bog’lovchi ashyolarda modda almashinuvining tezlashishi, ularning fizik va mexanik

xossalarining pasayishiga olib keladi.

Har xil moddalardan tashkil topgan gidrogan sistemasidagi zarrachalar-aro bog’lovchi

kuchni ularning ichki tuzilishida ro’y berayotgan fizikaviy va kimyoviy jarayonlar qurilish

ashyolarining chidamliligini kamaytiradi. Bundan tashqari qurilish buyumlari yoki

kontruksiyalarni tayyorlashda texnologik jarayonning buzilishi, ular tarkibini hisoblashda yo’l

qo’yiladigan xatolar va boshqa omillar ham ashyoning ichki tuzilishining mustahkamligini

kamaytiradi. Umuman olganda bunday jarayonlar o’ta murakkab bo’lib, ular moddalarda fizik-

kimyoviy reaksiyalar natijasida ro’y beradi. Qurilish ashyolarining xossalarining o’zgarishiga

sababchi bo’layotgan yagona fizik-kimyoviy reaksiyalar qanday moddalar orasida

bo’layotganligini mikrokalorimetr usuli bilan yuqori aniqlikda tajribaxonalarda aniqlash mumkin.

Ma’lumki, mikrokalorimetriya usullari yordamida aniqlangan miqdoriy ko’rsatgichlar

asosan ashyo tarkibidagi har moddaning reaksiyaga kirishishida hosil bo’ladigan issiqlik manbai,

uning quvvati va issiqlik yutuvchanlik qobiliyatiga asoslangan. Fizik-kimyoviy reaksiya

jarayonida har bir moddaning termodinamik xolati har xil bo’ladi. Masalan, sement zarrachasi suv

31-oktabr, 2024-Yil

99

bilan namlanganda erkin energiya o’zgaradi. Bunda sementning solishtirma yuzasi qanchalik katta

bo’lsa, zarrachalararo tutash nuqtalar shuncha ko’p bo’ladi. Natijada qotayotgan sement toshining

mustahkamligi shunchalik yuqori bo’ladi.

Mikrokalometriya usullari yordamida zarrachalarni namlanish energiyasini tajribaxonada

aniqlaganda uning miqdor ko’rsatgichining oshishi yoki kamayashi ashyo tarkibida modda

zarralarining tutash nuqtalarida termokimyoviy reaksiya ketayotganini bilish mumkin. Demek,

qurilish ashyolarining qotishi undagi fizik-kimyoviy birikish jarayonining boshlanishi yoki

buzilishidan darak beradi. Anorganik moddalarning qotishi aniq qonuniyatga asoslangan to’g’ri

ma’lumot beradigan asboblar yordamida aniqlash usullari ilmiy ishlarda va amaliyotda astasekin

qo’llanilmoqda. Mikrokalometriya tajriba usullari asoslangan termokimyo va termokinetika

yo’nalishidagi ilmiy izlanishlar yordamida qurilish ashyolaridagi destruktiv (buzilish)

jarayonining boshlanishi to’g’risida ham bashorat qilish mumkin, shuningdek har xil fizik-

kimyoviy xossalarga ega bo’lgan geterogen sistemaga oid moddalararo reaksiyaning bir me’yorda

qotishi va umumman olganda qurilish ashyolarining chidamliligini ta’minlovchi barcha sifat

ko’rsatkichlarni aniqlash mumkin bo’ladi.

Qurilish ashyolarini olishda moddalararo kimyoviy reaksiya issiqlik ajratish jarayonida

ro’y beradi. Ushbu jarayonni termokimyo va termokinetik (issiqlik ajralishi) usullar bilan

o’rganilib, olingan ko’rsatkichlar mikrokalometriya asosini tashkil etadi.

Qurilish ashyolari sifatini makrotuzilish darajasida ilmiy tomondan asoslab miqdoriy

ko’rsatgichlar orqali ifodalash usullariga esa kvalimetriya (lotincha gualis - sifati qanaqa va

grekcha metreo - o’lchayman) deb ataladi. Boshqacha qilib aytganda, kvalimetriya – qurilish

ashyolarining umumlashgan sifatini aniqlash usullari va miqdor ko’rsatgichlar yig’indisini

ifodalovchi ilmiy yo’nalishni tushunmoq kerak. Qurilish ashyolarining kvalimetriyasini aniqlash

deganda ularning qaysi turini ishlab chiqarish va qayerda ishlatilishiga qarab asosiy sifat

ko’rsatgichini ifodalovchi xossalarini tajribaxonada aniqlash tushuniladi. Shular ichida eng zarur

optimal xossalarini sinash usullari bilan qurilish ashyolarining sifat ko’rsatkichlarini ifodalovchi

xossalarnini davlat standartlariga mosligini aniqlab, keyin uning kvalimetriyasi ko’rsatiladi.

Masalan, tavsiya etiladigan qurilish ashyosi bilan suv havzasi yoki xovuz devorlvrini

qoplash kerak bo’lsa, uning asosiy sifat ko’rsatgichi suvni o’tkazmaslik xossasiga tegishli sinash

ishlarini tushunmoq kerak.

Qurilish ashyolarining kvalimetriyasini aniqlashda turli matematik usullar ham ishlatiladi.

Jumladan, optimal boshqaruv nazariyasi, tekis va notekis hamda dinamik rejalashtirish

kabi hisoblash usullari keng qo’llanilmoqda.

31-oktabr, 2024-Yil

100

Mahsulot sifati fizik, mexanik va deformatik xossalarni miqdoriy ko’rsatkichlar orqali

baholash usullari sanoatning ko’pgina yo’nalishlarida qo’llaniladi. Inshootlarning kvalimetriyasini

tahlil qilish uchun qurilish jarayonini tegishli qurilish-montaj va pardozlash ishlari hamda

ishlatilayotgan ashyolarning sifatli ekanligini o’rganib attestasiya qilish va ularni baholash kerak

bo’ladi.

Ilmiy-tadqiqot ishlarida kvalimetriya usulini qo’llash kengaymoqda va takomillashmoqda.

Kvalimetriya usuli bilan qurilish ashyolari va konstruksiyalarini baholaganda obyektning

kompleks talablariga javob berishini aniq ko’rsatkichlar orqali ifodaoash mumkin bo’ladi. Bunday

ko’rsatkichlar quruvchi va loyihalovchilarning kundalik amaliy ishlarida qanday qurilish

ashyolarini, konstruksiyalarini devorbop buyumlarni, hamda pardozbop ashyolarni tanlashda katta

ahamiyatgan ega. Qurilish ashyolarining xossalari orasida umumiylikni bir qonuniyatga bo’y

sunishini prof. I.A.Rыbyev ilmiy tomondan asosladi va uni “ustun nazariyasi” deb atadi. Masalan,

ashyo tuzilishining zichligi qanchalik oshsa, uning kvalimetriya ko’rsatkichlari yuqori bo’ladi yoki

g’ovakligi, suv shimuvchanligi, gaz yoki suv o’tkazuvchanligi kamayadi. Shunday misollar bilan

ashyoning bittagina xossasi orqali boshqa xossalarining sifat ko’rsatkichlari kvalimetriyasi

to’g’risida tushunchaga ega bo’lish mumkin. Albatta, bunday usul bilan ashyoning sifatiga nazariy

tomondan aniq baho berib bo’lmaydi. Masalan, mustahkamligi bir xil ko’rsatkichga ega bo’lgan

polimer ashyolarning zichligi bilan temirning zichligi bir-biridan keskin farq qiladi. Demak,

ashyolarning zichligi oshishi hamma vaqt ham ularning mustahkamligini oshiradi degani emas.

