2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
313
ATA–ANA HÁM PERZENTLER MÚNASIBETLERINIŃ ÓZGESHELIKLERI
Tólepova Ziyada
Ibragimova Ayadana
Mambetyarova Venera
Ilimiy bashshi.
Berdeq atindaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14579337
Annotatsiya.
Mámleketimizde shańaraqqa bolǵan itibar mudam dıqqat orayında bolıp
kelgen. Shańaraq bekkemligi, shańaraqqa tiyisli baxıt, shańaraq aǵzaları arasındaǵı óz-ara
húrmet mentalitetimizge tán túsinikler bolıp tabıladı. Ol ásirler dawamında áwladdan áwladqa
ótip kiyatırǵan milliy qádiriyatımızdıń ajıralmaytuǵın bólegi.
Gilt sózleri:
Shańaraq, ata-ana, perzent, shaxslar ara qatnaslar sisteması.
DIFFERENCES IN THE RELATIONSHIPS OF PARENTS AND CHILDREN
Abstract.
In our country, attention to the family has always been in the center of attention.
Family strength, family happiness, mutual respect between family members are concepts inherent
in our mentality. It is an inseparable part of our national values, which have been passed down
from generation to generation for centuries.
Keywords:
Family, parents, children, system of interpersonal relationships.
РАЗЛИЧИЯ МЕЖДУ РОДИТЕЛЯМИ И ДЕТЬМИ
Аннотация.
Внимание к семье всегда было в центре внимания в нашей стране. Сила
семьи, семейное счастье, взаимное уважение между членами семьи – понятия, признанные
в нашем менталитете. Он – неотделимое дитя нашего национального таланта,
передающегося из поколения в поколение.
Ключевые слова:
Семья, родитель, ребенок, система межличностного общения.
Shańaraqtaǵı óz-ara múnasibetlerdiń tamırları. Shańaraqlıq múnasibetler attraktsiyası.
Unatıp qalıwdıń sırtqı jaǵımtaylıqqa baylanıslılıǵı, sheriklik múnasibetleriniń dinamikasın
sáwlelendiriwshi “úsh filtr” teoriyası. Romantik múnasibetler dinamikası, ózine qaratıw, kónigiw,
kútiw, kewil qalıw, hádden asıw yaki múnasibetler shegarasınıń buzılıwı, múnasibetlerdiń
juwmaqlanıwı, er-hayallar múnasibetlerin muwapıqlastırıwǵa baylanıslı nızmlıqlar, neke modeli,
ata-ana shańaraǵında arttırılǵan tajriybe hám onıń jas shańaraqqa tasiri, social hám shańaraqlıq
múnasibetler. Shańaraq hám nekediń payda bolıwına baslawshı faktorlardan biri, ásirese, biziń
sharayatımızda, perzent tuwılıwı bolıp tabıladı.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
314
Perzentsiz er-hayal baylanısların, ulıwma shańaraqqa tiyisli qatnasların oyda sawlelendiriw
qıyınshılıqlı. Ilimiy derekler tariyxan insaniyat ata-ana hám perzentler qatnasları ayriqsha
basqıshlar hám rawajlanıw nizamlıqların basınan keshirgenliginen gúwalıq beredi. Adamzat
tariyxı sonnan dárek beredi, zamanlar asa ata-ananıń balaǵa salıstırǵanda jeke menshik sıpatında
qaraw, onıń ústinen húkimranlıq etiwi barǵan sayın perzent mútajlikleri menen esaplasıw, onıń
barlıq tileklerin orınlaıp, oǵan sheksiz ǵamxorlıq kórsetiwge shekem bolǵan qatnaslarǵa aynalǵan.
Ata-ana bala qatnasların eger tariyxıy dáwirlerge qarasaq, ata-ananıń balaǵa jantasıw
usılları boyınsha qatar basqıshlardı basdan keshirgenlıgin kóriw múmkin.
