ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
583
DINNIN SHAXS QALIPLESIWINDEGI ORNI HAM AHMIYETI
Qalbaeva Gúlchexra
Mámbetyarova Venera
Ilimiy basshı.
Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14251621
Anotatsiya.
Bul maqalada dinniń shaxs qaliplesiwindegi orni ham ahmiyeti,
din menen
ózara múnásibet hám onıń principleri haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
din,
dúnyalıq mámleket, múnásibet, bawrıkeńlik, hújdan erkinligi.
THE ROLE AND IMPORTANCE OF RELIGION IN THE FORMATION OF
PERSONALIT
Abstract.
This article discusses the role and importance of religion in the formation of
personality, the relationship with religion and its principles.
Keywords:
religion, secular country, attitude, tolerance, freedom of conscience.
РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ РЕЛИГИИ В ФОРМИРОВАНИИ ЛИЧНОСТИ.
Аннотация.
В данной статье говорится о роли и значении религии в формировании
личности, отношениях с религией и ее принципами.
Ключевые слова:
религия, светское государство, отношение, толерантность,
свобода совести.
Házirgi dáwirde qáliplesken insan huqıqları boyınsha xalıqaralıq huqıqqa kóre,
mámleketler insan huqıqları hám tiykarǵı erkinliklerin húrmet qılıwǵa hámde olardıń hámme
ushın birdey, birer bir kemsitiwlersiz, ámel qılınıwın támiyinlewde juwapker esaplanadı. Nızamda
diniy shólkemlerdi mámleket diziminen ótkiziw ushın alınatuǵın mámleket salıǵınıń muǵdarı 5
esege qısqartılǵan, diniy shólkemlerdiń dizimge alıwshı organlarǵa tek ǵana bir jılda bir márte
esabat beriwi tártibi belgilengen.
Bunnan tısqarı, húkimettiń joqarıdaǵı qararı menen dizimge alıwshı organnıń diniy
shólkemdi tamamlaw boyınsha vakalatı biykar qılındı. «Hújdan erkinligi hám diniy shólkemler
haqqında»ǵı nızamnıń jańa redakciyadaǵı islenbesi tayarlanǵan. Bulardıń barlıǵı mámleketimizde
insan huqıqların qorǵaw qılıw máselelerine mámleket siyasatınıń hám xalıqaralıq birge islesiwdiń
ústem baǵdarlarınan biri sıpatında qaralıp atırǵanınıń anıq dáliyli.
Jurtımızdaǵı siyasiy processler zamangóy demokratiyanıń barlıq ólshemlerine tolıq juwap
beredi. Dúnya xalqı búgin insaniyat rawajlanıwınıń keskin burılıslar júz berip atırǵan tariyxıy
basqıshında jasamaqta.
Globallasıw ásirinde jáhánde tınıshlıq ornatıwdıń eń áhmiyetli principlerinen biri diniy
bawrıkeńlik esaplanadı. Bul, óz náwbetinde, hárbir insannan iseniminde bekkem bolǵan halda
basqa dinler, basqa isenim hám dástúrlerdi de úyreniwdi aytadı.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevtiń Birlesken Milletler Shólkemi Bas
Assambleyasınıń 75-sessiyasında mınaday dep aytqan edi: «Maqsetimiz-hárbir insannıń tiykarǵı
huqıq hám erkinliklerin, salamatlıǵın hám páráwanlıǵın támiynleytuǵın ádalatlı global sistemanı
birgelikte jaratıw».
