Dekabr, 2024-Yil
852
MOTIVATSIYA HAQIDA MA'LUMOTLAR VA TAHLILLAR
Mambetyarova Venera Reyimbaevna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va Psixologiya kafedrasi assistant
Xabipova Biybinur Tengelbay qizi
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Chimboy fakulteti Amaliy psixologiya yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14519309
Annotatsiya
. Bu maqola insonga motivatsiya umir yólida maqsatlarig erishishi va yaxshi
yashashi uchun ruhiy oziq hisoblanadi. Motivatsiya — bu odamlar va boshqa hayvonlarning
maʼlum bir vaqtda xatti-harakatni boshlashi, davom ettirishi yoki toʻxtatishi sababi. Motivatsion
holatlar odatda agent ichida harakat qiluvchi, maqsadga yoʻnaltirilgan xatti-harakatlarga
moyillikni yaratadigan kuchlar sifatida tushuniladi. Koʻpincha turli xil ruhiy holatlar bir-biri
bilan raqobatlashadi va faqat eng kuchli holat xatti-harakatni belgilaydi.
Kalit sózlar:
Motivatsiya, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya ularning xususiyatlari,
Mosluning ehtiyojlar piramidasi nazaryasi, motivatsiyani oshirish yóllari.
Kirish
Motivatsiya hayotimizning barcha jabhalarida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, odamlar o‘z
maqsadlariga erishish uchun qanday harakat qilishlarini shakllantiradi..
Motivatsiya – bu insonning maqsadga erishish uchun kerakli harakatlarni amalga
oshirishga bo‘lgan intilishi, ishtiyoqi va kuchidir. Bu tushuncha psixologiyada keng o‘rganilgan
bo‘lib, odamlarning qanday qilib o‘zlarining maqsadlariga erishish uchun energiya va vaqt
sarflashga tayyor ekanliklarini tushunishga qaratilgan. Motivatsiya ikki asosiy turga bo‘linadi:
1. Ichki motivatsiya
:
Ichki motivatsiya – bu shaxsning o‘zining qiziqishlari, ehtiyojlari yoki qadriyatlariga
asoslangan intilishlaridir. Ichki motivatsiya odamni faqat tashqi mukofotlar yoki
rag‘batlantirishlar orqali emas, balki uning ichki ehtiyojlari va qoniqishlari asosida harakat
qilishga undaydi. Masalan, biror ishni o‘rganish yoki ijodiy ishni amalga oshirishdan zavq olish,
shaxsiy rivojlanish va o‘sish istagi ichki motivatsiyaga misoldir.
Ichki motivatsiyaning xususiyatlari:
- **Qoniqish va zavq olish**: Odam o‘zi qilayotgan ishda rohatlanadi, bu esa ularni davom
ettirishga undaydi.
- **Shaxsiy rivojlanish**: Ichki motivatsiya odamni o‘zini o‘zgartirish, yangi bilimlarni
o‘rganish va rivojlantirishga undaydi.
Dekabr, 2024-Yil
853
- **Barqarorlik**: Ichki motivatsiya ko‘pincha uzoq muddatli va barqaror bo‘lishi
mumkin, chunki odamning shaxsiy qoniqishi bilan bog‘liqdir.
2. Tashqi motivatsiya:
Tashqi motivatsiya – bu tashqi omillar, mukofotlar yoki rag‘batlantirishlar asosida paydo
bo‘lgan motivatsiyadir. Odamlar ba'zida o‘z faoliyatlarini faqat tashqi mukofotlar, masalan, pul,
mukofotlar, rahmat so‘zlari yoki boshqalar tomonidan beriladigan baholar orqali bajaradilar.
Tashqi motivatsiya ko‘pincha qisqa muddatli bo‘lib, odamlar faqat tashqi rag‘batlantirishlarga
qaram bo‘lishi mumkin.
Tashqi motivatsiyaning xususiyatlari:
- **Tashqi mukofotlar**: Tashqi motivatsiya mukofotlar yoki jazolardan kelib chiqadi.
Misol uchun, yaxshi ish uchun maosh olish yoki boshqalar tomonidan tan olinishi.
- **Qisqa muddatli**: Tashqi motivatsiya ko‘pincha qisqa muddatli bo‘lib, odamlar faqat
tashqi rag‘batlantirishlar bilan ishlashadi.
- **Ba'zan kamroq samara beradi**: Tashqi mukofotlar odamni vaqtinchalik harakatga
undasa-da, uzoq muddatda ichki motivatsiya kabi barqaror samara bermasligi mumkin.
Motivatsiyaning asosiy nazariyalari:
Maslowning ehtiyojlar piramidasining nazariyasi :
Abraham Maslow 1943 yilda odamlarning ehtiyojlarini piramida shaklida ta'riflagan.