Shańaraqta perzent tuwılıwı, onıń sanı hám tárbiya beriw múmkinshilikleri máselesi
mudamı aktual bolǵan. Bıraq ayırım Batıs mámleketlerinde, atap aytqanda, Rossiyada shańaraqta
bala sanınıń keskin azayıp ketiwi qatnası menen erli zayıptıń reproduktivlik huqıqı, mádeniyatı
hám xulqi máselesi áyne dáwirde oǵada aktual másele bolıp tabıladı. Rus alımı S.P.Kapitsanıń
(1999 ) pessimistik boljawına kóre, Rossiyada 1995-2025 jıllar aralıǵinda tuwılıwdıń azayıwı 2
mln (optimistik boljaw ) 32 mln ǵa shekem túsip (pessimistik boljaw ) ketedi, bul sanlar 1995-jılǵı
147,9 mln. xalıq sanına tiykar etip alınǵan. Sonıń ushın jáhán ilimpazları, Xalıq aralıq fondları
(atap aytqanda, YuNFPA, YuNISEF) shańaraqta saw bala tuwılıwı siyasatı arqalı Jer júziniń túrli
regionlarında reproduktivlik xulqni muwapıqlastırıw máselesine bólek itibar berip, anıq
izertlewler ótkerip atır. Bundaǵı tiykarǵı mashqala – ananıń reproduktivlik xulqın basqarıw hám
muwapıqlastırıw, onıń salamatlıǵın qorǵaw, saw perzent tuwılıwına kepillik beriw bolıp tabıladı.
Reproduktivlik qulıq - bul shańaraqta perzent tuwılıwı menen baylanıslı xulq bolıp tabıladı.
Ol shańaraq aǵzaların óz dáwiriniń puqarası retinde social kelip shıǵıwı, jası, salamatlıǵı
dárejesi, mádeniyatına tikkeley baylanıslı bolǵan minez-qulqı bolıp tabıladı. Bul háreketlerdiń túp
motivi áwele insandaǵı ózinen násil qaldırıw, shańaraqta er-hayallıq minnetin ótewge bolǵan
qızıǵıwshılıq hám uqıpǵa barıp taqaladı.
Insan shaxsın qáliplestiriw shańaraqtan baslanadı; atap aytqanda, balada shıdamlılıq,
ádetler, minez-qulıq, qulıq, átirapǵa qatnas, ıqtıqat hám qarawlar payda boladı. Sol sebepli
turmısda insandı kámal taptırıw sharayatları, tásir kórsetiw múmkinshiliklerin izbe-iz úyrenbey
turıp, shaxstıń qásiyetleri hám olardı keltirip shıǵarıwshı faktorlar tuwrısında oylaw múmkin emes.
Aytıp ótiw kerek, shańaraq social tariyxıy belgige iye bolǵan arnawlı bir social gruppanıń
kórinisi. Mısalı, onıń aǵzaların aǵayın-tuwısqanlıq, neke, turmıs sharayatı birligi, ádep-ikramlılıq
ulıwmalıǵı, ruwxıy mútajlik sáykesligi sıyaqlı baylanıslar óz-ara baylanıstırıp turadı. Shańaraq
quramalı social gruppa bolıp, biologiyalıq, social, etikalıq, ideologiyalıq hám psixik qatnaslardıń
birlesiwi nátiyjesinde payda boladı.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
315
Usınıń nátiyjesinde tirishilik hám shańaraq aǵzaları múnasibetlerindegi ózgerisler onıń
materiallıq-xojalıq, ekonomikalıq negizi ózgeriwine tikkeley baylanıslı. Shańaraq aǵzalarınıń óz-
ara mámilelerin izertlew etken Venger sotsiologi M.Komloshi 10-14 jasdaǵı mektep
oqıwshılarınıń oqıwǵa hám miynetke bolǵan qatnasına tikkeley tásir etiwshi shańaraq ortalıǵı
(jaǵday, sharayat, jaǵday) faktorların tórt toparǵa ajratadı :
1) ata-analardıń jámiyetshilik iskerligi (olardıń ideologiyalıq qarawları hám jumısqa
salıstırǵanda qatnasları)
2) shańaraq ishindegi qatnasları (áke hám ana qatnası, ata-analardıń ata hám apasına
qatnasları, ájaǵa-úkeler hám apa -sińgilleriniń óz-ara qatnasları);
3) ata-analardıń tárbiyalıq-pedagogikalıq iskerligi (olardıń tárbiyalıq máseleleri,
qızıǵıwshılıqları, mektep menen sheriklikleri, oqıwshılarǵa sabaq tayarlaw gezinde ata-analardıń
járdemi, olardıń tárbiyalıq áhmiyeti);
4) shańaraqta oqıwshınıń iskerligi (oqıwshınıń kúndelik tártibi, xojalıq jumıslarındaǵı
arnawlı bir minnetlemesi) hám basqalar. M. Komloshi jiynaǵan materialların analiz etip, shańaraq
ortalıǵı (jaǵdayı, sharayatı, jaǵdayın úsh taypaǵa: unamlı, ózgeriwshen hám unamsız taypalarǵa
ajratadı.
