ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
730
QIRGʻIZ TILIDA SON KATEGORIYASINING MORFOLOGIK USULDA
IFODALANISHI
Mohinur Mahmudova
TerDU O‘zbek filologiyasi fakulteti 4-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14008614
Annotatsıya. Maqolada Qirgʻiz tilida son kategoriyasining morfologik usulda ifodalanishi
ochib berilgan. Qirgʻiz tilida sonlarning morfologik usuli otlarning koʻplik shakli -lar
qoʻshimchasi orqali ifodalanishi haqida fikr yuritilgan. Morfologik usulda sonlarni yasash usullari
bir qator misollar orqali izohlangan.
Kalit so‘zlar: Qirgʻiz tili, morfologik usul, grammatik kategoriya, son kategoriyasi,
morfologik oʻzgarishlar, struktura.
MORPHOLOGICAL EXPRESSION OF THE NUMBER CATEGORY IN THE
KYRGYZ LANGUAGE
Abstract. The article reveals the morphological expression of the number category in the
Kyrgyz language. It is thought that the morphological method of numbers in the Kyrgyz language
is represented by the suffix -lar of the plural form of nouns. The methods of forming numbers in
the morphological method are explained through a number of examples.
Key words: Kyrgyz language, morphological method, grammatical category, number
category, morphological changes, structure.
МОРФОЛОГИЧЕСКОЕ ВЫРАЖЕНИЕ ЧИСЛЕННОЙ КАТЕГОРИИ В
КЫРГЫЗСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация. В статье раскрывается морфологическое выражение категории числа
в кыргызском языке. Считается, что морфологический способ числа в кыргызском языке
представлен суффиксом -лар множественного числа существительных. На ряде примеров
поясняются способы образования чисел в морфологическом методе.
Ключевые слова: кыргызский язык, морфологический метод, грамматическая
категория, числовая категория, морфологические изменения, структура.
KIRISH
Qirgʻiz tili, turkiy tillar oilasiga mansub boʻlib, oʻzining boy morfologik tuzilishi bilan
ajralib turadi. Bu tilda son kategoriyasi oʻzgacha ahamiyatga ega, chunki u nafaqat matematik
tushunchalarni, balki predmetlarning miqdorini va sifatini ifodalashda ham muhim rol oʻynaydi.
Qirgʻiz tilida son kategoriyasi grammatik tushunchalar ichida muhim o‘rin egallaydi. Son
kategoriyasi obyektlar, voqealar va holatlar sonini ko‘rsatadi, bu esa tilning asosiy
funktsiyalaridan biridir. Sonlarning morfologik ifodalanishi esa ularning qanday struktura va
qoidalar asosida shakllanishini o‘rganadi.
Otlarning birlik va koʻplik shakllarida ifodalanishi grammatik son kategoriyasi deyiladi.
I. Sonlarning turlari:
Qirgʻiz tilida son ikki asosiy turga bo‘linadi:
Odam soni (xalq, jamoa)
Narsalar soni (tashqi ob’ektlar)
Bu turlar har biri o‘ziga xos morfologik belgilar bilan ifodalanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
731
II. Sonlarning morfologik qoidalari
Qirgʻiz tilida son kategoriyasi morfologik jihatdan quyidagi qoidalar asosida shakllanadi.
Yakka va ko‘p son:
Obyektning yagona yoki ko‘p ekanligini ko‘rsatadi. Masalan,
"kitap"
(bir kitob)
va
"kitaplar"
(bir nechta kitob)
.
Sonli shakllar:
Qirgʻiz tilida sonlar ko‘p hollarda maxsus qo‘shimchalar orqali
shakllanadi. Masalan,
"besh"
(beshta)
so‘ziga
"-ta"
qo‘shimchasi qo‘shilib
"beshta" (beshta)
shaklini oladi.
Sonli ko‘rsatkichlar:
Sonlar ko‘pincha o‘zaro qo‘shilishi yoki tartibga solinishi mumkin.
Bunday holatlar "birinchi", "ikkinchi" kabi tartib sonlari orqali ifodalanadi.
