373
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ORAYLIQ AZIYA MUZIKALIQ ÁSBAPLARINIŃ EVOLYUTSIYASI
(URIP SHERTILETUǴIN ÁSBAPLAR)
Aytakov Temur Muratbayevich
Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14411075
Anotatsiya.
Bul maqalada Oraylıq Aziya muzıkalıq ásbaplarınıń evolyutsiyası hámde urip
shertiletuǵin ásbaplar tarıyxı haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: m
uzika, saz-asbap, nota,
jazba derekler, mádeniyat.
THE EVOLUTION OF CENTRAL ASIAN MUSICAL INSTRUMENTS
(PERCUSSION INSTRUMENTS)
Abstract.
This article discusses the evolution of Central Asian musical instruments and the
history of percussion instruments.
Keywords:
music, musical instrument, musical notation, written forms, culture.
МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ ЭВОЛЮЦИЯ
(УДАРНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ
)
Аннотация.
Эта статья о музыкальных инструментах Центральной Азии.
об эволюции и истории ударных инструментов.
Ключевые слова:
музыка, музыкальные инструменты, ноты, письменные образы,
культура.
Orta Aziya aymaǵinda bunnan 4-5 miń jıllar burın da adamlar jasaǵanlıǵı haqqinda
maǵlıwmatlar kóplegen dereklerde keltirilgen. Alǵashqi adamlardıń turmıs tárizi, olardıń
mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka mádeniyatı tuwrısında jazba derekler derlik joq. Aymaqta
jasaǵan parsı hám massagetlerdiń muzıka mádeniyatı tuwrısındaǵı dáslepki jazba maǵlıwmatlar
grek hám Rim tariyxshilariniń kitaplarında keltirilgen bolıp, bular tiykarlanıp zardóshtiyliktiń
múqaddes kitabı - Avesto menen baylanıslı.
Babalarımızdıń muzıka mádeniyatına tiyisli eń áyyemgi maǵlıwmatlar jartaslardaǵi
súwretlerde, arxeologiyaliq qazilmalar waqtında tabılǵan buyımlarda, qalaberdi, túrli esteliklerde
baspalarǵa islengen súwret hám miniatyuralarda óz sáwleleniwin tapqan. Biziń názerimizde
muzıka ásbaplarınıń xarakteristikasın sózler járdeminde uzatılıwı bir tárepleme oylawdi
sáwlelendiriwdi payda etse, olardıń súwret yamasa háykelshe formasındaǵı súwreti onı tolıqtırıwı
múmkin. Sebebi, áyyemgi derekler birinshiden, arab yamasa parsı tilinde jazılǵanlıǵı, ekinshiden
bul tillerdiń rawajlanıwı nátiyjesinde ayırım eski sóz hám sóz dizbegilerdi zamanagóy tilge
awdarma jasawda ushraytuǵın máseleler maǵlıwmatlardıń tolıq jetkeziliwine tosqınlıq etedi.
374
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Súwret bolsa tiyisli ob'ekttiń óz dáwirinde súwretshiniń tárepinen qanday pikirde
sáwlelendiriw etilgenligin tolıq uzatıw múmkinshiligine iye. Sol sebepli de keyingi jıllarda
arxeologiyaliq ekspediciyalar nátiyjesinde tabılǵan hám tabılıp atırǵan túrli buyımlar hám
súwretler babalarımızdıń muzıka mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka ásbapları tuwrısındaǵı pikirde
sáwlelendiriwimizdi jáne de bayitpaqta.
Birinshi Prezidentimiz I.Karimovtiń “Joqarı ruwxıylıq - jeńilmes kúsh” kitabında
Samarqand qalası janındaǵı Mo'minobod awılı aymaǵında hayal kisiniń qábrinen altın hám bronza
buyımları qatarında súyekten jasalǵan nay tabılǵanlıǵı, bul bolsa orinlarda bronza dáwirinde de
ayriqsha muzıka mádeniyatı ámeldegi bolǵanlıǵın maqtanısh menen tán alıwdi talap etedi. Ferǵana
taw dizbesinde jaylasqan Saymalitosh jar tas qazilmalarinda tabılǵan hám máresim qatnasıwshıları
ortasında súwretlengen dáp formasındaǵı dápke uqsas saz ásbapi da eramızdan aldınǵı II asrge
tiyisli dep esaplanadı. Tap sonıń menen birge, ǵárezsizlik dáwirinde tabılǵan hám jáhán materiallıq
miyraslarınıń eń jaqsı ǵáziyneleri dizimine kirgiziw ushin usınıs etip atırilǵan “Sarmishsoy
polrogliflari”da ushraytuǵın ayırım muzıka ásbaplarınıń súwreti de bunı taǵı bir márte
tastıyıqlaydı.