Bunday holda ashyoning tarkibiy qismidagi mineral moddalarning kelib chiqishi va

ularning xossalarini o’rganib tahlil qilish kerak. Qurilish ashyolarining har bir xossasining oshishi

orqali ularning barcha xossalari to’g’risida fikrlash mumkinligini 2.3-rasmdagi kvalimetriya

ko’rsatkichlarini ifodalab, qurilish ashyolarini umumlashgan sifati – kvalimetriyasini bilish

mumkin.

Qurilish ashyolarini bino yoki inshootning qaysi qismida ishlatilishi, qanday zararli

moddalar yoki muhit ta’sirida bo’lishligiga qarab har tomonlama davlat standartlari bo’yicha

tekshirilgan sifatli ashyolar tavsiya etiladi. Masalan, suv xo’jaligi qurilishlarida ishlatiladigan

ashyoning mustahkamlik markasi va suv o’tkazmaslik xossalari chuqur o’rganilgan bo’lishi kerak

yoki polni qoplashda qo’llaniladigan ashyoni ishqalanishga va suvga chidamlilik xossalari uning

asosiy sifatini ifodalashi zarur.

Qurilish ashyo, buyum va konstruksiyalarning mikrokalorimetriya va kvalimetriya sifat

ko’rsatkichi quyidagilarga bog’liq:

-hom ashyoning kimyoviy tarkibi, uning fizik va mexanik xossalariga;

31-oktabr, 2024-Yil

101

-hom ashyoni qayta ishlash texnologiyasi standart talablariga to’la rioya qilinganligiga;

-ashyoni ishlab chiqarish texnologiyalarining har bir jarayon sifati va standart talablarini

to’la qondirilishiga;

-nihoyat tayyor qurilish ashyosi, buyum va konstruksiya bino va inshootlarning qaysi

qismida ishlatilishiga qarab uning kvalimetriya ko’rsatkichi aniq va yuqori bo’lishligiga;

-bog’lovchi modda – sementni solishtirma yuzasi (sm

2

/g) ni uning qotish jarayoni va

chidamliligiga ta’siri;

-sementni kuydirish jarayonida hoslil bo’ladigan faol kremniy miqdorini fizik-kimyo

usullari bilan modda almashuv ko’rsatkichini aniqlash;

- qorishma yoki beton tarkibidagi namlanuvchan sirti faol moddaning faollik ko’rsatkichini

aniqlash.

Qurilish ashyolarini ishlab chiqarish texnologiyasini xossalariga ta’siri

Qurilish

ashyolari ishlab chiqarish jarayonlari ilmiy amaliy tomondan tahlil qilish va uni asoslash

texnologiya fani

deb ataladi. Texnologik jarayonlarda hom ashyodagi moddalarning

parchalanishi, o’zaro reaksiyaga kirishishi va moddalardan qurilish ashyolari olish usullari

kimyotexnologiya fanida o’rganiladi.

Qurilish ashyolari ishlab chiqarish texnologiyalari kimyoviy jarayon bo’lishidan qat’i

nazar, ular mexanik ravishda ham birikkan bo’ladi. Bunday texnologik jarayonda hom ashyo

o’zining shaklini, ko’rinishini o’zgartiradi, uning yuzasi silliqlanadi yoki aksi g’adir-budir

qilinadi. Mexanik ravishda qayta ishlangan tog’ jinslarining faolligi ortadi, solishtirma yuzasi

kattalashadi va nihoyat undan tayyorlangan ashyolarning xossalari keskin o’zgaradi.

Texnologik jarayonlar xilma-xil bo’lishiga qaramay, ularda umumiylik bor, ya’ni

ashyoning fizik xossalariga ta’sir etuvchi omillar qonuniyati bir-biridan kam farq qiladi.

Texnologiyaning umumiyligi, avvalo, tayyorlov ishlaridagi ketma-ketlik, tarozida

toshilgan hom ashyolarni aralashtirish, qorishmaniqoliplash hamda zichlash, ashyo va buyumlarni

mahsus usullarda qayta ishlashdadir. Shuningdek, umumiylikka hom ashyolarni tashish, saqlash,

ashyo hamda buyumlarni texnik andozalarga ko’ra tekshirib turish va boshqalar kiradi. Tayyorlov

ishlarida hom ashyo mavjud texnologiyaga moslanadi va barcha bosqichlarda hom ashyoga oson

ishlov berish ta’minlanadi.

Hom ashyoni texnologiyaga moslab tayyorlash bosqichlariga uni maydalash va mayda

kukun darajasigacha mayda-yirik donalarga ajratish, elash, yuvish, zarrachalar yuzasini tozalash,

namlash, quritish, qizdirish yoki hom ashyodan qorishma tayyorlagunga qadar zaruriyat bo’lsa,

31-oktabr, 2024-Yil

102

undagi mineral to’ldirgichlar sirtini faollashtirish va umuman, olinadigan ashyoning sifatini

yaxshilash uchun zarur bo’lgan barcha fizik-kimyoviy usullarni tadbiq etish kabi ishlar kiradi.

Moddani qanchalik mayda qilib tuyilsa, uning solishtirma sirti kattalashadi va faolligi

ortadi. Olinadigan moddalarning solishtirma sirtining o’zgarishiga zarrachalar maydalik

darajasining ta’siri 2.3-rasmda ko’rsatilgan.

Mineral kukunini haddan tashqari maydalash uning faolligini oshirsa-da, ammo juda

mayda kukun zarrachalar o’zaro bir-biri bilan yopishib qumoq donalarga aylanadi va uning

solishtirma sirtini (X1, sm

2

) kichraytiradi. Shuningdek, bunday mayda zarrachalarni suyuqlik bilan

aralashtirganda havo kirib qoladigan g’ovaklar miqdori ortadi. Aksariyat mineral kukunining

maydalanish darajasi tajriba yo’li bilan aniqlanadi. Maydalash jarayonida unga sirti faol moddalar

qo’shilsa, mineral kukuni zarrachasi sirtida faol parda hosil bo’ladi va ularni o’zaro yopishib

qumoq donalarga aylanishiga yo’l qo’ymaydi. O’ta maydalangan mineral kukunini uzoq vaqt

saqlaganda havodagi namlikni yutishi hisobiga uning faolligi susayadi. Mineral kukunini olishga

doir texnologik jarayonda, u mayda-yirik donalarga alohida qilib ajratiladi. Bu jarayonda elash

yoki separasiya qilish (solishtirma og’irligiga ko’ra saralash) usuli qo’llaniladi.

Qurilish ashyolari texnologiyasi fanidagi yana bir umumiylik maydalangan mineral tosh

donalaridagi (qum, shag’al, chaqiq tosh) chang va tuproqni toza suvda yoki to’ldirgich faolligini

oshirish maqsadida suvga kimyoviy modda qo’shib yuvishdan iborat. Hom ashyoni tayyorlash

texnologiyasida ularni qizdirish yoki kuydirish jarayonlari alohida o’rin tutadi. Maydalangan

mineral hom ashyo quritiladi yoki kerak bo’lsa, yuqori haroratda kuydiriladi. Mineral tosh

tarkibidagi suvning kamayishi hisobiga uning namligi kamayadi. Bir xil haroratda isitilgan

toshdagi mayda va yirik g’ovak yoki kapillyarlarda suvning bug’lanib ketish tezligi har xil bo’ladi.

Yirik g’ovaklardagi suv tez, maydasida esa sekin bug’lanadi. Ashyoning qizishi, undagi

namlikning yo’qolishi, ya’ni issiqlik bilan sovuqlik orasidagi bog’lanish jarayonini o’rganish

issiqlikni uzatish qonuniyatiga bog’liq bo’ladi.

