Dekabr, 2024-Yil
881
INSAN MOTIVACIYASINIŃ JAǴDAYLILIQ HÁM SHAXSLILIQ, ISKERLIK
TARAWLARI
Tólepova Ziyada
Óskinbaeva Gulziba
https://doi.org/10.5281/zenodo.14531973
Annotaciya.
Insan motivaciyasınıń jaǵdaylılıq hám shaxslılıq, iskerlik tarawları, insan
motivaciyası, jaǵdayı, shaxslılıq motivaciyası hám shaxs qásiyeti haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler
: emociya, P. V. Simonov, motivaciyanıtártipke salıw, Maslou piramidası, sırtqı
hám ishki faktorlar, shaxslar ara múnásibetler.
CONDITIONAL AND PERSONALITY, SKILL AREAS OF HUMAN
MOTIVATION
Abstract.
Conditional and Personality, Skill Areas of HUMAN MOTIVATION, human
motivation, conditions, personality motivation and personality behavior are discussed.
Keywords:
emotion, P. V. Simonov, motivation regulation, Maslow's pyramid, external and
internal factors, interpersonal relationships.
УСЛОВНО-ЛИЧНОСТЬ, ОБЛАСТИ НАВЫКОВ ЧЕЛОВЕЧЕСКОЙ
МОТИВАЦИИ
Аннотация.
человеческая мотивация определяется как условия и личность,
области навыков, человеческая мотивация, условия, личная мотивация и личность.
Ключевые слова:
эмоции, П. В. Симонов, классификация мотивации, пирамида
Маслоу, внешние и внутренние факторы, межличностные отношения.
Insan motivatsiyası - bul insannıń málim bir maqsetke erisiw ushın ishki hám sırtqı
faktorlar tásiri astında háreket etiwge bolǵan qálewi hám kúshi bolıp tabıladı. Motivatsiya adamdıń
minez-qulqların basqarıwshı hám jóneltiriwshi tiykarǵı psixologiyalıq mexanizmlerden biri bolıp
tabıladı. Ishki motivatsiya bul shaxstıń óz ishki mútajlikleri, qızıǵıwshılıqları hám maqsetlerine
tiykarlanǵan motivatsiya túri. Mısal: jańa kónlikpelerdi úyreniwge bolǵan qızıǵıwshılıq, óz-ózin
rawajlandırıwǵa umtılıw. Sırtqı faktorlar (sıylıq, xoshamet, social mártebe yamasa sın pikirden
shaǵılısıw) tásirinde júzege keletuǵın motivatsiya. Mısal: ishda sıylıq alıw, maqtawǵa iye bolıw.
Jeke mútajlikler. Maslou piramidası boyınsha fiziologikalıq mútajliklerden (awqat, uyqı)
tartıp, ózin ózlestiriw mútajligine shekem bolǵan mútajlikler motivatsiyaǵa tásir etedi. Insan
háwesker yamasa óz maqsetine jaqın dep esaplaǵan iskerlikke kóbirek energiya hám waqıt
ajratadı. Sıylıq, maqtaw yamasa tabıs keltiretuǵın hár qanday sırtqı faktor. Átirapdaǵı adamlar hám
Dekabr, 2024-Yil
882
sharayatlar insannıń jumısqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın asırıwı yamasa tómenletiwi múmkin.
Motivatsiya insannıń ómirinde tabısqa erisiwdiń zárúrli faktorı esaplanadı. Onı turaqlı túrde
qollap-quwatlaw hám basqarıw arqalı insan óziniń eń joqarı potencialına erise aladı. Insan
motivatsiyası - bul insandı háreket etiwge, óz aldına qoyǵan maqsetlerine erisiwge aydaytuǵın
ishki hám sırtqı faktorlar jıyındısı. Motivatsiya insan turpayı, qararları hám miynet ónimliligine
kúshli tásir kórsetedi.
Maslou mútajlikler iyerarxiyasi. Maslouǵa kóre, insan minez-qulqı mútajlikler shınjırına
tiykarlanadı. Bul mútajlikler piramida formasında ańlatıladı:
Fiziologialıq mútajlikler (awqat, suw, uyqı).
Social mútajlikler (doslıq, jámiyette orındı tabıw).
Húrmet hám tán alıwǵa bolǵan mútajlik.
Ózin ámelge asırıw (potensialın ámelge asıriw).
Ishki hám sırtqı motivatsiya teoriyası. Ishki motivatsiya: óz qızıǵıwshılıqı hám maqsetleri
tiykarında háreket qılıw. Sırtqı motivatsiya: sıylıq, tán alıw yamasa jazadan shaǵılısıwǵa
tiykarlanǵan háreket. Motivatsiyaǵa tásir etiwshi tiykarǵı faktorlar bular: ishki faktorlar-insannıń
maqseti, qızıǵıwshılıqı, qádiriyatları hám ıqtıqatı. Jeke ózin rawajlandırıw qálewi. Sırtqı faktorlar-
ortalıq, jámiyettegi ornı hám shańaraq xoshametlew (sıylıqlar, maqtawlar, tán alıw).