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
584
Ózbekstan dúnyalıq mámleket sıpatında din menen ózara múnásibette tómendegi
principlerge tiykarlanadı:
- dindarlardıń diniy tuyǵıların húrmet qılıw;
- diniy isenimlerdi puxaralardıń yaki olar birlespeleriniń jeke isi dep tán alıw;
- diniy qaraslarǵa ámel qılıwshı puqaralardıń hám olarǵa ámel qılmaytuǵın puqaralardıń
hám huqıqlarınıńteń kepilleniwi hámde olardı shek qoyıǵa jol qoymaslıq;
- ruwxıy tikleniw, ulıwmainsanıy ádep-ikramlılıq qádiriyatlardı qarar taptırıw isinde túrli
diniy birlespelerdiń imkaniyatlarınan paydalanıw ushın olar menen qatnas qılıw jolların izlew
zárúriyatı;
- dinnen buzǵınshılıq maqsetlerde paydalanıwǵa jol qoyıp bolmaslıǵın aytıp ótiw.
Házirgi dáwirde qáliplesken insan huqıqları boyınsha xalıqaralıq huqıqqa kóre,
mámleketler insan huqıqları hám tiykarǵı erkinliklerin húrmet qılıwǵa hámde olardıń hámme
ushın birdey, birer bir kemsitiwlersiz, ámel qılınıwın támiyinlewde juwapker esaplanadı.
Xalıqaralıq -huqıqıy hújjetlerde kórsetken normalar mámleketlerdiń insan huqıqları
tarawlarında óz milliy nızamshılıǵın islep shıǵıw hám qabıl qılıwda úlgi wazıypasın óteydi. Insan
huqıqları ulıwma jáhán deklaraciyasınıń 18-statyasında «Hárbir insan piker, hújdan hám din
erkinligi huqıqına iye», dep aytılǵan. Puqaralıq hám siyasiy huqıqlar haqqındaǵı xalıqaralıq
pakttiń 18stayasında aytılǵanınday, «Bul huqıq óz qálewi menen ozine maqul dindi qabıl qılıwı
hám isenim qılıw erkini, jeke halda, sonday-aq, basqalar menen birgelikte, áshkara yaki jeke
tártipte sıwınıwǵa barıw, diniy hám basqa úrip-ádetlerdi hám máresimlerdi orınlaw erkininde óz
ishine aladı».
BMSHniń tiykarǵı xalıqaralıq -huqıqıy hújjetlerinde insan huqıqları hám erkinlikleriniń
rasalıq, jınısı, til, milliy, diniy qaramlıǵı salamatlıǵı jaǵınan qaramastan bárshe ushın
rawajlandırıw, insan qádir-qımbatı hám húrmetin támiyinlew hámde bul joldaǵı kelispewshilik
kórinislerge qarsı gúresiwge tiyisli wazıypa hám májbúriyatlar bayan etilgen. Insan huqıqları
boyınsha xalıqaralıq-huqıqıy hújjetler jáhán birgeislesiwdiń hárbir aǵzasın insan huqıqları,
erkinlikleri hám nızamshılıq máplerin qarar taptırıw, demokratiya hám huqıq tántanası ushın
bawrıkeńlik penen háreket qılıwǵa shaqıradı. YUNESKO tárepinen 1995-jıl 16-noyabrde járiya
qılınǵan bawrıkeńlik principleri deklaraciyasında bayan etilgenindey, «Bawrıkeńlikti
sáwlelendiriwshi insan huqıqlarına húrmet penen qaraw, ol jámiyetlik ádalatsızlıqqa kóre,
sabırtaqatlı múnásibette bolıwın, óz iyman-iseniminen waz keshiw anıq basqalardıń isenimine jan
beriwdi ańlatpaydı. Ol usını ańlatadı, hárkim óz isenimine ámel qılıwda erkin hám hárkim bul
huqıqqa basqalar da iye ekenligin tán almaǵı lazım».
Din ázelden adamlardı hámiyshe jaqsılıqqa, tuwrı islerge shaqırǵan. Oraylıq Aziya
xalıqları sıyınıp kelgen islam dini joqarı insanıy pazıyletlerdiń qáliplesiwine xızmet etken. Din
insaniyattıń ruwxıy dúnyası menen tıǵız baylanıslı bolıp, onıń sociallıq turmısında bárháma onıń
menen birge bolıp kelgen. Dindi úyreniw bul insannıń ruwxıy dúnyasın úyreniw bolıp tabıladı.