III. Morfologik o‘zgarishlar
Sonlar Qirgʻiz tilida morfologik jihatdan o‘zgarishga uchraydi. Masalan, o‘zgacha
grammatik qoidalar asosida son shakllari o‘zgarishi mumkin. Har bir son o‘zining kelishik
shaklida ham o‘zgaradi, bu esa uning gap ichidagi o‘rnini va funksiyasini belgilaydi.
Qirgʻiz tilida sonlarning morfologik oʻzgarishlari koʻpincha qoʻshimchalar va affikslar
orqali amalga oshiriladi.Misol uchun,sonlar koʻpligi koʻpincha
-lar
,
-ler, -дар
kabi
qoʻshimchalar bilan ifodalanadi:
Bitta (бир)
-- Bittalar (бирлер)
Ikki (еки)
-- Ikki (екилер)
Sonlarning morfologik strukturasida oʻzgaruvchanlik ham muhimdir. Qirgʻiz tilida sonlar
grammatik kontekstga qarab oʻzgaradi. Misol uchun sonlar nom, harakat yoki xatti-harakat kabi
soʻzlar bilan birga qoʻllanganda ularning qoʻshimchalari oʻzgarishi mumkin.
Qirgʻiz tilida son kategoriyasining morfologik ifodalanishi tilning asosiy elementlaridan
biri bo‘lib, unda obyektlar va hodisalar sonini ko‘rsatish uchun maxsus qoidalar va strukturalar
mavjud. Bu morfologik tizim tilning boyligini va uning ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi,
shuning uchun son kategoriyasini o‘rganish tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega.
MUHOKAMA.
Qirgʻiz tilining oʻziga xos fonetik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, bu kategoriyaning
birgina grammatik vositasi
-lar
ning fonetik variantlari koʻp. Bu qoʻshimcha qoʻshilgan soʻzning
unli-undosh bilan tugaganiga
-lar
ularning akustik -artukulatsiyon xususiyatlaridan kelib chiqib
12 xil varianti qoʻllaniladi:
-лар,
-дар, -тар, -лор,- -дор, -тер
va hakozo variantlari mavjud. Biz
ularni quyidagi misollar orqali koʻramiz :
1.
Narsa-buyumlarning koʻpligini bildiradi. Biroq ularning soni qancha ekanligini aniq
ifodalamasdan, umumlashtirib koʻrsatadi.
Masalan,
Qirgʻiz tilida: Сурмакан жузунон улуу айалдар суйлосо да ,байбичелер
суйлосода туурадан алардын кебин буза берди. (Т.С)
Oʻzbek tilida
:
Keksa ayollar, buvilar gaplashganda ham Surmakan ularning gapini
boʻshatib qoʻyardi.
2.
Donalab sanab boʻlmaydigan predmet nomlariga qoʻshilganda ularning turlarini,
navlarini bildiradi: tuzlar, sutlar, yogʻlar, qirqmalar
(qovun turi )
Qirgʻiz tilida:
Елет жеринде столго кристал идиштерди, кымбат коняктарды
коймой гана мода болуп кирген учур. ( Ч.А)
Oʻzbek tilida:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
732
Qishloqda billur idishlar, qimmatbaho konyaklarni dasturxonga qo‘yish modaga aylangan
payt edi.
(Ch.A)
3.
Mavhum otlarga qoʻshilganda, shu otdan anglashilgan ma'no kuchaydi.
Qirgʻiz tilida:
Алардын керген азап- тозокторун айтпа! Ал елдин урп-адаттарида
бошкача екен.
(Т.С)
Oʻzbek tilida: Ular ko'rgan azob-uqubatlarni aytmang! U mamlakatning urf-odatlari
ham boshqacha.
(T.S.)
4.
Predmetlarning noaniq boʻlgan koʻp miqdorini ifodalaydi.
Qirgʻiz tilida:
Бул создорду тараткандар - жогорку кечунун балдары.
Oʻzbek tilida: Bu gaplarni tarqatayotganlar yuqori tabaqaning bolalari.
5.
Qarindoshlik ifodalovchi otlarga egalik qoʻshimchalaridan keyin qoʻshilib, hurmat
ma'nosini ifodalaydi:
otamlar, onamlar
kabi .
Qirgʻiz tilida:
Тигил олтурган киши жакын агаларыбыз.
Oʻzbek tilida: Bu odamlar bizning yaqin birodarlarimiz.
6.