Birinshi taypaǵa tán bolǵan shańaraqlar bizdegi shańaraqlardıń kópshilik bólegin quraydı.
Bunday shańaraqlarda shaxslar ara qatnaslar etika principleri hám qaǵıydalarınan kelip
shıqqan halda ámelge asırıladı, sonıń menen birge hár tárepleme kámal tapqan shaxstıń social
idealı (ullı árman tımsalı) názerde tutıladı.
Social-aldıńǵı baǵdardaǵı shańaraqlardıń jetik aǵzaları óndiriste, kárxanada, jámiyetlik
jumıslarında aktiv qatnasadı, aldıńǵı mádeniyatqa salıstırǵanda qızıǵıwshılıqların kórsetip beredi,
sonıń menen birge bul zatqa óz perzentlerine de háwes oyatadı. Shańaraqta payda bolatuǵın
qarama-qarsılıqlardı júdá qısqa múddette awızbirshilik penen jónge saladı. Bul taypaǵa tiyisli
shańaraqlarda xojalıq buyımları, ásbapları, qımbatbaha materiallar hár túrlı mútajliklerdi qandırıw
quralı retinde qaraladı, bul zatlar shaxstıń keleshegi menen ulıwma baylanıstırılmaydı.
Ekinshi taypadaǵı shańaraqta turaqlı jónelis bolmaydı. Shańaraqqa tiyisli turmıs qatnasları
úzliksiz túrde qandayda -bir ideyanıń basqa ideya menen óz-ara nıqaplanǵan gúresi basqıshında
boladı; ol yamasa bul qarawlardıń ústinligi, keleshegi hesh qanday áhmiyet kásip etpeydi. Bunday
jaǵdaydıń kózge taslanıwı eskilik penen jańalıq arasındaǵı gúresti ańlatpaydı. Er-hayaldıń yamasa
basqa jetik shańaraq aǵzalarınıń kózqarasları kóbinese olardıń minez-qulıq qásiyetlerindegi
ayırmashılıq negizi menen baylanıslı bolıp, ulıwma eskilik sarqıtı mánisinen kelip shıqpaydı.
Shańaraqta sóz benen jumıs birligi máselesi bir-birine keri jóneliste boladı.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
316
Tek minnet sezimine, arnawlı bir minnetlemeni orınlaw ǵana shańaraq aǵzaların óz-ara
birlestirip turadı. Mine bunday shańaraqlarda er-hayaldıń balalarǵa tásir ótkeriw ushın gúresi,
báseki ayqın kórinetuǵın boladı.
Úshinshi taypaǵa tiyisli shańaraqlarda barlıq zat birden-bir zatqa boysındirilgan, yaǵnıy
dúnya toplawǵa, materiallıq -xojalıq tárepten ústinlikke erisiwge qaratılǵan. Jetik shańaraq
aǵzalarınıń, ata-analardıń kárxanada, shólkemde, shólkemde miynet etiwi áne sol gózlegen
maqsetke jetiw quralı retinde, hár qanday miynet bolsa, jumıs xaqi muǵdarı menen ólshenedi.
Shańaraq baslıǵınıń zorlıqılıǵı, zalımlıǵı, oǵan sózsiz baǵınıwlıq, iyiliw, hálsiz hám
nárenjan shańaraq aǵzaları aktivligin ayaq astı etiwge umtılıw hám taǵı basqalar ústin boladı.
Diniy ıqtıqat sheńberinen tısqarı shıǵıw halları (kitap oqıw, social turmıs iskerliginde
qatnasıw) kemsitilip, biykarǵa waqıt jumsaw dep bahalanadı. Sol sebepten tómen dárejedegi social
jóneliske tiyisli shańaraqlardan menmen, qorqaq, jámiyet ushın nápisin tiye almaytuǵın ul-qızlar
jetisip shıǵıwı múmkin.
REFERENCES
1.
Ахмедова З., «Оила психологияси», Тошкент: Фан, 2019.
2.
Каримов И.А., «Юксак маънавият — енгилмас куч», Тошкент: Маънавият, 2008.
3.
Махмудова Ш., «Оилани тарбиялаш масалалари», Тошкент: Ўқитувчи, 2015.
4.
Абдуллаев М., «Оила ва жамият: ижтимоий муносабатлар», Тошкент: Билим, 2020.
5.
Элвуд Д., «Психология семейных отношений», Москва: Питер, 2017.
6.
Гарифуллин Т., «Современные проблемы воспитания», Казань: Академия, 2018.