Unga ko‘ra, odamlar oldinga borishda asosiy ehtiyojlaridan boshlashadi va eng yuqori darajada
o‘z potensialini to‘liq amalga oshirishga harakat qiladilar. Maslowning ehtiyojlar piramidasida
quyidagi darajalar mavjud:
- **Fiziologik ehtiyojlar** (ovqat, ichimlik, uy-joy)
- **Xavfsizlik ehtiyojlari** (moliyaviy barqarorlik, ish o‘rinlari)
- **Ijtimoiy ehtiyojlar** (do‘stlik, sevgi)
- **Hurmat ehtiyojlari** (boshqalardan hurmat va tan olish)
- **O‘zini amalga oshirish ehtiyoji** (o‘z maqsadlariga erishish, shaxsiy o‘sish)
2. **Dushmanlik va mukofot nazariyasi (Xorri va Deci)**:
Richard Ryan va Edward Deci 1970-yillarda motivatsiya nazariyasini o‘rganishgan va
"Ichki va tashqi motivatsiya"ni ajratganlar. Ularning nazariyasiga ko‘ra, odamlar o‘z xohishiga
qarab, ichki va tashqi motivatsiyalarga ega bo‘lishlari mumkin. Shuningdek, ular motivatsiya
darajalarini rag‘batlantirishning turlari (mukofotlar yoki jazolar) orqali o‘zgartirish mumkinligini
ta'kidladilar.
3. **Teoriya Yangi motivatsiya (Vroom)**:
Dekabr, 2024-Yil
854
Victor Vroomning 1964-yildagi "Ekspektansiya nazariyasi"ga ko‘ra, odamlar o‘z
harakatlari va ularning natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga harakat qilishadi. Odamlar
mukofot olish uchun muvaffaqiyatli natijalarga erishish ehtimolini oshirishga intilishadi. Bu
nazariyaga ko‘ra, agar odam mukofotni olish uchun qiyin vazifalarni bajarishga tayyor bo‘lsa,
demak u motivatsiyaga ega.
Motivatsiyani oshirish yo‘llari:
1. **Maqsad qo‘yish**: Maqsadlar, ayniqsa, aniq va o‘lchovli bo‘lsa, insonni harakat
qilishga undaydi. SMART (Spetsifik, Me'yorli, Amaliy, Realistik va Vaqtga bog‘langan)
maqsadlar qo‘yish samarali bo‘ladi.
2. **Ijobiy fikrlash**: Ijobiy fikrlash va o‘ziga ishonch motivatsiyani oshiradi.
3. **Mukofotlar va tan olish**: Tashqi motivatsiyani rag‘batlantirish uchun mukofotlar
yoki tan olish tizimlarini joriy qilish.
4. **O‘zini rivojlantirish**: O‘ziga yangi qiziqarli maqsadlar va o‘rganish imkoniyatlarini
yaratish ichki motivatsiyani oshiradi.
MOTIVATSIYA VA TANA MUNOSABATLARINING ETISHMASLIGI
Motivatsiyaning etishmasligi odatda his-tuygʻular (sezgilar) bilan yashaydigan va tez-tez
boshini (ongini) aylantirmaydiganlar tomonidan azoblanadi. Ular odatda tanaga ergashmasliklari
muhim, ularning tanasi letargik boʻlib, egilib, yigʻilmaydi va kinestetik takliflarning salbiy oqimini
yaratadi („hamma narsa sust, hech narsa qiziq emas“). Bunday xira koʻzlar va egilgan yelkalar
fonida har qanday intellektual konstruktsiyalar, ongli ogʻzaki takliflar yoki aqlli kitoblarni oʻqish
behuda ketadi: ongli munosabat ongsiz (tanaviy) munosabatlar kuchidan oldin buziladi. Nima
qilish kerak? Oʻzingizga ayting: „Tanangizga gʻamxoʻrlik qiling“ va „Boshingizni aylantiring“.
Keyin tanani toʻgʻrilab, yelkalarini toʻgʻrilab, koʻzlarni toʻplang — va boshning nazorati ostida
biznesga tushing. Hammasi ishlaydi!
Xulosa
Bilm, kuchingiz va yaratilgan sharoitlardan unumli foydalaning! Yodingizda tuting siz
oʻzingiz va boshqalarga motivatsiya bera olasiz! Kelajaginga ishon sen Motivatsiya – bu insonning
maqsadga erishish uchun kerakli harakatlarni amalga oshirishga bo‘lgan intilishi, ishtiyoqi va
kuchidir. Bu tushuncha psixologiyada keng o‘rganilgan bo‘lib, odamlarning qanday qilib
o‘zlarining maqsadlariga erishish uchun energiya va vaqt sarflashga tayyor ekanliklarini
tushunishga qaratilgan.
Dekabr, 2024-Yil
855
REFERENCES
1.
Рейимбаевна, М. В. "ВОЗМОЖНОСТИ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ В РАЗВИТИИ ЖИЗНЕННЫХ ЦЕЛЕЙ У ПОДРОСТКОВ." Inter
education & global study 8 (2024): 455-461.