Tayyorlash

texnologiyasiga

oid

ishlardan

biri

maydalangan

hom

ashyoni

qorishtirishdir.Qorishtirishdan avval hom ashyo issiq bo’lsa sovimaslik, toza bo’lsa

ifloslanmaslik, quruq bo’lsa namlanmaslik, mayda-yirik donalarga ajratilgan bo’lsa, o’zaro

aralashib ketmaslik choralarini ko’rish kerak. Ko’pincha qorishmani tayyorlash jarayoni bilan uni

tashish bir vaqtda bajariladi. Har bir texnologik jarayonda hom ashyolarni saqlash tadbirlari

ko’rilgan bo’lishi kerak. Maydalangan va tuyilgan hom ashyolarni uzoq muddat saqlansa, ular

qotib qolishi mumkin. Shu sababli zarrachalarning o’zaro ta’siriga qarab, ularni saqlash muddati

aniqlangan bo’lishi lozim.

31-oktabr, 2024-Yil

103

Hom ashyolar asosan mexanik usulda aralashtiriladi. Aralashtirish ikki bosqichda amalga

oshiriladi. Birinchi bosqichda hom ashyo quruq holatda aralashtiriladi, ikkinchi bosqichda esa

suyuqlik bilan aralashtiriladi. Hamma hom ashyolar suyuqlik bilan osongina aralashmaydi. Agar

maydalangan zarrachalar sirti gidroksid modda ionlari bilan qoplangan bo’lsa, mineral kukuni

tezda namlanadi va oson aralashadi. Bunday hom ashyolar

gidrofil (namlanuvchan)

moddalar

guruhiga kiradi. Zarracha sirti og’ir temir ionlar bilan qoplangan bo’lsa, suvdan ko’ra yog’ bilan

oson aralashadi. Bunday tosh zarracha

gidrofob

(namlanmaydigan) moddalar guruhiga kiradi.

Oson namlanadigan hom ashyolar suyuqlikda osongina eriydi va haqiqiy to’yingan

gomogen qorishma hosil qiladi. To’yingan zarracha sirti o’zaro chegaralangan ikki xil ionlar bilan

qoplangan bo’lishi mumkin. Zarrachalar sirti o’ziga mos zaryadlangan molekulalar to’dasiga

yig’iladi va yopishadi. Ularning zichligi ortadi va chegaralangan sirtga molekulalar botib kiradi.

Modda sirtining energiyasi ortadi. Bu jarayon

adsorbsiya

va

absorbsiya

yoki

«sorbsiya»

deb ataladi. Aksariyat eritmalarda kam eriydigan moddalar katta kuch bilan sorbsiyalanadi.

Adsorbsiya odatda, diffuziya jarayoni bilan bir vaqtda ro’y beradi. Yuza qatlamlardagi

molekulalar erkin holatda issiqlik manbaini o’zaro biri ikkinchisiga uzatadi. Diffuziya jarayonida

namlikni yoki issiqlikni kichik zarrachalardan yiriklariga o’tish tezligi katta bo’ladi. Qattiq dona

yuzasiga yopishgan adsorbsiya qatlami moddalar yuzasining o’zaro toshish kuchini kamaytiradi.

Qorishmaning qulay joylanuvchanligi hamda qo’zg’aluvchanligi undagi o’zaro

aralashmagan quyuq va suyuq qismning borligiga bog’liq. Yangi tayyorlangan qorishma

keraklicha aralashtirilmasa, uning tuzilishi qoniqarsiz bo’ladi. Demak, mustahkamligi pasayadi.

Oquvchanlik jarayoni buziladi. Quyuq va suyuq qorishma yoki eritmalarning oquvchanligi,

avvalo ularning tarkibi hamda unga ta’sir etuvchi kuchga bog’liq. Qorishmalarga, biz istagandek,

shakl berishda, uning quyuq-suyuqligini o’rganuvchi yo’nalish

oquvchanlik

(realogiya)

fani

deb

ataladi.

Bunday qorishmalarga kuch ta’sir etganda, avvalo, juda sekin oqadi, keyin tezlashadi. Agar

kuch yanada oshirilsa, oqayotgan qorishma tuzilishi buziladi va sochilib ketadi. Yuqoridagi

qorishmalarda ro’y berayotgan fizik-kimyoviy jarayonning o’zgarishiga atrof-muhit va oqayotgan

yuzaning tekislik darajasi ham ta’sir etadi. Ushbufan yordamida aniqlangan eng qulay

quyuqlikdagi qorishma qolipga joylanadi yoki yo’l yuzasiga yotqiziladi, keyin zichlash jarayoni

boshlanadi. Bunda zarracha, mayda va yirik to’ldirgich donalari o’zaro bog’lovchi modda

pardalari orqali jipslashadi. Agar bog’lovchi modda yetarli bo’lmasa, qorishmadagi donalar yuzasi

parda bilan to’la o’ralgan bo’lmaydi. Natijada, bog’lovchi modda tegmagan ochiq sirtlarda mikro

va makrog’ovaklar paydo bo’ladi.

31-oktabr, 2024-Yil

104

Qorishmada foydasiz suv miqdorini oshirmaslik uchun unga qo’shilmalar qo’shiladi.

Texnologik usullar yoki qo’shilmalar qo’shib (plastifikator, superplastifikatorlar)

qorishmaning samarali oquvchanligiga erishiladi va undagi to’ldirgichlar sirtini to’la miqdorda

bog’lovchi modda pardalari bilan qoplanishi ta’minlanadi.

Yuqoridagi tadbirlarni amalda qo’llash imkoni bo’lmasa, qolipga joylangan qorishmani

ikki marta titratib zichlanadi, ya’ni birinchi bilan ikkinchi zichlash orasidagi vaqt bog’lovchining

quyuqlanishi boshlanishidan o’tmasligi kerak. Bundan tashqari, quyma qorishma tayyorlab uni

qolipga quyib zichlamasdan yoki zaruriyat bo’lsa biroz shibbalab joylash mumkin.

Qorishmaning joylashishi, zichlanishi va qotishiga doir texnologik jarayonlar muntazam

ravishda texnik nazoratda bo’lishi kerak.

Qolipga joylangan yangi qorishmaga mahsus ishlov berilib oddiy sharoitda saqlaganda

astasekin yoki issiq-nam muhitda tez sur’atda qotadi, keyin qattiq buyumga aylanadi. Qorishma

tarkibidagi barcha to’ldirgichlarni bog’lovchi modda o’zaro bog’laydi va u yaxlit buyumga

aylanadi. Bog’lovchi moddalarning qotish jarayonini ikki bosqichga bo’lish mumkin. Birinchi

bosqichda, bog’lovchi modda suv bilan aralashtirilganda, undagi zarrachalar suv bilan mayda

bo’laklarga (dispersiya) bo’linadi. Ikkinchi bosqichda bo’tqasimon quyqaga o’tish davri

boshlanadi. Bu ikki bosqichni aniq bir chegara bilan bo’lish mumkin emas. Chunki

bog’lovchilarda o’ziga xos maydalanish va qotishning boshlanish davri bo’ladi. Bundan tashqari,

atrof-muhit ta’siri ham qorishmaning qotish jarayonini o’zgartiradi. Birinchi bosqichda bog’lovchi

modda zarrachalari molekula, atom va ionlar darajasigacha parchalanadi va juda yuqori potensial

kuchga ega bo’lgan holatga aylanadi. Zarrachalar o’zaro bir-birlari bilan yopishib yaxlit

qotayotgan jismga aylanadi. Kimyoviy reaksiyalar jarayonida yangi moddalar hosil bo’ladi va ular

hosil bo’layotgan jism zichligini oshirishda ishtirok etadi.

Xulosa.

Kukun darajasigacha tuyilgan, solishtirma yuzasi 2000 sm

2

/g. ga teng bo’lgan

bog’lovchi moddaning suyuqlik bilan qorishmasi,

haqiqiy va kolloid qorishmalar

deb ataladi.