Orta Aziya aymaǵında júdá áyyemgi zamanlardan baslanǵan tariyxıy process eramızdan
aldınǵı birinshi mıń jıllıqtıń yarımınan baslap óz orının basqa turmıs tárizine, yaǵnıy
mámleketshiliktiń qáliplesiwine bosatip berdi. Bunıń nátiyjesinde bul orinlar hám Iran aymaǵinda
eramızdan aldınǵı IV-III ásirlerden-aq bir mámleket payda boldı. Bul mámleketlerdegi qala
mádeniyatı tiykarlanıp otırıqshı hám ónermentshilikke tiykarlarǵan bolıp, xalıqtıń basqa bir bólegi
turmıs tárizin saqlap qaldı hám olardıń tiykarǵı iskerligi sharwashılıq menen baylanıslı bolǵanlıǵın
tariyxdan bilwmiz. Bul jerde jasaǵan xalıqtıń muzıka mádeniyatı olardıń turmıs tárizi menen
tikkeley baylanıslı bolǵanlıǵın tastıyıqlap otırıwdıń hájeti joq.
Eramızdan aldınǵı 330-324 jıllarda Orta Aziyaǵa bastirip kirgen Aleksandr Makedonskiy
bul jerdegi bekkem qorǵanlar kórinisindegi qalalar, qızǵın social hám materiallıq turmıstı kórip
hayran bolǵan. Bul aymaqtiń shabiliwi nátiyjesinde tábiyiy ráwishte jergilikli xalıq mádeniyatı
hám turmıs tárizi kútá úlken joytıwlarǵa ushiraǵan bolsa da, sol qatarda ellin mádeniyatına tán
jańalıqlar da kirip kelip, xalıqtıń social hám materiallıq turmıs tárizin bayitti. Tariyxshilardiń atap
ótiwlerinshe bul (Invnla óz ǵárezsizligin saqlap qalǵan Xorezm mádeniyatı óz ǵárezsizligin
joǵaltqan Parfiya hám Baqtriyaga qaraǵanda kemrek ózgerislerdi bastan keshirgen.
Afrosiyob (Samarqand) qarabaxanalarınan tabılǵan miynet quralları, túrli urıs quralları,
xojalıq hám kórkem ılaydan islengen ıdıs buyımlar, teńgeler hám basqa buyımlar qatarında
tabılǵan ılaydan islengen ıdıs terrakotalar (loydan jasalip, keyin jalinda pısırılgen, arqa tárepi,
maydan bólegi bolsa bo'rttirilgan kórinistegi, boyı hám eni shama menen 9 -10 sm. bolǵan ılaydan
islengen ıdıs) de sáwlelendirilgen muzıkashı er adam hám hayallardıń súwretleri sol dáwir muzıka
375
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ásbapları haqqında júdá qımbatlı maǵlıwmatlardı beredi. Olardıń shamalıq jası eramızdan aldınǵı
III-l ásirlerden aldin ekenligi anıqlanǵan. Afrosiyob terrakotalarida eń kóp súwretlengen
muzıkalıq ásbap ud esaplanadı. Bul bolsa bul ásbaptıń sol dáwirde júdá keń tarqalǵan ardaqlı saz
ásbabi ekenliginen dárek beredi. Súwretlerde udtiń úsh hám tórt túrli kóriniste kórsetilgeni
baqlanadı. Terrakotalar jaratılǵan dáwirden keyingi ótken 7-8 ásir dawamında da bul ásbaplardiń
kórinisi hám tarlarınıń sanında derlik ózgeris bolmaǵan. Abu Nasr Farabiy tárepinen jaratılǵan
“Muzıka haqqında úlken kitap”da da ud ásbabı tap soǵan jaqın súwretlengen. Farabiyden keyin
jaratılǵan muzıkalıq qollanbalarda bolsa udtiń tórtinshi tarina qosımsha túrde Farabiy tárepinen
besinshi tar kiritilgenligi jáne onıń sazı kvarta aralıǵinda sazlana baslanǵanlıǵı jazılǵan.