Psixologiyalıq faktorlarǵa shaxstıń isenimi, ózin qádirlew dárejesi. Stress yamasa depressiya
dárejesi. Motivatsiya - insannıń ómirinde zárúrli rol atqaratuǵın kúsh bolıp tabıladı. Onı basqarıw
hám saqlaw arqalı insan óz múmkinshiliklerin maksimal dárejede ámelge asıriwi múmkin.
Insan motivatsiyası-bul maqset tárepke háreket etiwge aydaytuǵın ishki psixologiyalıq
process bolıp, onıń jaǵdaylılıq (dinamikalıq) tarawları bir neshe tiykarǵı faktorlar hám jaǵdaylar
menen belgilenedi. Motivatsiyanıń birneshe jaǵdaylılıq tarawları bular: ishki motivatsiya bul
túrdegi motivatsiya insannıń ishki mútajlikleri hám qızıǵıwshılıqlarına tiykarlanadı. Jaǵdaylılıq
sonda, bul motivatsiya waqıt hám jaǵdayǵa qaray ózgeriwi múmkin. Mısalı: Insan qızıǵatuǵın
iskerliginen zawıq alıw. Ózin rawajlandırıw hám jańa zatlardı úyreniwge umtılıw. Málim bir
maqsetke erisiwden qanıǵıw sezimi. Sırtqı motivatsiya sırtqı faktorlar deregi bolıp xızmet etedi.
Bular birneshe jaǵdaylar menen ózgeredi: sırtqı sıylıq - pul, bayraq yamasa mártebe. Social basım
- basqalar aldında jaqsı kórinis qálewi. Jazadan shaǵılısıw - unamsız aqıbetlerden saqlanıw.
Jaǵdaylı motivatsiya bul motivatsiyanıń qısqa múddetli forması bolıp, málim bir jaǵday yamasa
jaǵdayǵa baylanıslı. Mısalı arnawlı bir tapsırmanı orınlaw zárúrshiligi, waqtınshalıq qıyınshılıqlar
yamasa qızıqlı wazıypalardıń payda bolıwı. Emotsional motivatsiya - insannıń emotsional jaǵdayı
motivatsiyanı kúsheytiwi yamasa passivlestiriwi múmkin, unamlı emotsiyalar (quwanısh)
Dekabr, 2024-Yil
883
motivatsiyanı asıradı al unamsız emotsiyalar (qáweter) motivatsiyaǵa tosıq bolıwı yamasa
májbúrleytuǵın faktor retinde kórinetuǵın bolıwı múmkin. Social motivatsiya social ortalıq
tásirinde qáliplesedi, toparǵa kirisiw yamasa olarǵa iykemlesiw qálewi. Shańaraq hám jaqınlar
ushın miynet qılıw motivatsiyası basshılar yamasa doslardıń qollap-quwatlawı. Qısqa hám uzaq
múddetli motivatsiya bular motivatsiya waqıt faktorına qaray ózgeriwi múmkin. Qısqa múddetli:
operativ sıylıqlar hám nátiyjeler. Uzaq múddetli: úlken maqsetler (joqarı maǵlıwmat alıw yamasa
úlken joybardı juwmaqlaw). Stress hám qawip-qáter menen baylanıslı motivatsiya ayırım
jaǵdaylarda motivatsiya insannıń qawip-qáterdi sezim etiwi menen baylanıslı boladı, sırtqı basım
(múddet tawısıwı) báseki ortalıǵında utıw qálewi. Bul tarawlar insannıń motivatsiyasına baylanıslı
túrde dinamikalıq túrde ózgeredi hám túrli jaǵdaylarda óz-ara tásir kórsetiwi múmkin.
Óz-ózin motivatsiya qılıw bul insannıń ózinde qızıǵıwshılıq hám kúsh tapa alıw qábileti.
Jaǵdaylılıq sharayatlarına baylanıslı túrde: Ózin bahalaw ózi menen salıstırıw, tabıs hám
kemshiliklerdi analiz qılıw. Jeke maqsetler jańa maqsetler qoyılıwı menen motivatsiya dárejesi
ózgeredi. Ishki umtılıw óz salawatın ańǵarıw hám ózine bolǵan isenimdi kúsheytiw. Jeke
mútajliklerge tiykarlanǵan motivatsiya. Masloudıń mútajlikler ierarxiyasi tiykarında jaǵdaylılıq:
Fiziologikalıq mútajlikler azıq-túlik, suw hám dem alısqa baylanıslı motivatsiya. Qawipsizlik
mútajlikleri turaqlılıq hám qawipsizlikti támiyinlew qálewi. Social mútajlikler doslıq, muhabbat
hám jámiyetshilikke aǵza bolıw. Húrmet hám ózin húrmet qılıw maqtaw jáne social mártebe. Ózin
ámelge asıriw óz maqsetleri hám qábiletlerin ámelge asırıw.