Shaxsni anglatuvchi soʻzlarga qoʻshilib, piching, kesatish va hurmat ma’nolarini
anglatadi.
Qirgʻiz tilida: Мен бул кызматым үчүн сыйлык ала албагандыктан, сенин улуулугуң
үчүн эмгектендим...
Oʻzbek tilida: Oʻzimning bu xizmatim evaziga bir mukofot olish muddaosida
boʻlmaganimdan va nimaiki janoblari yoʻlida mashaqqat chekkan boʻlsam ...
7.
Qirgʻiz tilida -лар qoʻshimchasi II shaxs birlik sondagi sen degan olmoshga
qoʻshilganda, koʻplikni emas hurmat ma’nosini ifodalaydi.
Qirgʻiz tilida: Айилга силер бардынар беле? (Siz degan ma'noga yaqin)
.
Oʻzbek tilida: Qishloqqa bordingmi
8.
Payt, vaqt bildiruvchi soʻzlarga qoʻshilib, taxmin ma'nosini ifodalaydi.
Qirgʻiz tilida: Жашы отуздарга барып калган кара сур киши екен .( К.Тин )
Oʻzbek tilida: U o‘ttizdan oshgan qora kar. (K.Tin).
9.
Juft predmetlarni bildirgan soʻzlarga qoʻshilganda koʻplikni emas ,balki ularning
ikkitaligini ta'kidlash ma'nosini ifodalaydi.
Qirgʻiz tilida: Айимжан байбиченин беттери кызарип, коздору канталай тушту.
Oʻzbek tilida: Ayimjon buvining yuzlari qizarib, ko‘zlari yoshga to‘lgan edi.
Xulosa.
Yuqoridagi misollar va tahlillardan koʻrinib turibdiki,
-lar
qoʻshimchasi oʻzbek va qirgʻiz
tillarida bir xil ma'no va vazifalaga ega. Bu esa, birinchi navbatda, mazkur tillarning bitta til
oilasiga mansub ekani bilan izohlanadi. Ya'ni, har ikki tilda otlarning koʻpligi
-lar
qoʻshimchasi
orqali ifodalanadi. Oʻzbek va qirgʻiz tillarini bir oilaga mansub ekanligi ijtimoiy siyosiy holati
juda yaqin ekanini tushunish lozim.
Qirgʻiz tilidagi son kategoriyasi uning morfologik tuzilishini yaxshiroq tushunishga
yordam beradi va tilning amaliy qo‘llanilishi uchun zaruriy bilimlarni taqdim etadi. Qirgʻiz tilida
son kategoriyasi morfologik jihatdan murakkab tuzilmalarga ega.Ushbu kategoriyaning toʻgʻri va
samarali qoʻllanilishi tilni aniq va tushunarli qilishda muhim ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
733
Morfologik oʻzgarishlar va strukturalar tildagi narsalar, hodisalar va ularning sonini aniq
ifodalash imkonini beradi. Shuning uchun son kategoriyasining oʻrganilishi qirgʻiz tilining
grammatika va sintaksis tushunchalarini chuqurroq anglashda yordam beradi.
REFERENCES
1.
"Азыркы кыргыз адабий тили " .Ч. Айтматов атындагы Тил Жана адабият институти,
Бишкек - 2009 й.
2.
Турсунов А "Кыргыз тилинин грамматикасы": морфология. Жогорку окуу
жайларынын филология факультеттеринин студенттерине арналган окуу китеби."
Фрунзе,1964 й.
3.
Erkaboyeva N ."Oʻzbek tilidan ma'ruzalar toʻplami "." Akademnashr ", Toshkent -2013
4.
"Qirgʻiz tilining grammatika asoslari" - Mahalliy grammatikalar va tilshunoslikka oid
asarlar.
5.
"Qirgʻiz tili va adabiyoti" - Qirgʻiz tilining morfologik va sintaktik jihatlari haqida ma'lumot
beruvchi tadqiqotlar.
6.
"Qirgʻiz tilida son va uning grammatik xususiyatlari" - Ushbu mavzuda ilmiy maqolalar va
dissertatsiyalar.
7.
Morfologiya va sintaksis: Qirgʻiz tilidagi o'ziga xosliklar" - Morfologik tizimni o'rganish
uchun.