T.S.Vizgoniń « Muzikalnie instrumenti Sredney Azii» kitabında keltirilgen dálillerge
tayanǵan halda ud asbabınıń haqıyqıy watanı Orta Aziya, atap aytqanda, soǵdlar aymaǵi ekenligin
tastıyıqlaw múmkin. Avtordiń maǵliwmatina qaraǵanda Xorezm, Marv hám Arqa Turkistanda
tabılǵan terrakotalarda udsiyaqli ásbaplardıń ayırım kórinisleriniń saqlanıp qalǵan halda, onıń
súwreti na Tigrdagi Selevkiyadaǵi, Gretsiyadaǵı hám de Egipettegi tabılǵan terrakotalarda
uchramaydi. Egipettiń áyyemgi muzikataniwshilardiń maǵliwmatina góre ud Egipet aymaǵına
Aziyadan keltirilgen. Qitayda házirgi kúnge shekem paydalanilip kiyatirǵan ud siyaqli ásbap-
prima Qitay tariyxshilariniń maǵliqmatna góre Batıs aymaqtan kirip kelgen.
T.S.Vizgoniń “Muzikalnie instrumenti Sredney Azii” kitabında pipaniń Qitayǵa kirip
keliwi (Farmerdiń maǵlıwmatlarına tayanǵan halda) Qitay imperatori Vu Tiniń turk Malikasina
úyleniwi menen baylanıstiradi. Izertlewshi Pikken bolsa udntiń Qitayǵa kirip keliwi eramızdıń V
ásri baslarına tuwrı keliwin aytqan. Házirde tutınıwda bolǵan Qitay pipasiniń dástesinde ladlar
ornatılǵan bolıp, pipani atqarıw waqtında uslap turıw udni ustawdan parıq
etedi. Pipa ádette shep
dizede tap girjek sıyaqlı tirelip, shep qol menen dástesinen uslap turıladı hám oń qol menen plektr
(mizrob) járdeminde dawıs payda etiledi.
Eramızdan aldınǵı birinshi ásirden baslap Qitaydıń arqa aymaqlarına turkiy qáwimler
jaylasa baslaǵan hám olar arqalı ud Qitay aymaǵina kirip kelgen bolıwı itimal. Arqa Turkistannan
tabılǵan terrakotalarda da tap Afrosiyob terrakotalarina uqsas ásbaplar, soniń ishinde udsiyaqli
ásbaplardıń súwreti ushraydı. Bul ásbaplarda da 4 tar bar bolsa da, olardıń dástesi azmaz uzınlaw
kóriniste hám ásbap atqarıwshıları retinde bolsa meshinler súwretlengen.
Ud siyaqli ásbaptıń taǵı bir túri yaponlarda da ushraydı hám ol “biva” dep ataladı. Arqa
Indiya aymaǵinan tabılǵan Gandxar releflarida da, Pakistan aymaǵınnan tabılǵan jas hayaldıń
háykelshesinde de ud siyaqli ásbaptıń súwreti ushraydı.
Pakistandaǵı tabılǵan háykelshede bolsa udtiń tari úshew bolıp, onıń kesasi udqa
salıstırǵanda ensizrek hám dástesi azmaz uzın kóriniske iye. Sonıń menen birge, ol jaǵdayda
uddaǵi siyaqli dásteniń úsh bólegi (qulaqlar jaylasqan bólek) dıń keyin basıp qayırılǵanlıǵı
376
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
baqlanbaydı. Udtiń Gandxar aymaǵında bunday kóriniste payda bolıwın kushonlardiń Arqa Indiya
aymaǵına jılısıwı menen boljaw múmkin. Afrosiyobdan tabılǵan taǵı bir udsiyaqli ásbaptıń súwreti
avtordıń (T.S.Vizgoniń
)
itibarın tartǵan. Bul terrakota ud súwreti sáwlelengen basqa
terrakotalardan áyyemgilew bolıp, onıń kórinisi júdá anıq top=ilq saqlanaǵam bolsa da, eki tari
bar ekenligi hám dástesiniń uzınlıǵınan kelip shıǵıp, bul ásbap kóshpeli xalıqqa tiyisli bolıwı
múmkinligi shama etiledi. Bul terrakotaǵa jaqsılaw itibar berilsa, odaǵı súwret uddan kóre (házirge
shekem
mámleketimizdiń
arqa
aymaqları
-
Surxondarya
hám
Qashqadáryada
paydalanilatilatuǵinın) dombiraǵa jaqınlıǵın baqlaw múmkin. Tap sonday kórinistegi súwretler
Xorezm aymaǵındaǵı Qoyqirilǵan qorǵaninan tabılǵan háykelshelerde de ushraydı. Bunnan sonı
juwmaq qılıw múmkin, otırıqshı xalıq, atap aytqanda onıń bir bólegi bolǵan qala xalqı tárepinen
paydalanılǵan ásbaplar kóshpeli xalıqtıń ásbaplarınan jetiliskenligi hám odanǵı atqarıwshılar
professionallasiwi menen parıqlanǵan. Qala xalqi tárepinen quramalastirilǵan ásbaplar bolsa óz
gezeginde kóshpeli xalıqlardıń ásbapların jetilistiriw tiykarında qáliplesken.