Faol moddalar aralashtirilgan loyqa suv (suspenziya) bir jinsli va geterogen eritmalar

holatida bo’ladi. Haqiqiy qorishma tarkibida bog’lovchi moddaning atomlari, ionlari, molekulalari

erigan holda uchraydi. Tabiiy suv haqiqiy erituvchidir. Uning tarkibidagi to’la erigan zarrachalar

bir xil holatda suzib yuradi. Haroratning ortishi bilan zarrachalarning erishi ko’payadi, undagi

kimyoviy reaksiyani zo’raytiradi, zarrachalarni bo’laklarga bo’linish jarayoni tezlashadi va yangi

birikmalar, moddalar hosil bo’ladi.

Kolloid eritma -

zarrachalar kristallanmaydigan, suvda kraxmal, yelim singari quyuq

eritma hosil qiladigan o’ta kichik zarrachalardan iborat (2·10

-7

m gacha) tizim. Kolloid eritmaning

31-oktabr, 2024-Yil

105

o’ziga xos xususiyati undagi zarrachalarning suyuqlik molekulalari bilan kimyoviy reaksiyaga

kirishishidir.

Suspenziya

tarkibidagi zarrachalar kolloid eritmalaridagiga nisbatan yirikroq bo’ladi.

Maydalangan zarrachalar erimaydi, balki qattiq kristall holda suyuqlikda erkin suzib yuradi

va shu moddaning suvi deb ataladi. Masalan, bitumli suv, sementli suv. Agar zarrachalar miqdori

ko’payib ketsa, u bo’tqaga yoki qorishmaga aylanadi. Suspenziyadagi qattiq moddalar solishtirma

og’irligiga qarab suyuqlik tagiga cho’kadi. Agar suspenziya juda suyuq bo’lsa, zarrachalarning

cho’kish tezligi ortadi va bu jarayon

sedimentasiya

deyiladi.

Silikatlar, alyumosilikatlar, fosfatlar kabi qattiq moddalarni yuqori haroratdaqizdirganda

erib, suyuq holatga aylanadi va undagi molekulalar tarkibiy qismlarga bo’linadi. Qattiq modda

boshqa molekulalar bilan yuqori haroratda kimyoviy reaksiyaga kirishib, yangi fazagao’tadi.

Natijada, o’zaro birikkan kristallanish xususiyatiga ega bo’lgan eritma, harorat pasayishi

bilan molekulalari bir tartibda joylashgan chidamli qattiq jismga aylanadi, ya’ni qotishning

ikkinchi bosqichi - kondensasiya davri boshlanadi. Bunda mikrozarracha makro o’lchamgacha

bo’lgan tartibli tuzilishga ega bo’ladi va ularda o’zaro erkin holatdagi kuchlanish kamayadi.

Qurilish ashyolari va buyumlarining hossalarini tabiatan uch asosiy guruhga bo’lish

mumkin – fizik, mexanik va kimyoviy. Mahsulotlarning sifatini baholashda, uning ichki

tuzilishining xossalari bilan bog’liq qonuniyatlarni o’rganishda, ilmiy tekshirish ishlarida

yuqoridagi uch guruhga tegishli xossalar tajribaxonalarda aniqlanadi.

REFERENCES

1.

Тешабоев А. Ю., Умнова М. К. МИРОВОЙ ОПЫТ ПОВЫШЕНИЯ

КВАЛИФИКАЦИИ РАБОТНИКОВ ДОШКОЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ //Вестник

науки и образования. – 2021. – №. 16-2 (119). – С. 89-91.

2.

Yuldashevich T. A. THE ROLE OF EDUCATIONAL DIAGNOSTICS IN TEACHER

PROFESSIONAL DEVELOPMENT //IMRAS. – 2024. – Т. 7. – №. 9. – С. 55-62.

3.

Yuldashevich T. A. INTERNATIONAL EXPERIENCES IN PEDAGOGICAL

DIAGNOSTICS AND CORRECTION //International journal of advanced research in

education, technology and management. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 206-229.

4.

Yuldashevich T. A., BaxramjonAkramjanovich T. JISMONIY KAMCHILIGI BOR

BOLALARNI O'QITISHDA LINGVISTIKANING ZAMONAVIY USULLARIDAN

FOYDALANISH //XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYALAR. – 2024. – Т.

1. – №. 1. – С. 521-525.

31-oktabr, 2024-Yil

106

5.

Yuldashevich T. A. IMPACT OF USING CUTTING-EDGE TECHNOLOGIES IN

INCLUSIVE EDUCATION //INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENCE AND

TECHNOLOGY. – 2024. – Т. 1. – №. 14. – С. 41-47.

6.

Yuldashevich T. A. UMUMIY O’RTA TA’LIM MAKTABLARIDA O'QUV

JARAYONIDA DUCH KELADIGAN MUAMMOLARNI ANIQLASH VA ULARGA

YECHIM TOPISH USULLARI //INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH

IN EDUCATION. – 2024. – Т. 3. – №. 28. – С. 87-89.

7.

Teshaboyev A. Y. INKLYUZIV TA’LIMNI AMALGA OSHIRISHDA ZAMONAVIY

TA’LIM USULLARI VA METODLAR //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 8. – С.

175-180.

8.

Teshaboyev A. Y. BRIDGING THE GAP BETWEEN EDUCATION AND

HEALTHCARE FOR HOSPITALISED CHILDREN //INTERNATIONAL SCIENCES,

EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES. – 2024. – Т. 1. – №. 4. – С.

54-57.

9.

Teshaboyev A. Y. UMUMIY O ‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA KORREKSION

TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING ZAMONAVIY USULLARI //INTERNATIONAL

SCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES. – 2024. – Т. 1.

– №. 1. – С. 62-68.

10.

Teshaboyev A. Y. O ‘QUVCHILARNING BADIIY QOBILIYATLARI VA

MAHORATLARI DIAGNOSTIKASI: ILMIY VA AMALIY USULLAR //Educational

Research in Universal Sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 4 SPECIAL. – С. 63-69.

11.

Yuldashevich T. A. Pedagogik Jarayon Integral Dinamik Tizim Sifatida //Miasto

Przyszłości. – 2023. – Т. 43. – С. 634-637.

12.

Teshaboyev A. TA’LIM TIZIMINING KONTSEPSIYASI VA TUZILISHI

//Евразийский журнал предпринимательства и педагогики. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С.

60-63.

13.

ТЕШАБОЕВ А. Ю., УМНОВА М. К. ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ

//ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп. – С. 88-91.

14.

Achilov O. M., Kochkinova M. N., Kamolova O. M. Q. THE IMPORTANCE OF

ECONOMIC EDUCATION IN PRESCHOOL CHILDREN //CURRENT RESEARCH

JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2021. – Т. 2. – №. 06. – С. 137-140.

31-oktabr, 2024-Yil

107

15.

Ismatov S. et al. O’QUVCHI YOSHLAR TARBIYASIDA DINIY EKSTRIMIZM VA

TERRORIZM TAHDIDI VA ULARNI BARTARAF ETISHNING MAVJUD

SHAROITLARI //PEDAGOG. – 2023. – Т. 6. – №. 2. – С. 443-447.

16.

Ko‘chkinova M. KASBIY ETIKET QOIDALARINING TAKOMILLASHUVIDA

PEDAGOGIK MAHORAT VA O ‘QITUVCHI KOMPETENSIYALARINING

AHAMIYATI //" Science Shine" International scientific journal. – 2024. – Т. 16. – №. 1.

17.

Ko‘chkinova M. N., qizi Rahmonova D. I., qizi Rahmonova M. S. BO ‘LAJAK O

‘QITUVCHI KASBIY TAYYORGARLIGIGA DOIR ETIKET QOIDALARINI

TARKIB TOPTIRISHDA MULOQOTNING O ‘RNI //Educational Research in Universal

Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 778-783.

18.

Ko‘charova D., Ko‘chkinova M. XURSHID DO ‘STMUHAMMAD NASRIDA

DIDAKTIK TAMOYILLAR //Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т.

1. – №. 4. – С. 703-707.

19.

Atamurodova Q. G. et al. Factors and means of individual spiritual development

//ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2021. – Т. 11. –

№. 6. – С. 771-774.