Diniy derekler ózinde insaniyat tariyxında bolıp ótken ibratlı waqıyalardı jámlegen bolıp,
olar adamlardı ádep-ikramlılıqqa tárbiyalawda áhmiyetli orın tutadı. Bul bolsa insannıń ómir
soqpaqlarında adaspawı, jaqsı-jaman, aq-qaranı ańlap jetiwi hám de aqıllılıq penen ómir súriwi
ushın tiykarǵı qural bolıp xızmet etedi. Nátiyjede insannıń turmıs tárzi jaqsılanıp, jámiyet te
rawajlanadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
585
Dinge iseniw hám hújdan erkinligi máselesi Ózbekistan Respublikasınıń Konstituciyasında
óz sheshimin tapqan bolıp, ol xalıqaralıq huqıqıy-normativ talaplarǵa tolıq juwap beredi.
Hárqanday dinge iseniwshi hám hesh qanday dinge isenbeytuǵın adamlar ushın bir túrdegi
shártler qoyılıwın támiyinlewshi Ózbekistan Respublikası Konstituciyasınıń 31-statyasında, atap
aytqanda, mınaday delinedi: «Hámme ushın hújdan erkinligi kepillenedi. Hárbir insan qálegen
dinine iseniwi yaki heshbir dinge isenbew huqıqına iye. Diniy kózqaraslardı májbúriy sińdiriwge
jol qoyılmaydı». Ózbekistan Respublikasınıń Konstituciyasında kórsetilgenindey, hújdan
erkinligin támiyinlew barlıq puqaralardıń birdey huqıq hám erkinliklerge, atap aytqanda, isenim
erkinligi huqıqına iye ekenligi, diniy hám isenimine qaramastan, nızam aldında teń ekenligi
haqqındaǵı qaǵıyda olardıń tiykarın quraydı.
Elimizde sociallıq-ruwxıy ortalıqtı salamatlastırıwda milliy qádiriyatlar menen bir qatarda
diniy qádiriyatlardıń da ornı sheksiz. Islam dini de insan mápleri hám jámiyet rawajlanıwına
xızmet etiwshi hárqanday ashılıw hám jańalıqlardı joqarı dárejede qádirlegen, qollap-quwatlaǵan.
Bul baǵdarda Ózbekistan Respublikasınıń Birinshi Prezidenti Islam Karimovtıń usı
sózlerin eslewimiz lazım: «Islam dini — bul ata-babalarımız dini, ol biz ushın hám iyman, hám
ádep-ikramlılıq, hám diyanat, hám aǵartıwshılıq ekenligin umıtpayıq. Ol qurı aqıydalar jıyındısı
emes».
Dinniń insanıylıq filosofiyası, jaqsı ideyaları hám ullı áwladlarımız miyrasınan kewil tolıw,
jaslar qálbinen orın alıw ushın elimiz bilimlendiriw sisteması tarawında kóplegen jumıslar ámelge
asırıldı. Dúnya dinleri tariyxı boyınsha zárúr maǵlıwmatlardı ózinde jámlegen, jaslardı diniy
keńpeyillik hám milletler aralıq tatıwlıq ruwxında tárbiyalawǵa xızmet etiwshi bul sabaqlıqta
elimizde ámelge asırılıp atırǵan unamlı ózgerislerdiń nátiyjesi.
«Din» hám «isenim» túsiniklerin keń talqılaw beriledi. Din yaki isenim erkinligin qollaw
tarawında dinler hám isenimlerdiń ózin ózi tán alıwı tiykarǵı úndew esaplanıwı zárúr, geyde
mámleket organları bul túsiniklerdiń belgili jaǵdaylarda qolanıwın anıqlaw ushın bir qatar qalıs,
rásmiy ólshemlerge iye ekeni gúmansız.