2.
Daribaev,
Atabay,
Arman
Sipatdinov,
and
Venera
Mambetiyarova.
"THE
RELATIONSHIP OF OUR YOUTH IN THE ERA OF GLOBALIZATION WITH THEIR
PARENTS DURING ADOLESCENCE." Modern Science and Research 3.5 (2024): 245-
247.
3.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Sipatdinov Arman Sharafatdinovich.
"GLOBALLASHUV ASRIDAGI YOSHLARIMIZNING O’SMIRLIK DAVRIDAGI
OTA-ONALAR BILAN MUNOSABATI." (2024).
4.
Jansulu, Tursinbaeva, and Mambetiyarova Venera. "SOTSIAL PSIXOLOGIYADA
SHAXS MUAMMOSI." (2024).
5.
Mambetiyarova, Venera, and Jansulu Tursinbaeva. "PERSONALITY PROBLEM IN
SOCIAL PSYCHOLOGY." Modern Science and Research 3.5 (2024): 303-305.
6.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
7.
Alpamıs, Bazarbaev, and Mambetiyarova Venera. "SOCIAL PSIXOLOGIYADA KISHI
TOPARLAR PSIXOLOGIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning
zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 31.2 (2024): 150-153.
8.
Mambetiyarova, Venera, and Sulaymon Nazarov. "RELATIONSHIP OF ADOLESCENT
CHILDREN IN THE FAMILY." Modern Science and Research 3.6 (2024).
9.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Nazarov Sulaymon. "RELATIONSHIP OF
ADOLESCENT CHILDREN IN THE FAMILY." (2024).
10.
Sipatdinov, Arman, and Venera Mambetiyarov. "KATTA MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIYLASHISH JARAYONINI TO’G’RI TASHKIL
ETISH SHARTLARI." Modern Science and Research 3.10 (2024): 269-273.
11.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera, and Umirzakova Laylo Mansurjon Qizi.
"XARAKTER AKSENTUATSIYASI." Научный Фокус 2.19 (2024): 50-55.
12.
Venera, Mambetiyarova, and Shodiyorova Fazilat Obid Qizi. "SHAXSNING
EMOTSIONAL JABHASI VA UNI O’RGANISH METODLARI." Научный Фокус 2.19
(2024): 208-213.
Dekabr, 2024-Yil
856
13.
Reymbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"TATBIQIY
SOTSIAL
PSIXOLOGIYA." Научный Фокус 2.19 (2024): 47-49.
14.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "SHAXS TEMPERAMENTINI O’RGANISH
METODLARI." MASTERS 2.11 (2024): 9-16.
15.
Rayimbayevna, Mambetiyarova Venera. "PSIXOLOGIK ADAPTATSIYS VA OILA
INTEGRATSIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari 37.2 (2024): 150-153.
16.
Reyimbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"ETNOPSIXOLOGIYA
FANINING
PREDMETI,
VAZIFALARI
VA
METODLARI." Modern
education
and
development 15.7 (2024): 304-308.
17.
Mambetiyarova, Venera, and Aytbike Oralbaeva. "DIN PSIXOLOGIYASINING
ZAMONAVIY FANLAR TIZIMIDAGI TUTGAN O’RNI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 100-104.
18.
Ilyasova, Gulnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "OILA SHAXS
IJTIMOIYLASHUVIGA
TA’SIR
KO’RSATUVCHI
MUHIM
OMIL
SIFATIDA." Modern Science and Research 3.12 (2024): 601-604.
19.
Tursinbaeva, Jansulu, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "TATBIQIY
IJTIMOIY PSIXOLOGIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA UNING
AMALIY QO’LLANILISHI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 605-608.
20.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR
MUNOSABATINING
XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR.
UZ 51.6 (2024): 20-23.
21.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Dáwletbaeva Gúmisay. "PSIXOLOGIK
ADAPTATSIYA VA OILA INTEGRATSIYASI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024):
34-37.
22.
Maxsetbaeva, Dilnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "MILLIY
XARAKTER VA ETNIK IDENTIKLIKNING SHAKLLANISHI VA ULARNING
GLOBAL O ‘ZGARISHLARDAGI ROLI." Modern Science and Research 3.12 (2024):
597-600.
23.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Musaeva Gulnur. "ETNOS VA MILLAT
TUSHUNCHALARINING QIYOSIY TAHLILI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 38-
45.
Dekabr, 2024-Yil
857
24.
Bekbergenova, Diynara, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "DINNING
SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O'RNI VA MOHIYATI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 593-596.
25.
Mambetiyarova,
Venera,
and
Feruza
Xojametova.
"ETNIK
GURUHLAR
PSIXOLOGIYASI
TIZIMIDA
ETNOSENTRIZMNING
YUZAGA
KELISH
BOSQISCHLARI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 106-110.