20.

Ismailova Z. et al. Development of gender entrepreneurship //E3S Web of Conferences. –

EDP Sciences, 2021. – Т. 284. – С. 11020.

21.

Ismailova Z. et al. Problem Of Ensuring Gender Equality In The International Relations

System //Turkish Journal of Computer and Mathematics Education (TURCOMAT). –

2021. – Т. 12. – №. 11. – С. 5120-5123.

22.

Исмайлова Р. ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА ИНВЕСТИЦИИ В СЕМЕЙНОЕ

ОБРАЗОВАНИЕ //Ustozlar uchun. – 2024. – Т. 57. – №. 4. – С. 138-141.

23.

Исмайлова Р. Н. ОИЛАВИЙ ЗЎРАВОНЛИКНИНГ ИЖТИМОИЙ-ПСИХОЛОГИК

ОМИЛЛАРИ //IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI. –

2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 9-14.

24.

Abdurakhmonov S. et al. Literature analysis of international experiences in studying the

theoretical and methodological framework of GIS-based demographic mapping processes

//E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 497. – С. 02031.

25.

Исмайлова Р. ОИЛАДА ЭРКАКЛАРГА НИСБАТАН ЗЎРАВОНЛИК ИЖТИМОИЙ-

ПСИХОЛОГИК МУАММО СИФАТИДА //ISSN 2181-3191 VOLUME 2, ISSUE 12

DECEMBER 2023. – 2023. – С. 2023285.

31-oktabr, 2024-Yil

108

26.

Ismaylova R. OILAVIY ZO ‘RAVONLIK O ‘Z JONIGA QASD QILISHNING OMILI

SIFATIDA //RESEARCH AND EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 160-165.

27.

Ismaylova R. LES ASPECTS DE GENRE DE LA VIOLENCE CONJUGALE //Collection

of scientific papers «SCIENTIA».

– 2023. – №. July 14, 2023; Coventry, UK. – С. 160-162.

28.

Исмайлова

Р.

Н.

ИЖТИМОИЙ

ПСИХОЛОГИК

ИШ

ОИЛАВИЙ

ЗЎРАВОНЛИКНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШНИНГ ОМИЛИ СИФАТИДА //RESEARCH

AND EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 102-108.

29.

Исмайлова Р. ОИЛАВИЙ ЗЎРАВОНЛИККА УЧРАГАН ШАХСЛАРНИ

ИЖТИМОИЙ–ПСИХОЛОГИК-ҚЎЛЛАБ

ҚУВВАТЛАШДА

ҲИМОЯ

ОРДЕРИНИНГ РОЛИ //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2023. – Т.

6. – №. 1.

30.

Nuraevna I. R. Protection mechanisms and coping strategy: Opportunities and limits

//ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 12. –

№. 4. – С. 450-453.

31.

Nuraeva I. R. THEORETICAL AND PRACTICAL APPROACHES IN THE STUDY OF

SOCIAL PSYCHOLOGICAL FACTORS OF DOMESTIC VIOLENCE //The ІІ

International Science Conference «Issues of practice and science», September 27–29,

London, Great Britain. 210 p. – С. 151.

32.

Uzakov G., Khamraev S., Khuzhakulov S. Rural house heat supply system based on solar

energy //IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. – IOP Publishing,

2021. – Т. 1030. – №. 1. – С. 012167.

33.

Uzakov G. N. et al. Mathematical Modeling of the Combined Heat Supply System of a

Solar House //Энергетика. Известия высших учебных заведений и энергетических

объединений СНГ. – 2022. – Т. 65. – №. 5. – С. 412-421.

34.

Khamraev S. I., Ibragimov U. K., Kamolov B. I. Removal of hydrodynamic lesions of a

heated floor with a solar collector //IOP Conference Series: Earth and Environmental

Science. – IOP Publishing, 2022. – Т. 1070. – №. 1. – С. 012018.

35.

Mirzaev S., Kodirov J., Khamraev S. I. Method for determining the sizes of structural

elements and semi-empirical formula of thermal characteristics of solar dryers //IOP

Conference Series: Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2022. – Т. 1070.

– №. 1. – С. 012021.

36.

Рахимова К. К. и др. Теплоснабжение и энергосбережение сельскохозяйственных

сооружений с пассивной системой солнечного отопления. – 2020.

31-oktabr, 2024-Yil

109

37.

Khamraev S. I. et al. Analysis Of Scientific Research On The Use Of Renewable Energy

Sources In The Heat Supply System //The American Journal of Applied sciences. – 2021.

– Т. 3. – №. 04. – С. 264-274.

38.

Mirzaevich K. S. et al. Study the characteristics of heat energy in the autonomic solar

system //PalArch's Journal of Archaeology of Egypt/Egyptology. – 2020. – Т. 17. – №. 6.

– С. 3240-3252.

39.

Хамраев С. И. Разработка систем солнечного электро-и теплоснабжения в типовых

жилых домах, построенных в сельской местности Кашкадарьинской области

Узбекистана //Молодой ученый. – 2017. – №. 24. – С. 215-217.

40.

Aliyarova L. A., Ibragimov U. H., Khamraev S. I. Investigation of hydrodynamic processes

in tubes of a combined solar collector //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing,

2023. – Т. 2612. – №. 1.

41.

Хамраев С. И. Перспективы использования солнечной энергии в ГВС на примере

Республики Узбекистан //Молодой ученый. – 2017. – №. 24. – С. 213-215.

42.

Uzakov G. N. et al. Thermal-technical characteristics and thermal regime of energy-

efficient solar house. – 2022.

43.

Khamraev S. I. et al. Thermal-technical characteristics and thermal regime of energy-

efficient solar house //ASIAN JOURNAL OF MULTIDIMENSIONAL RESEARCH. –

2021. – Т. 10. – №. 5. – С. 769-776.

44.

Khuzhakulov S., Pardaev Z., Khamraev S. Thermal conditions of systems for solar thermal

regeneration of adsorbents //IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. –

IOP Publishing, 2021. – Т. 1030. – №. 1. – С. 012166.

45.

Khamraev S. I. Study of the combined solar heating system of residential houses //BIO

Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 71. – С. 02017.

46.

Узаков Г. Н. и др. Математическое моделирование комбинированной системы

теплоснабжения солнечного дома //Энергетика. Известия высших учебных

заведений и энергетических объединений СНГ. – 2022. – Т. 65. – №. 5. – С. 412-421.

47.

Хамраев С. И., Хужакулов С. М., Камолов Б. И. Қуёш иссиқлик таъминоти тизимли

тажриба қишлоқ уйининг иссиқлик балансини тадқиқот қилиш //Энергия ва ресурс

тежаш муаммолари.-Тошкент. – 2021. – №. 3. – С. 181-191.

48.

Хужакулов С. М. Комбинациялашган муқобил энергия қурилмалари асосидаги

автоном иссиқлик таъминоти тизими //Инновацион технологиялар. – 2020. – №. 3

(39). – С. 40-44.

31-oktabr, 2024-Yil

110

49.

Ibragimov U. K. et al. CFD model of acceleration of thermal-hydrodynamic processes in

solar air collectors //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 411. – С. 01024.

50.

Хамраев С. И. Анализ использования горючих сланцев в Узбекистане //Academy. –

2017. – №. 4 (19). – С. 17-18.

51.

Khamraev S. I. et al. Mathematical modeling of the combined heat supply system of the

solar house //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 524. – С. 01014.

52.

Dildora X., Sirojiddin M. O ‘zbekiston respublikasi hududida seysmoaktiv hududlar va

zilzilaning xavfliligi //Innovative Development in Educational Activities. – 2024. – С. 167-

172.

53.

Рахимов З. Т., Хидирова Д. З. Педагогические технологии-фактор развития

образования //Проблемы науки. – 2020. – №. 5 (53). – С. 58-61.

54.