Dinler hám isenimlerdiń hár túrleri bar. Sonday qılıp, din yaki isenim erkinligi tek ǵana
dástúriy dinlerge ya isenimlerge anıq ózleriniń rasman mánisi yaki ámeliyatı boyınsha dástúriy
dinlerge uqsas bolǵan dinlerge qaray qollanıladı. Din yaki isenim erkinligi teistlik, teistlik emes
hám ateistlik isenimdi, sonday-aq, hesh qanday din yaki isenimge ámel etpeslik huqıqın qorǵaydı.
Din hám isenim erkinligi insannıń basqa huqıqları hám tiykarǵı erkinlikleriásirese, pikirdi
sáwlelendiriwshi erkinligi, jıyınlar ótkiziw hám birlespeler dúziw erkinligi hámde kemsitiwlerdiń
bolmalslıǵı huqıqı menen tıǵız baylanıslı. Din yaki isenimge iye bolıw ya olardı shaxsiy tańlaw
tiykarında qabıl qılıw huqıqı, usınıń menen birge, óz dini isenimin ózgerttiriw huqıqı da hesh
qanday tárizde shekleniwi múmkin emes.
Din yaki isenimge ámel qılıw erkinligin tek tómendegi ólshemler bar bolǵan jaǵdaylarda
ǵana sheklewge jol qoyılıwı múmkin:
- sheklew nıam menen órnatılǵan bolsa;
- sheklewden maqset jámáát qáwipsizligin, jámáátshilik tártibin, salamatlıq ya ruwxıylıqtı
yaki basqa shaxslardıń tiykarǵı huqıq hám erkinliklerin buzǵan bolsa;
- sheklew usı maqsetlerden birine erisiw ushın zárúr hám oǵan meyil bolsa;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
586
- sheklew kemsitiw maqsetlerinde ornatılmaǵan hám kemsitetuǵın jolında qollanılmay
atırǵan bolsa;
- sheklewler din yaki isenim erkinligin buzatuǵın jolında qollanılmaslıǵı lazım.
Ǵárezsizliktiń dáslepki kúnlerinen baslap-aq, elimizde diniy-milliy qádiriyatlardıń
tikleniwi, barlıq din wákilleri ushın keń imkaniyatlar jaratılıwı jolında reformalar baslandı.
Ózbekistan Respublikasınıń Konstituciyasında barlıq puqaralar ushın hújdan erkinligi
kepillendi. Elimizde diniy shólkemler jumıslarınıń huqıqıy tiykarları menen birge, mámleket hám
dinniń múnásibetleri de belgilep berildi. Sonıń menen birge, Ózbekistan tariyxında birinshi márte
puqaralardıń dinge óz múnásibetlerin, soǵan muwapıq ráwishte isenimdi erkin belgilew hám
dálillew, dinge heshqanday tosqınlıqsız ámel etiw hám diniy máresimlerdi atqarıw huqıqların
kepilleytuǵın nızam qabıl etildi. «Musılmanlardıń Saudiya Arabstanına haj etiwi haqqında»,
«Qurban hayıtın dem alıw kúni, dep daǵazalawı haqqında», «Ramazan hayıtın dem alıw kúni, dep
daǵazalaw haqqında», «Tashkent islam universitetin shólkemlestiriw haqqında» hám basqa bir
qatar prezident Pármanları bul tarawǵa úlken itibar berilip atırǵanın kórsetip tur.