Afrosiyob
qarabaxanalarında tabılǵan ásbaplar súwreti arasında arfa asbabınıń da óz sáwleleniwin tapqanlıǵı,
bul ásbaptıń watanı retinde aldinlari Egipet esaplanıp kelinlıgi, lekin Aldinǵi Aziyada alıp barılǵan
qazilmalar nátiyjesinde Ur dinastiyasiniń birinshi buwını bolǵan Shumer Malikasi xanasinan
(eramızdan aldınǵı 3 mıń jıl ) tabılǵan 11 tarli elegant bezewli arfaniń tabılıwı onıń tarqalıw
aymaǵı (geografiyası) n keńeytiw qatarında tekǵana Egipetke emes bálki Aldinǵi Aziyaǵa da
tiyisli bolıwı múmkinligi usı derekte keltirilgen. Onda jazılıwınsha, múyeshtegi arfa taǵa tárizlı
arfadan keyin payda bolǵan hám ol Egipetke Aziyadan kelitirilgan. Sol sebepli de onı “Aziya
arfasi” dep ataǵan.
Afrosiyobdan tabılǵan terrakotalar arasında demli (úplep shertiletuǵin) ásbaplar toparına
tiyisli bir qatar naysiyaqli ásbaplar súwreti de ushraydı. Bul ásbaplardıń kópshiligi bóylama naylar
bolıp, olardıń atqarıwshıları retinde kóbinese áyeller súwretlengen.
Rus tilinde prodolniy dep atalatuǵın atqarıw usılın biz tómende “bóylama” sózi menen,
poperechniy dep atalıwdı bolsa “enleme” formasında keltiremiz. Bunda “bóylama nay” dep
atalǵanda nay trubasınıń bir tárepinen tórinen-tuwrı hawa jiberiw usılı (qoyshı nay, qamıs nay,
dala búrkiti naylardaǵi sıyaqlı ), “enleme nay” degende bolsa naydiń maydan bóleginde ashılǵan
tesik arqalı hawanı jiberiw usılı (házirde tutınıwdaǵı nay hám fleyta siyaqli ásbaplardaǵı sıyaqlı )
názerde tutıladı.
Házirge shekem bóylama naydiń túrli kórinistegi úlgileri túrli aǵayin xalıqlar muzıka
mádeniyatında saqlanıp qalǵan. Ol ózbeklerde qoyshı nay, qamıs nay, dala búrkiti nay atlsa,
qazaqlarda - sibizg'i, boshqirdlarda - quray yamasa chibizg'a, turkmenlerde - kargi tuydyuk,
cherkeslarda - sibizgi, abxazlarda - acharpin, kabardinlarda - bjami atalıwlarına iye.
377
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent. O‘zbekiston, 2021. – B.
464.
2.
Vizgo T. O’rta Osiyo musiqa asboblari. Moskva., 1980 yil.
3.
Karomatov F. O’zbek chlg’uchilik musiqasi. Moskva., Muzika 1980yil.
4.
Odilov A. O’zbek xalq cholg’u asboblarida ijrochilik tarixi. Toshkent., O’qituvchi 1995
yil.
5.
Talaboyev, A. (2021). Skill Improving Ways in Traditional Song Performing. European
Journal of Life Safety and Stability (2660-9630), 11, 12-14. Талабоев, А. Н. (2019). Ўзбек
миллий анъанавий ижрочилик санъатида маҳаллий услублар. Перекрёсток
культуры, 1(4).
6.
Talaboyev, A., Yunusov, G., & Ahmedov, R. (2020). Local methods of traditional singing.
Journal of Advanced Research in Dynamical and Control Systems, 12(2), 2916-2920.
7.
Aytakov T. HISTORICAL GENESIS OF CIRCLE AND PERCUSSION INSTRUMENTS
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 926-931.
8.
Saǵınbaevna T. S. et al. NODAVLAT VA JAMOAT TASHKILOTLARI FAOLIYATI
VA IJODIY JAMOALARNI BOSHQARISH. – 2024.