Рахимов З. Т., Хидирова Д. З. Педагогико-психологические аспекты психического

состояния учителя в процессе обучения //СОВРЕМЕННОЕ ОБРАЗОВАНИЕ:

АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ, ДОСТИЖЕНИЯ И ИННОВАЦИИ. – 2019. – С. 14-17.

55.

Dustkabilovich R. O., Zayniddinovna K. D. Main Criteria of Quality and Efficiency of

Education In the Higher Education System //Excellencia: International Multi-disciplinary

Journal of Education (2994-9521). – 2023. – Т. 1. – №. 5. – С. 450-453.

56.

Хидирова Д. З. Развитие проектной компетентности студентов в образовательном

процессе //Среднее профессиональное образование. – 2021. – Т. 8. – С. 51-53.

57.

Рахимов З. Т. Хидирова Дилдора Зайниддиновна. ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ НАУКИ

//ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ТЕХНОЛОГИИ–ФАКТОР РАЗВИТИЯ ОБРАЗОВАНИЯ. –

2020. – С. 58-61.

58.

Rakhimov O. et al. Results of the study of rotary feed pump with separator and screw feeder

//BIO Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 95. – С. 01023.

59.

Zayniddinovna K. D. The Importance of the Design of the Pedagogical Process in

Improving the Quality of Education //Journal of Pedagogical Inventions and Practices. –

2022. – Т. 7. – С. 261-266.

60.

Хидирова Д. З. Олий касбий таълимда педагогик Технологияларини лойиҳалаш–

ўқув масадига эришиш омили сифатида //KASB-HUNAR TA’LIMI. – 2022. – Т. 2. –

С. 0109.

61.

Хидирова Д. З. DESIGNING THE PEDAGOGICAL PROCESS IN THE CONTEXT OF

EDUCATIONAL INNOVATIONS //Современное образование (Узбекистан). – 2021.

– №. 5. – С. 39-46.

31-oktabr, 2024-Yil

111

62.

Хидирова Д. З. ПЕДАГОГИК ЖАРАЁННИ ЛОЙИҲАЛАШТИРИШ ТАЪЛИМ

ИННОВАЦИЯСИ СИФАТИДА //Современное образование (Узбекистан). – 2021. –

№. 5 (102). – С. 39-46.

63.

Сафаров Д. З. Ў., Хамроев Б. Х. ОЛИЙ ТАЪЛИМДА ГИМНАСТИКА

ДАРСЛАРИНИ ИННОВАЦИОН ТАЪЛИМ ТЕХНОЛОГИЯЛАР АСОСИДА

ЎҚИТИШИ САМАРАДОРЛИГИ //Scientific progress.

– 2021. – Т. 1. – №. 6. – С. 297-301.

64.

Хидирова Д. З. Олий таълим муассасаларида бўлажак ўқитувчиларнинг касбий

компетентлигини шакллантириш //TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYA.–2020. – 2020.

65.

Хидирова Д. ОРГАНИЗАЦИЯ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО ПРОЦЕССА НА ОСНОВЕ

ИНТЕРАКТИВНЫХ МЕТОДОВ //ТЕНДЕНЦИИ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ

НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ. – 2020. – Т. 31.

66.

РАХИМОВ

З.

и

др.

Современное

образование

//ПЕДАГОГИКО-

ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПСИХИЧЕСКОГО СОСТОЯНИЯ УЧИТЕЛЯ В

ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ. – 2019. – С. 14-17.

67.

Zayniddinovna X. D. TA‟ LIM JARAYONINI TEXNOLOGIK LOYIHALASHTIRISH

//YUKSAK

BILIMLI

VA

INTELLEKTUAL

RIVOJLANGAN

AVLODNI

TARBIYALASH–MAMLAKATNI

BARQAROR

TARAQQIY

ETTIRISH

VA

MODERNIZATSIYA QILISHNING ENG MUHIM SHARTI” MAVZUSIDAGI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI MATERIALLARI (27 mart, 2020 y.).

68.

Хидирова Д. З. БЎЛАЖАК ЎҚИТУВЧИЛАРНИ ЗАМОНАВИЙ ПЕДАГОГИК

ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШГА ЎРГАТИШ //V Международной научно-

практической конференции «НАУКА И ОБРАЗОВАНИЕ В СОВРЕМЕННОМ

МИРЕ: ВЫЗОВЫ ХХI века».-2019.

69.

Zayniddinovna X. D., Oybekovna X. G. BO’LAJAK MUTAXASSISLARDA MAVJUD

BO’LISHI

ZARUR

BO’LGAN

LОYIHАLASH

KOMPETENSIYALARNI

RIVOJLANTIRISH //Proceedings of International Conference on Educational Discoveries

and Humanities. – 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 261-272.

70.

Zayniddinovna X. D., Sunnatillayevna P. S., Oybekovna X. G. АUDITОRIYА VA

АUDITОRIYАDАN

TАSHQАRIDА

O

‘QUV

MASHG

‘ULOTLARINI

INNOVATSION

TEXNOLOGIYA

VA

METODLAR

ASOSIDA

LOYIHALASHTIRISH //PEDAGOG. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С. 222-229.

71.

Zayniddinovna, Xidirova Dildora. "ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ." TЕXNIKА ОLIY TА’LIM MUАSАSАLАRIDА TАXSIL

31-oktabr, 2024-Yil

112

ОLАYОTGАN

TАLАBАLАRNING

LОYIHАLАSH

KОMPЕTЕNTLILIGINI

ОSHIRISH (2024): 136-143.

72.

XIDIROVA D. Z. MAKTAB VA HAYOT //Bo ‘lajak o ‘qituvchilarnihg ta’lim jarayonini

loyihalash madaniyatini shakllantirishga doir kompetensiyalarini rivojlantirish. – 2022. –

Т. 37. – №. 5. – С. 169.

73.

ZAYNIDDINOVNA X. D. THE NEED FOR THE USE OF DISTANCE LEARNING

AND E-LEARNING LITERATURE IN THE DEVELOPMENT OF STUDENT

CREATIVITY //ГЛОБАЛЬНАЯ НАУКА И ИННОВАЦИЯ. – 2021.

74.

INTEGRATSION T. L. K. S. R. YONDASHUV //DZ Xidirova. Innovative Development

in Educational Activities. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 357-367.

75.

Zayniddinovna X. D. O’QUV MASHG ‘ULOTLARINI INNOVATSION

TEXNOLOGIYA VA METODLAR ASOSIDA LOYIHALASHTIRISH //INNOVATIVE

DEVELOPMENT IN EDUCATIONAL ACTIVITIES. – 2024. – Т. 4. – С. 4-14.

76.

Zayniddinovna

X.

D.

TEXNIKA

OLIY

TA’LIM

MUASSASALARI

TALABALARINING LOYIHALASH KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH

MODELI //International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING. – 2023. – Т.

3. – №. 2.

77.

ESHEV S. et al. EVALUATION OF THE INFLUENCE OF THE PHYSICAL

PROPERTIES OF BOUND SOILS ON THE WASHING PROCESS.

78.

Эшев С., Мурадов Н. К., Маматов Н. З. ИМИТАЦИОННОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ

ПРОЦЕССА ПЕРЕНОСА ГОМОГЕННОЙ СМЕСИ В ГИДРОМОРФНЫХ СРЕДАХ,

ОБУСЛОВЛЕННОГО ИЗМЕНЕНИЕМ УРОВНЯ ПОДЗЕМНЫХ ВОД //КОНТРОЛЬ

ПРОЦЕССОВ ИЗМЕНЕНИЯ ДАВЛЕНИЯ ПОЧВЕННОЙ ВЛАГИ ДЛЯ

КОРРЕКТИРОВКИ РЕЖИМОВ ОРОШЕНИЯ И СНИЖЕНИЯ ПОТЕРЬ УРОЖАЕВ.

79.