Ózbekstan xalqınıń kóp milletli bolıwına sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwdıń qolay
faktorı sıpatında qaralmaqta. Sociallıq hám ekonomikalıq turaqlılıqtı saqlaw dinleraralıq hám
milletleraralıq múnásibetlerdi uyǵınlastirıw esabına xalıqaralıq maydanda Ózbekstannıń abiroyı
asıp barmaqta. Prezidentimizdiń 2018-jıl 16-apreldegi «Ózbekstan espublikası Ministrler Kabineti
qasındaǵı Din isleri boyınsha komitet xızmetin jedellestiriw shar-ulájleri tuwrısında»ǵı qararǵa
muwapıq, Din isleri boyınsha komitet qasındaǵı Konfessiya isleri boyınsha keńestiń jańa quramı
tastıyıqlandı84. Keńes quramı 9 adamnan 17 adam aǵzaǵa Ózbekstan xızmet júritip atırǵan diniy
konfessiyalar wákilleri esabına keńeyedi. Itibarlı tárepi, keńes aǵzalıǵına aǵzalar óz sanlı diniy
shólkemlerdiń basshılarıda kiritildi. Jámáátshilik másláhátlesiw organı esaplanǵan bul keńestiń
tiykarǵı maqseti Ózbekstandaǵı diniy-sociallıq processlerdi talqılaw qılıw hámde usınıslar islep
shıǵıwdan ibarat.
Milletleraralıq múnásibetler hám shet el mámleketler menen doslıq baylanısları
komitetiniń tiykaǵı wazıypaları qatarına mámleket organlarınıń respublika yamaǵında jaylasqan
milliy mádeniy oraylar hám doslıq jámiyetleri menen ózara baylanısı hám birgeislesiwin
támiyinlew hám jánede rawajlandirıw kiritildi. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev aytqanınday:
«Búgingi tez ózgerip atırǵan dúnya insaniyat aldında jaslar aldında jana-jańa ullı imkaniyatlar
ashpaqta. Sonıń menen birge, olardı alga kórilmegen turli jawız qáwip-qáterlerge de duwshar
qılmaqta. Ǵárezli kúshler ápiwayı, kór balalardı ata-anasına, óz jurtına qarsi qayrap olardıń
ómirine zamin bolmaqta. Bunday keskin hám qáwipli sharayatta biz ata-analar, ustazlar
jámáátshilik máhálle bul máselede sergek hám abaylı bolıwdı asırıwımız kerek.
Balalarımızdı birewlerdiń qolına berip qoymastan, olardı ózimiz tárbiyalawımız lazım»85.
Juwmaqlap aytqanda, jurtımız milletleraralıq hám dinleraralıq keńpeyilliktı jánede
bekkemlewge qaratılǵan jańa ideya hám baslamalardıń payda bolǵanlıǵı doslıq hám birgeislesiw
qorǵanınıń jánede bekkem bolıwına xızmet qıladı.
REFERENCES
1.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 19-sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkiloti
Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida soʻzlagan nutqi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
587
2.
Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi b oʻlishi kerak. -T. Oʻzbekiston, 2017.
3.
Husniddinov Z. Oʻzbekistonda diniy bag‘rikenglik.TIU.2006.B.
4.
Hasanboev Oʻ. Oʻzbekistonda davlat va din munosabatlari: diniy tashkilotlarr, oqimlar,
mafkuraviy kurashning dolzarb yoʻnalishlari. TIU. 2014.B.552
5.
Aliqulov H. Sharq uyg‘onish davri va falsafiy tafakkur rivoji. T.2014.
6.
Ilyasova G., Mambetyarova V. IJTIMOIY PSIXOLOGIYADA SHAXSNING
IJTIMOIYLASHUVI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №. 2. –
С. 62-65.
7.
Mambetyarova V.
et
al.
ATA-ANALAR HÁM
BALALAR ARASINDAǴI
MÚNASEBETLERDIŃ QÁSIYETLERI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 549-551.
8.
Turdimuratova N., Mámbetyarova V. A COMPARATIVE ANALYSIS OF THE
CONCEPTS OF ETHNICITY AND NATION //Modern Science and Research. – 2024. –
Т. 3. – №. 9. – С. 235-239.