Insan motivatsiyasınıń jaǵdaylılıq hám shaxslılıq tarawları psixologiyada motivatsiya
mexanizmlerin úyreniwde zárúrli túsinikler bolıp tabıladı. Olar motivatsiya sebeplerin waqtınsha
yamasa turaqlılıq kózqarasınan parıqlawǵa járdem beredi. Jaǵdaylılıq motivatsiyası - bul insannıń
arnawlı bir jaǵday yamasa sharayat tásirinde júzege keletuǵın hám aktivlesetuǵın motivatsiyası.
Bul motivatsiya sırtqı faktorlarǵa (jaǵday, ortalıq, átirapdaǵılar tásiri) baylanıslı bolıp,
waqtınshalıq hám ózgeriwsheń bolıwı múmkin. Shaxslılıq motivatsiyası - bul insannıń ishki
xarakteristikalarına, jeke pazıyletlerine baylanıslı motivatsion aktivlik. Bul túrdegi motivatsiya
salıstırǵanda turaqlı bolıp, insannıń mútajlikleri, qızıǵıwshılıqları, qádiriyatları hám maqsetlerine
tiykarlanadı. Jaǵdaylılıq motivatsiyası insannıń arnawlı bir waqıt hám jaǵdaydaǵı mútajlikleri,
sezimleri yamasa sırtqı tásirinler menen baylanıslı. Bul túrdegi motivatsiya qısqa múddetli bolıp,
jaǵdayǵa qaray ózgeriwi múmkin. Jaǵdaylılıq motivatsiyası ádetde tómendegiler menen baylanıslı
boladı:
Sırtqı faktorlar: sıylıq, jazalar yamasa xoshametlew quralları.
Arnawlı bir mútajlik: ashlıq, fizikalıq mútajlikler.
Dekabr, 2024-Yil
884
Sezimiy jaǵday: qáweter, tınıshsızlanıw, qızıǵıwshılıq.
Shaxslılıq motivatsiyası insannıń turaqlı jeke qásiyetleri hám qádiriyatları menen
baylanıslı. Bul motivatsiya uzaq múddetli hám turaqlı bolıp, shaxstıń ishki strukturasınan kelip
shıǵadı. Shaxslılıq motivatsiyası ádetde tómendegiler menen ańlatıladı:
Ishki motivatsiya: bilimge umtılıw, óz-ózin rawajlandırıw, qızıǵıwshılıq.
Qádiriyatlar hám turmıslıq maqsetler: kásiplik ósiwge umtılıw, ruwxıy rawajlanıw.
Shaxs qásiyetleri: juwapkerlilik, qatańlıq, óz-ózin basqarıw.
Jaǵdaylılıq hám shaxslılıq tarawlarınıń óz-ara baylanısı. Jaǵdaylılıq motivatsiyası
waqtınshalıq bolsada, ol shaxslılıq motivatsiyasına tásir etiwi yamasa onı qáliplestiriwi múmkin.
Shaxslılıq motivatsiyası bolsa, kerisinshe jaǵdaylılıq motivatsiyasın basqarıwǵa hám ústin
turatuǵınlıqlardı belgilewge járdem beredi. Mısal: Óz salasında joqarı maqsetlerge erisiwdi
qálegen shaxs waqtınshalıq qıyınshılıqlardı motivatsiya dáregi retinde qabıllawı múmkin. Bul eki
tarawdıń insannıń túrli jaǵdaylardaǵı háreketlerin hám qararların túsiniwde zárúrli áhmiyetke iye.
Juwmaq: Insan motivatsiyasınıń jaǵdaylılıq hám shaxslılıq tarawları bir-birin tolıqlawısh
túsinikler bolıp tabıladı. Jaǵdaylılıq tarawı qısqa múddetli, jaǵdayǵa baylanıslı bolǵan
motivatsiyanı sáwlelendirse, shaxslılıq tarawı uzaq múddetli hám shaxstıń turaqlı ishki qásiyetleri
menen belgilenedi. Jaǵdaylılıq motivatsiyası sırtqı tásir hám mútajliklerge tiykarlanǵan bolsa,
shaxslılıq motivatsiyası ishki qádiriyatlar hám maqsetlerge baylanıslı. Olardıń óz-ara baylanısı
shaxstıń rawajlanıwda, qarar qabıllawında hám iskerlikti ámelge asırıwında zárúrli orın tutadı.
Usınıń sebebinen, motivatsiya insannıń maqsetke erisiw processinde dinamikalıq hám
maslasıwshı mexanizm retinde kórinetuǵın boladı.
REFERENCES
1.
E. G'oziyev, " Umumiy psixologiya„ l -kitob -2002; (135).
2.
P. I. Ivanov, M. E. Zufarova. " Umumiy psixologiya", "O'zbekiston faylasuflari milliy
pistoniyati nashriyoti" Toshkent 2018
3.
Karimov. Akramova " Psixologiya" Toshkent 2000