Sobir E. et al. EVALUATION OF THE INFLUENCE OF THE PHYSICAL

PROPERTIES OF BOUND SOILS ON THE WASHING PROCESS //Universum:

технические науки. – 2022. – №. 9-5 (102). – С. 18-22.

80.

Маматов Н. З., Рахимов О. Д. ИННОВАЦИОН ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАР

ТАСНИФИ //INTERNATIONAL СONFERENCE ON LEARNING AND TEACHING.

– 2022. – Т. 1. – №. 3. – С. 258-262.

81.

Eshev S. et al. SHO ‘RLANGAN BOG ‘LANGAN GRUNT NAMLIGINING

YUVILISHGA QARSHILIK QILISH TA’SIRINI BAHOLASH //Innovatsion

texnologiyalar. – 2023. – Т. 51. – №. 03. – С. 70-76.

31-oktabr, 2024-Yil

113

82.

Mamatov N. PHYSICAL MODELING OF THE WASHING PROCESS OF CHANNELS

WITH LOW BINDING SOILS WITH SALINITY //Modern Science and Research. –

2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 1232-1238.

83.

Маматов Н. З. ИСТОЧНИКИ АЛЬТЕРНАТИВНОЙ ЭНЕРГИИ НА ОСНОВЕ

ОРГАНИКИ //Multidisciplinary and Multidimensional Journal. – 2024. – Т. 3. – №. 2. –

С. 24-28.

84.

Mamatov N. Z. INNOVATIVE SOLUTIONS TO PROTECT WORKERS FROM

DANGEROUS GAS AND TOXIC SUBSTANCES IN HAZARDOUS INDUSTRY

ENTERPRISES //International journal of advanced research in education, technology and

management. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 73-77.

85.

Маматов Н. З. К РАСЧЕТУ НЕРАЗМЫВАЮЩИХ СКОРОСТЕЙ ВОДНОГО

ПОТОКА ЗЕМЛЯНЫХ КАНАЛОВ В УСЛОВИЯХ СВЯЗНОГО ГРУНТА

//INTERNATIONAL JOURNAL OF EUROPEAN RESEARCH OUTPUT. – 2024. – Т.

3. – №. 2. – С. 64-69.

86.

Маматов Н. З. ЗАЩИТА НАСЕЛЕНИЯ В МЕСТАХ ПРОВЕДЕНИЯ МАССОВЫХ

МЕРОПРИЯТИЙ //INTERNATIONAL JOURNAL OF EUROPEAN RESEARCH

OUTPUT. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 70-79.

87.

Маматов Н., Мурадуллаев Ф. ЯНГИ ТАЪЛИМ ТИЗИМИДА ТАЛАБАЛАР

МУСТАҚИЛ ИШИНИ БАЖАРИШДГИ МУМММОЛАР //Interpretation and

researches. – 2024.

88.

Бердиев Ш. Ж., Маматов Н. З. Метод борьбы с просадками грунтов в южных

регионах Узбекистана //Инновационное развитие. – 2017. – №. 2. – С. 82-84.

89.

Эшев С. С. и др. БОҒЛАНГАН ГРУНТЛАРДАГИ БИРИКИШ КУЧИНИНГ ЎЗАН

ЮВИЛИШИГА ТАЪСИРИНИ БАҲОЛАШ //Инновацион технологиялар. – 2022. –

Т. 3. – №. 3 (47). – С. 76-82.

90.

Мирзаев О. А., Маматов Н. З. Температурный расчет питающего цилиндра с

упругим элементом пневмомеханических прядильных машин //Science and

Education. – 2023. – Т. 4. – №. 12. – С. 294-304.

91.

Мирзаев О. А., Маматов Н. З. КОЛЕБАНИЯ СОСТАВНОГО ПИТАЮЩЕГО

ЦИЛИНДРА С СОПРОТИВЛЕНИЕМ ПРИ КРУЧЕНИИ //Educational Research in

Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 120-124.

31-oktabr, 2024-Yil

114

92.

Sobir E. et al. EVALUATION OF THE INFLUENCE OF THE PHYSICAL

PROPERTIES OF BOUND SOILS ON THE WASHING PROCESS //Universum:

технические науки. – 2022. – №. 9-5 (102). – С. 18-22.

93.

Eshev S. S. et al. Evaluating the effect of cohesive strength on self-leaching in bonded soils

//International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology. –

2022. – Т. 9. – №. 8. – С. 19636-19641.

94.

Эшев С. С., Маматов Н. З., Бобомуродов Ф. Ф. ШЎРЛАНГАН КАМ БОҒЛАНГАН

ГРУНТЛАРНИНГ ФИЗИК-МЕХАНИК ХУСУСИЯТЛАРИНИ ТАДҚИҚОТ ЭТИШ

//ME’MORCHILIK va QURILISH MUAMMOLARI. – 2023. – Т. 2.

95.

Эшев С. С., Маматов Н. З., Эркинов С. Т. Мукимов. ДБ ШЎРЛАНГАН КАМ

БОҒЛАНГАН ГРУНТЛАРНИНГ ФИЗИК-МЕХАНИК ХУСУСИЯТЛАРИНИ

ТАДҚИҚОТ ЭТИШ //International Journal of Education, Social Science & Humanities.

Finland Academic Research Science Publishers ISSN. – С. 2945-4492.

96.

Эшев С. С. и др. Неразмывающие скорости земляных каналов в связных грунтах

//Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2022. – Т. 2.

– №. 5. – С. 375-384.

97.

Khazratov A. N. et al. Influence of cohesion strength in cohesive soils onchannel bed

erosion //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 410. – С. 05018.

98.

Mirzayev O. A., Urakov N. A., Mamatov N. Z. Proced vibrations of a composite chevron-

type feed cylindr with torsional resistance //JMEA journal of modern educational

achievements. – 2023. – Т. 11.

99.

Eshev S. et al. Critical flow velocities in cohesive saline soils //E3S Web of Conferences.

– EDP Sciences, 2021. – Т. 264. – С. 03071.

100.

Otabek M. et al. Dynamics And Stability Of A Composite Feed Cylinder In The Feeding

Area Of Rotor Spinning Machines //Journal of Pharmaceutical Negative Results. – 2023.

– С. 1152-1157.

101.

Eshev S. et al. Calculation of its dynamically stable cross-section in the steady motion of

the channel flow //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing LLC, 2023. – Т. 2612.

– №. 1. – С. 050007.

102.

Eshev S. et al. Non-eroding speed of water flow of channels running in cohesive soils //IOP

Conference Series: Materials Science and Engineering. – IOP Publishing, 2021. – Т. 1030.

– №. 1. – С. 012131.

31-oktabr, 2024-Yil

115

103.

Eshev S. et al. The beginning of the movement of bottom sediments in an unsteady flow

//E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2021. – Т. 263. – С. 02042.

104.

Sultonova D. N., qizi Siddiqova M. A. COLOR SCHEME IN THE FORMATION OF

THE ARTISTIC ENVIRONMENT OF THE INTERIOR OF MODERN EDUCATIONAL

CENTERS //Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С.

109-115.

105.

Muradov S. et al. EMERGENCY EPIDEMIOLOGICAL, EPIZOOTIC AND

EPIPHYTOTIC SITUATIONS. PARTICULARLY DANGEROUS INFECTIONS THAT

CAUSE INFECTIOUS AND COMMON DISEASES //Modern Science and Research. –

2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 281-318.

106.

Muradov S. et al. STANDARDS OF SAFETY REQUIREMENTS FOR PRESSURE

CABINETS, APPARATUS AND GAS EQUIPMENT //Modern Science and Research. –

2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 159-180.

107.

Muradov S. et al. STUDY OF THE HISTORICAL STAGES OF THE SCIENCE OF

LABOR PROTECTION //Modern Science and Research.

– 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 350-365.

108.

Muradov S. et al. CHECKING KNOWLEDGE OF LABOR PROTECTION //Modern

Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 386-400.

109.

Muradov S. et al. MOVEMENT OF CHICTONIC PLATES, ORIGIN OF

EARTHQUAKES //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 401-415.

110.

Muradov S. et al. MAIN CONTENT AND COMPONENT PARTS OF THE SCIENCE"

SAFETY OF CONSTRUCTION OF BUILDINGS AND CONSTRUCTIONS" //Modern

Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 335-349.

111.

Muradov S. et al. ANALYSIS OF SECURITY CATEGORY AND RULES FOR

CARRIERS //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 366-385.

112.

Muradov S. et al. ADMINISTRATIVE BUILDINGS AND THEIR REQUIREMENTS

//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 257-280.

113.

Muradov S. et al. STABILITY CALCULATION OF LOAD LIFT VEHICLES //Modern

Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 205-234.

114.

Muradov S. et al. CONTENT AND ESSENCE OF THE LAW AND LEGAL

DOCUMENTS ON THE PROTECTION OF THE POPULATION AND TERRITORIES

FROM EMERGENCIES //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 168-

204.

31-oktabr, 2024-Yil

116

115.

Muradov S. et al. ANALYSIS OF SAFETY REQUIREMENTS OF EQUIPMENT

WORKING UNDER HIGH PRESSURE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.

– №. 5. – С. 131-167.

116.

Qizi S. M. A., Namazovna S. D. JAMOAT BINOLARI VA O ‘QUV MARKAZLARI

UCHUN TASVIRIY SAN’AT VA RANG YECHIMINI LOYIHALASHDA RAQAMLI

TEXNOLOGIYALARNING O ‘RNI //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). –

2024. – №. 6. – С. 333-340.

117.

Husan ogli M. S., Hamidulla o‘g‘li X. X. Siddiqova Madinabonu Asatilla qizi.(2021).

NEW INNOVATIVE ENGINEERING SOLUTIONS TO THE PROBLEMS OF

SIGNALIZATION AND SECURITY SYSTEMS //European Journal of Life Safety and

Stability (2660-9630). – Т. 2. – С. 28-30.

118.

Qizi S. M. A. et al. O ‘QUV BINOLARI VA O ‘QUV MARKAZLARINI RANG

YECHIMINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR HAMDA SUN’IY INTELLEKT

ORQALI LOYIHALASH //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). – 2024. – №. 6.

– С. 325-332.

119.

Muradov S. et al. NATURAL EMERGENCIES, INFECTIOUS DISEASES //Modern

Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 416-441.

120.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. ISHLAB CHIQARISHDA O ‘TA YUQORI

BOSIM OSTIDA ISHLOVCHI USKUNLARNING XAVFSIZLIK TALABLARI

TAXLILI TEXNIK ASOSLARI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5.

– С. 681-703.

121.

Мурадов С., Каримов Б., Сиддиқова М. ПРОБЛЕМЫ ТУШЕНИЯ ПОЖАРОВ

КЛАССА //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 600-618.

122.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. FAVQULODDA VAZIYATLARNING

VUJUDGA KELISHI SABABLARI, VA FAVQULODDA VAZIYATLARDA

HARAKAT QILISHGA O ‘RGATISHNI TASHKIL ETISH //Modern Science and

Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 554-573.

123.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. MEHNATNI MUHOFAZA QILISHDA YUK KO

‘TARISH VOSITALARINI MUSTAHKAMLIKKA HISOBLASH //Modern Science and

Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 636-655.

124.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. FAVQULODDA VAZIYATLAR VA

ULARNING TURLARI, TABIIY TUSDAGI FAVQULODDA VAZIYATLAR //Modern

Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 656-680.

31-oktabr, 2024-Yil

117

125.

Muradov S., Siddiqova M., Karimov B. KIMYOVIY AVARIYA HOLATINI

BAHOLASH VA TAXLIL QILISH //Modern Science and Research.

– 2024. – Т. 3. – №. 5.

126.

Muradov S., Siddiqova M., Karimov B. LABOR PROTECTION MEASURES

EFFICIENCY //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 774-793.

127.

Muradov S., Siddiqova M., Karimov B. KUCHLI TA’SIR ETUVCHI ZAHARLI

MODDALAR AVARIYALARIDA KIMYOVIY HOLATNI BAHOLASH //Modern

Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5.

128.

Muradov S., Karimov B., Asatilla M. MAMURIY BINOLAR VA ULARNING

TAVSIFLANISHI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5.

129.

Мурадов С., Каримов Б., Сиддиқова М. ОТПУСКОВ НА ОСНОВАНИИ НОВОГО

ТРУДОВОГО КОДЕКСА //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С.

619-635.

130.

Muradov S., Siddiqova M., Karimov B. CONDITIONS AND ENVIRONMENT

THROUGH THE KAIZEN METHOD //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –

№. 5. – С. 794-808.

131.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. QURILISH ASHYOLARINING MEXANIK

XOSSALARI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE.

– 2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 144-164.

132.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. QURILISH ASHYOLARINING TUZILISHI VA

TASNIFI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 98-121.

133.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. QURILISH ASHYOLARI TARKIBINI ILMIY

ASOSLASH USULLARI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №.

4. – С. 122-143.

134.

Muradov S., Siddiqova M., Karimov B. STUDY AND ANALYSIS OF ACCIDENTS IN

INDUSTRIAL ENTERPRISES //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 6. –

С. 16-31.

135.

Muradov S., Siddiqova M., Karimov B. PARTICULARLY DANGEROUS INFECTIONS

THAT CAUSE CONTAGIOUS AND COMMON DISEASES //Modern Science and

Research. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 32-64.

136.

Muradov S., Karimov B., Siddiqova M. FAVQULODDA VAZIYATLARDA TIZIMIGA

DOIR QONUNCHILIK //Modern Science and Research.

– 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 574-599.

137.

Muradov S., Karimov B., Asatilla M. “BINO VA INSHOOTLARNI XAVFSIZLIGI”

FANINING ASOSIY MAZMUNI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №.

5. – С. 809-824.

31-oktabr, 2024-Yil

118

138.

O‘G‘Li M. S. H. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH SOHASIDA RAQAMLI

TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELKTNI QO ‘LLASH //Raqamli iqtisodiyot

(Цифровая экономика). – 2024. – №. 6. – С. 262-270.

139.

O‘G‘Li M. S. H. MEHNAT MUHOFAZASI VA XAVFSIZLIK TEXNIKASI

BO‘YICHA O ‘QITISH VA YO ‘RIQNOMALARNI RAQAMLASHTIRISH

ASOSLARI //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). – 2024. – №. 6. – С. 271-279.

140.

O‘G‘Li M. S. H. O ‘ZBEKISTONDA MEHNAT MUHOFAZASI BO ‘YICHA

YETAKCHI XODIMLAR VA MUTAXASSISLARNING BILIMLARI SINOVINI

RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ORQALI O ‘TKAZISHNING HUQUQIY

ASOSLARI //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). – 2024. – №. 7. – С. 168-176.

141.

O‘G‘Li

M.

S.

H.

SANOAT

KORXONALARI

RAHBAR

VA

MUTAXASSISLIKLARINING MEHNAT MUHOFAZASI BO ‘YICHA BILIMLARINI

TEKSHIRISHNI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL ETISHNING

NAZARIY ASOSLARI //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). – 2024. – №. 7. –

С. 177-183.

142.

O‘G‘Li M. S. H. XAVFLI SANOAT OBYEKTLARIDA SODIR BO ‘LGAN

AVARIYALAR OQIBATIDA KELTIRILGAN ZARARNI HISOBLASH USULLARI

//Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). – 2024. – №. 7. – С. 580-586.

143.

Мурадов С. ҚУРИЛИШ-МОНТАЖ ИШЛАРИДА КЎТАРМА КРАНЛАРДАН

ФОЙДАЛАНИШ ХАВФСИЗЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ АСОСЛАРИ. – 2024.